Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (66)
ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (66)
"POÇARI"
I DRITËRO AGOLLIT – KUJTESA HISTORIKE E MËRGIMIT SHQIPTAR
Pasi
përfundova shkrimin për traktet, thirrjet dhe mesazhet që mërgata shqiptare ua
drejtonte bashkatdhetarëve në tubimet e shumta patriotike, si dhe për
fletushkat që shpërndante kudo ku jetonte e vepronte, ndjeva se rrëfimi im ende
nuk ishte i plotë. Dokumentet flisnin me gjuhën e fakteve, dëshmonin për
organizimin, përkushtimin dhe sakrificat e mërgimtarëve, por nuk arrinin ta
shprehnin tërësisht peshën e dhimbjes që mbartte largësia nga atdheu.
Pikërisht
atëherë, e shtyrë nga një ndjenjë e thellë mallëngjimi, vendosa të nis një
udhëtim tjetër kërkimor, këtë herë në botën e poezisë. Fillova të hulumtoj
krijimtarinë e poetëve shqiptarë që, me ndjeshmërinë dhe talentin e tyre,
kishin gdhendur në vargje plagën e mërgimit. Sa më shumë lexoja, aq më tepër
kuptoja se aty ku dokumentet ndaleshin, fjala poetike vazhdonte të rrëfente.
Në
çdo poezi gjeta një copëz atdheu të humbur, një mall që nuk shuhej, një kujtim
që nuk zbehej dhe një shpresë që mbetej e gjallë pavarësisht viteve. Ishte
sikur zëri i mërgimtarit të mos dëgjohej vetëm në tribunat e tubimeve
patriotike apo në faqet e trakteve, por të jehojë edhe në vargjet e poetëve, të
cilët e shndërruan dhimbjen e largimit në art dhe mallin për vendlindjen në një
testament shpirtëror që vazhdon të prekë zemrat e shqiptarëve kudo që ndodhen.
Nuk
mund të them se nuk gjeta krijime të mjaftueshme. Përkundrazi, hasa në një
pasuri të jashtëzakonshme poezish kushtuar mërgimit, aq sa në çdo hap ndihesha
përballë një zgjedhjeje të vështirë. Çdo poet kishte derdhur në vargjet e tij
një copëz shpirti, një kujtim të vendlindjes, një plagë të largimit ose një
shpresë të pashuar për rikthim. Sa më shumë lexoja, aq më tepër e kuptoja se
mërgimi nuk kishte frymëzuar vetëm një poet apo një brez, por ishte shndërruar
në një motiv të përhershëm të letërsisë sonë, një burim emocionesh që kishte
lindur qindra vargje të paharrueshme.
Pikërisht
ky bollëk krijimtarie ma vështirësoi edhe më shumë punën. Nuk ishte e lehtë të
zgjidhje vetëm disa poezi për t'i analizuar, sepse secila prej tyre mbante
brenda vetes një botë të veçantë, një këndvështrim të ndryshëm dhe një mënyrë
origjinale për ta përjetuar dhimbjen e mërgimit. Duke lënë njërën mënjanë, më
dukej sikur i bëja padrejtësi një zëri tjetër poetik që po aq fuqishëm kishte
kënduar mallin për atdheun. Çdo varg më ftonte të ndalesha, çdo poezi kërkonte
vëmendje dhe secila meritonte të lexohej jo vetëm si një krijim artistik, por
edhe si një dëshmi shpirtërore e fatit të shqiptarit larg vendlindjes.
Në
fund kuptova se sfida nuk ishte mungesa e materialit, por përkundrazi, pasuria
e tij. Ishte pikërisht kjo pasuri poetike që dëshmonte se mërgimi nuk kishte
qenë vetëm një përvojë historike, por edhe një plagë e thellë kolektive, e cila
kishte gjetur strehë në artin e fjalës. Poetët e kishin shndërruar dhimbjen në
poezi, mallin në varg dhe kujtesën në një trashëgimi shpirtërore që vazhdon të
jetojë brez pas brezi.
Historia
e popullit shqiptar është e mbushur me kapituj të dhimbshëm shpërnguljesh,
mërgimesh dhe ndarjesh nga vendlindja. Për këtë arsye, nuk është aspak rastësi
që tema e mërgimit zë një vend kaq të rëndësishëm në letërsinë shqiptare. Breza
të tërë shkrimtarësh e poetësh, secili me ndjeshmërinë dhe përvojën e vet, i
kanë kushtuar faqe të tëra kësaj plage historike, duke e shndërruar mërgimin në
një nga motivet më të fuqishme dhe më të qëndrueshme të krijimtarisë sonë
letrare.
Vështirë
se mund të gjendet një periudhë e letërsisë shqiptare në të cilën mërgimi të
mos jetë bërë objekt frymëzimi. Qoftë si mall për vendlindjen, si dhimbje për
familjen e lënë pas, si kujtim për tokën e të parëve apo si shpresë për
rikthim, ai është rikthyer vazhdimisht në vargje, tregime dhe romane, duke
marrë trajta të ndryshme, por duke ruajtur gjithmonë të njëjtën thelb: lidhjen
e pashkëputshme të shqiptarit me atdheun e tij.
Ndoshta
pikërisht për këtë arsye letërsia shqiptare ka krijuar një pasuri të
jashtëzakonshme veprash kushtuar mërgimit. Kjo nuk është thjesht një temë
letrare, por pasqyrimi artistik i një përvoje historike që ka shoqëruar kombin
tonë ndër shekuj. Çdo autor e ka përjetuar dhe e ka rrëfyer ndryshe këtë plagë,
por të gjithë bashkohen në një pikë: mërgimi nuk është vetëm largim fizik nga
vendlindja, por edhe një gjendje shpirtërore, një mall që nuk shuhet dhe një
kujtesë që mbetet e gjallë pavarësisht largësisë dhe kalimit të kohës.
Prandaj,
kur lexon krijimtarinë e shkrimtarëve dhe poetëve shqiptarë, krijon përshtypjen
se historia e mërgimit nuk është shkruar vetëm në kronika, dokumente apo
arkiva. Ajo është gdhendur edhe në letërsi, ku fjala artistike ka ruajtur me po
aq besnikëri dhimbjen, mallin, shpresën dhe qëndresën e brezave që u detyruan
të jetonin larg atdheut.
Për
mërgimin shqiptar është shkruar aq shumë, sa në një çast ndihesh i pafuqishëm
përballë kësaj pasurie krijuese. Çdo libër që hap, çdo poezi që lexon dhe çdo
autor që zbulon të jep përshtypjen se po përballesh me një rrëfim të ri, me një
dhimbje të ndryshme dhe me një mënyrë tjetër për ta përjetuar largimin nga
vendlindja. Pikërisht kjo e bën jashtëzakonisht të vështirë zgjedhjen. Nuk
është e lehtë të ndalesh te një poezi e vetme dhe të thuash: "Ja, kjo
është ajo që kërkoja." Sepse, sapo mendon se e ke gjetur, një tjetër
krijim të fton të ndalesh, të reflektosh dhe të përjetosh të njëjtën plagë nga
një këndvështrim tjetër.
Kjo
pasuri letrare nuk është rastësi. Ajo është pasojë e një historie të gjatë
shpërnguljesh, mërgimesh dhe ndarjesh, që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në
ndërgjegjen kombëtare. Për këtë arsye, pothuajse çdo poet apo shkrimtar
shqiptar ka ndier nevojën të flasë për mërgimin, secili me zërin e tij, me
kujtimet e veta dhe me ndjeshmërinë që i ka falur koha në të cilën ka jetuar.
Megjithatë,
gjatë gjithë kohës që hulumtoja krijimtarinë letrare kushtuar mërgimit, në
mendjen time ishte ngulitur një dëshirë e veçantë. Mes qindra vargjeve, poezive
dhe këngëve që lexoja, kërkoja me ngulm tekstin e "Poçarit" të Dritëro
Agollit. Nuk ishte një kërkim i rastësishëm. E ndieja se kjo poezi mbante
brenda saj një dimension të veçantë të dramës së mërgimit shqiptar, një mënyrë
tjetër për të rrëfyer mallin, humbjen dhe lidhjen e pashkëputshme me atdheun.
Sa
më shumë afrohesha drejt saj, aq më tepër më krijohej bindja se
"Poçari" nuk ishte thjesht një poezi për një njeri të larguar nga
vendlindja. Ajo përfaqësonte fatin e mijëra shqiptarëve që historia i shpërndau
nëpër botë, por që nuk arritën kurrë ta largonin nga zemra gjuhën, kujtimet dhe
identitetin e tyre. Pikërisht për këtë arsye dëshiroja të ndalesha te kjo poezi
dhe ta lexoja jo vetëm si një krijim artistik, por edhe si një dëshmi letrare
të një përvoje historike që ka shoqëruar kombin shqiptar ndër shekuj.
Synimi
im nuk ishte të bëja vetëm një analizë të figurave poetike apo të bukurisë së
vargut. Mbi të gjitha, dëshiroja të depërtoja në botën shpirtërore që Dritëro
Agolli kishte ndërtuar me aq mjeshtëri, për të kuptuar se si dhimbja e mërgimit
dhe malli për vendlindjen mund të shndërroheshin në art. Sepse, ashtu si shumë
krijime të tjera të letërsisë shqiptare, edhe "Poçari" dëshmon se mërgimi nuk është
vetëm një ngjarje historike, por edhe një gjendje e thellë njerëzore, e cila
vazhdon të jetojë në kujtesë, në gjuhë dhe në letërsi shumë kohë pasi rrugët e
mërgimtarëve janë ndarë nga atdheu.
Sa
herë që iu riktheva poezisë "Poçari"
të shkrimtarit tonë të madh, Dritëro Agolli, ndjeva se nuk po lexoja thjesht
një krijim poetik, por po hyja në një botë të mbushur me kujtime, mall dhe
heshtje të dhimbshme. E lexova shumë herë, ndoshta më shumë sesa do të ishte e
nevojshme për një analizë letrare, por çdo lexim më zbulonte një nuancë të re,
një emocion tjetër dhe një kuptim më të thellë. Ishte e pamundur të qëndroja
indiferente përballë fuqisë së vargut të Agollit, sepse ai nuk rrëfen vetëm
historinë e një poçari të mbetur larg vendlindjes, ai rrëfen fatin e një njeriu
që, edhe pse i ndarë nga toka e të parëve, vazhdon ta mbajë gjallë identitetin
e tij përmes gjuhës, kujtesës dhe mallit.
Përjetimi
im u bë edhe më i fuqishëm në çastin kur kjo poezi mori jetë përmes muzikës dhe
u shndërrua në këngë. E dëgjova shumë herë, me bindjen se pas dëgjimit të parë
emocionet do të zbeheshin. Mirëpo ndodhi e kundërta. Çdo interpretim më dukej
sikur po e dëgjoja për herë të parë. Vargjet fitonin një dimension të ri dhe
malli që përcillnin bëhej edhe më i prekshëm. Melodia dhe fjala poetike
bashkoheshin në një tërësi aq të natyrshme, sa ishte e vështirë të ndaje njërën
nga tjetra. Çdo dëgjim zgjonte të njëjtën ndjenjë mallëngjimi dhe të njëjtën
pyetje të heshtur: sa e rëndë duhet të ketë qenë dhimbja e atyre njerëzve që u
detyruan të jetonin larg vendit të tyre?
Shumë
artistë e kanë interpretuar këtë poezi të shndërruar në këngë, secili me
timbrin, ndjeshmërinë dhe mënyrën e vet të interpretimit. Megjithatë, nuk do të
ishte e drejtë të veçoja njërin mbi të tjerët. Të gjithë, në mënyrën e tyre,
kanë arritur të përcjellin të njëjtin emocion dhe të ruajnë besnikërisht frymën
e krijimit të Dritëro Agollit. Ajo që mbetet në kujtesën e dëgjuesit nuk është
emri i interpretuesit, por forca e mesazhit që kënga bart. Në fund të fundit,
nuk është zëri ai që të prek më shumë, por dhimbja që fshihet pas vargjeve dhe
malli i pashuar për vendlindjen, të cilin Agolli e shndërroi në një krijim që
vazhdon të emocionojë breza të tërë shqiptarësh.
Për
një kohë të gjatë vazhdova kërkimet me dëshirën për ta gjetur poezinë "Poçari" pikërisht në
formën e saj burimore, ashtu siç e kishte shkruar vetë Dritëro Agolli. Gjatë
hulumtimit hasa në shumë variante të saj, por shumica ishin përshtatur për
interpretim muzikor. Në to vëreheshin ndryshime në renditjen e vargjeve,
përsëritje të strofave apo shtesa që i shërbenin ritmit të këngës, por që nuk i
përkisnin domosdoshmërisht tekstit poetik origjinal. Për këtë arsye nuk u
mjaftova me versionet që qarkullonin në internet. Synimi im ishte të gjeja
poezinë në formën më besnike ndaj autorit, ashtu siç kishte dalë nga pena e
tij.
Pas
një kërkimi të gjatë, hasa në një botim të publikuar nga NewsIn.Al, ku poezia paraqitej
me shënimin "Stamboll, 1980".
Ky informacion më ndihmoi të sqaroja një dilemë që më kishte shoqëruar gjatë
leximit të saj. Nga ky botim krijohet bindja se "Poçari" është shkruar në fillim të
viteve tetëdhjetë dhe se frymëzimi i saj lidhet drejtpërdrejt me qëndrimin e
Dritëro Agollit në Stamboll. Ky fakt i jep poezisë një dimension edhe më
autentik, sepse ngjarja nuk është ndërtuar vetëm mbi imagjinatën artistike, por
mbështetet në një përjetim që autori e ka lidhur me vetë hapësirën ku
zhvillohet rrëfimi.
Më
vonë, kjo poezi u përfshi në përmbledhjen poetike Pelegrini i vonuar, botuar
në Tiranë më 1993, duke u bërë pjesë e një prej vëllimeve më të rëndësishme të
krijimtarisë së Dritëro Agollit. Brenda këtij vëllimi, "Poçari" zë një vend
të veçantë jo vetëm për vlerat e saj artistike, por edhe për mënyrën e ndjeshme
dhe thellësisht njerëzore me të cilën trajton një nga plagët më të rënda të
historisë shqiptare – shpërnguljen, mërgimin dhe mallin e pashuar për atdheun.
Përmes
një ngjarjeje të thjeshtë dhe një dialogu që zhvillohet larg trojeve shqiptare,
Agolli arrin të ndërtojë një metaforë të fuqishme për fatin historik të
shqiptarëve. Ai dëshmon se mërgimi nuk është vetëm një lëvizje gjeografike, por
një përvojë që prek kujtesën, identitetin dhe gjuhën. Pikërisht kjo e ka bërë "Poçarin"
një nga krijimet më përfaqësuese të letërsisë shqiptare kushtuar dramës së
mërgimit, një poezi që vazhdon të emocionojë lexuesin jo vetëm për bukurinë e
vargut, por edhe për të vërtetën historike dhe njerëzore që mbart.
Në
poezinë "Poçari", Dritëro Agolli nuk rrëfen thjesht historinë
e një zejtarit shqiptar që jeton larg vendlindjes. Ai shkon shumë më tej se
kaq. Përmes figurës së poçarit, poeti ndërton një simbol të fuqishëm e të pavdekshëm
të fatit historik të shqiptarit në mërgim. Ky personazh nuk përfaqëson vetëm
vetveten, ai është zëri i heshtur i mijëra e mijëra bashkëkombësve që, në
periudha të ndryshme të historisë, u shkëputën me dhimbje nga trojet e tyre dhe
u detyruan të ndërtonin jetën në vise të largëta të Perandorisë Osmane,
veçanërisht në Stamboll, Izmir, Bursa dhe në qytete të tjera ku historia i
shpërndau si degët e një peme të shkulur nga rrënjët e saj.
Historia
shqiptare njeh shumë valë shpërnguljesh, të diktuara nga luftërat, dhuna,
përndjekjet politike dhe presionet e pushteteve të ndryshme. Kjo dramë nuk
përfundoi me shekujt osmanë. Ajo vazhdoi edhe gjatë shekullit XX, sidomos në
Kosovë, ku politika shtetërore e Mbretërisë Jugosllave dhe më pas e
Jugosllavisë socialiste krijoi kushte të rënda politike, ekonomike dhe
shoqërore që nxitën largimin e shqiptarëve nga trojet e tyre. Veçanërisht gjatë
viteve pesëdhjetë dhe gjashtëdhjetë, në klimën e marrëveshjeve jugosllavo-turke
dhe të presioneve të shumta administrative e politike, dhjetëra mijëra
shqiptarë nga Kosova u detyruan të shpërnguleshin drejt Turqisë, duke lënë pas
shtëpitë, varret e të parëve, kujtimet dhe një pjesë të shpirtit të tyre. Ishte
një plagë e heshtur, por e thellë, pasojat e së cilës vazhdojnë të ndihen edhe
sot në kujtesën kolektive të shqiptarëve.
Pikërisht
këtë histori të gjatë ndarjesh dhe malli Dritëro Agolli e përmbledh në figurën
e poçarit. Pas këtij njeriu të thjeshtë fshihet historia e një kombi të tërë.
Ai është shqiptari që koha e largoi nga vendlindja, por që nuk lejoi kurrë të
largohej prej saj në shpirt. Ai jeton në një qytet tjetër, flet një gjuhë
tjetër në përditshmëri dhe punon në një tokë tjetër, por zemra e tij vazhdon të
rrahë në ritmin e kujtimeve të vendit të lindjes. Malli për atdheun nuk shuhet
nga vitet, nuk zbehet nga largësia dhe nuk mund të zëvendësohet nga asnjë
mirëqenie materiale.
Në
këtë mënyrë, poçari shndërrohet në metaforën e shqiptarit të mërguar, i cili
mund të humbasë afërsinë me vendin fizik, por nuk humbet kurrë lidhjen me
gjuhën, me kujtesën dhe me identitetin e tij kombëtar. Janë pikërisht këto tri
shtylla – gjuha, kujtesa dhe vetëdija për prejardhjen – që e mbajnë gjallë një
komb edhe kur bijtë e tij jetojnë larg kufijve të atdheut.
Prandaj
"Poçari" nuk duhet lexuar vetëm si një poezi për një takim të
rastësishëm në Stamboll. Ajo është një himn i heshtur kushtuar qëndresës
shpirtërore të shqiptarit në mërgim. Është një dëshmi poetike se trupat mund të
shpërngulen, kufijtë mund të ndryshojnë dhe brezat mund të lindin larg tokës së
të parëve, por për sa kohë që mbetet gjallë gjuha, kujtesa dhe ndjenja e
përkatësisë, atdheu vazhdon të jetojë në zemrën e njeriut. Kjo është arsyeja
pse figura e poçarit nuk i përket vetëm Stambollit të vitit 1980., ajo i përket
gjithë historisë së mërgimit shqiptar dhe çdo shqiptari që, kudo në botë, e
ndien se vendlindja nuk është vetëm një hapësirë gjeografike, por një gjendje e
përhershme e shpirtit.
Pikërisht
kjo e bën "Poçarin" një nga poezitë më domethënëse të
letërsisë shqiptare kushtuar mërgimit. Agolli arrin të ndërthurë mjeshtërisht
faktin historik me përjetimin njerëzor, duke e shndërruar historinë e një
njeriu të vetëm në historinë e një kombi të tërë. Nëpërmjet dialogut, kujtesës
dhe mallit të pashuar për gjuhën amtare, poeti sjell para lexuesit dramën e
heshtur të shqiptarëve që u shkëputën nga vendlindja, por që nuk reshtën së
jetuari me kujtimin e saj.
Në
këtë kuptim, "Poçari" nuk është vetëm një poezi me vlera të
larta artistike. Ajo është edhe një dëshmi letrare e një procesi historik që ka
lënë gjurmë të thella në kujtesën kombëtare. Përmes fuqisë së vargut, Dritëro
Agolli i jep zë një historie që nuk gjendet vetëm në dokumente dhe kronika, por
edhe në zemrat e atyre që, larg atdheut, vazhduan ta ruajnë gjallë përkatësinë
e tyre shqiptare.
Ngjarja
e poezisë zhvillohet në Stamboll,
qytetin që për shekuj me radhë ka qenë një nga qendrat më të mëdha të
Perandorisë Osmane dhe njëherazi një vend ku u vendosën mijëra shqiptarë të
shpërngulur në periudha të ndryshme historike. Nuk është rastësi që Dritëro
Agolli e vendos rrëfimin pikërisht në këtë qytet, sepse Stambolli nuk paraqitet
vetëm si një hapësirë gjeografike, por si një simbol i fatit të shumë
shqiptarëve që, larg vendlindjes, u përpoqën të ndërtonin një jetë të re, duke
mbajtur gjallë kujtesën për atdheun.
Rrëfimi
nis me një ngjarje krejt të zakonshme. Një turist shqiptar, gjatë vizitës së
tij në Stamboll, ndalet pranë një dyqani dhe dëshiron të blejë një vazo balte
si suvenir, një kujtim të vogël që do ta marrë me vete në kthim. Në pamje të
parë, gjithçka duket si një episod i zakonshëm që mund t'i ndodhë çdo udhëtari.
Mirëpo, mjeshtëria e Dritëro Agollit qëndron pikërisht në faktin se nga ky
takim i rastësishëm ai ndërton një rrëfim me përmasa të thella historike dhe njerëzore.
Ajo
që fillimisht duket si një marrëdhënie e zakonshme midis një blerësi dhe një
poçari, dalëngadalë shndërrohet në një takim të dy botëve shqiptare: të
shqiptarit që vjen nga atdheu dhe të shqiptarit që prej kohësh jeton larg tij.
Kështu, vazoja prej balte humbet funksionin e saj si një send i zakonshëm
artizanal dhe bëhet shkak për zbulimin e një historie të mbushur me mall,
kujtime dhe identitet. Përmes këtij dialogu të thjeshtë, poeti e zhvendos
lexuesin nga një treg i Stambollit drejt një historie shumë më të gjerë –
historisë së shqiptarëve që u larguan nga trojet e tyre, por që nuk e harruan
kurrë gjuhën, prejardhjen dhe vendlindjen.
Në
këtë mënyrë, Dritëro Agolli dëshmon se ngjarjet më të rëndësishme nuk lindin
gjithmonë nga episodet e mëdha historike. Nganjëherë mjafton një takim i
rastësishëm, një objekt i vogël ose një bisedë e thjeshtë për të sjellë në
sipërfaqe dramën e një historie që ka mbetur e fshehur për dekada, por që
vazhdon të jetojë në kujtesën e njerëzve.
Turisti
shqiptar, duke e parë poçarin në dyqanin e tij në zemër të Stambollit, krijon
bindjen se ka përballë një zejtar turk. Gjithçka në pamje të parë e përforcon
këtë përshtypje: vendi ku ndodhen, gjuha që dëgjohet përreth dhe vetë mjedisi
oriental i qytetit nuk lënë të kuptohet se pas atij mjeshtri të heshtur fshihet
një histori krejt tjetër. Pa asnjë dyshim, ai zgjedh një vazo balte si kujtim
të udhëtimit të tij dhe përgatitet ta marrë me vete.
Mirëpo,
në çastin kur përpiqet ta ngrejë, ndodh e papritura. Vazoja i rrëshqet nga
duart dhe përplaset në dysheme, duke u copëtuar në dhjetëra pjesë. Në një çast,
qetësia e dyqanit zëvendësohet nga hutimi dhe keqardhja e turistit, i cili e
kupton se kishte shkatërruar me pakujdesi frytin e punës së një mjeshtri. Ajo
që deri atëherë dukej një vizitë e zakonshme turistike, shndërrohet në
pikënisjen e një rrëfimi krejt tjetër.
Poçari,
të cilin turisti vazhdon ta marrë për turk, shpërthen menjëherë në fjalë
zemërimi në gjuhën turke. Me nervozizëm ai e qorton vizitorin për pakujdesinë e
treguar, duke e pyetur se si kishte mundur të sillej aq pa kujdes sa të thyente
një vepër të punuar me aq mund e durim. Reagimi i tij duket krejt njerëzor dhe
i natyrshëm, sepse nuk ishte thyer vetëm një vazo prej balte; ishte dëmtuar
edhe mundi, mjeshtëria dhe koha e derdhur në krijimin e tij.
Megjithatë,
Dritëro Agolli nuk e ndërton këtë episod vetëm për të përshkruar një aksident
të rastësishëm. Thyerja e vazos shërben si një figurë me ngarkesë të thellë
simbolike. Ashtu si vazoja që copëtohet papritur në dysheme, edhe jeta e mijëra
shqiptarëve ishte copëzuar nga rrethanat historike, duke i shpërndarë larg
vendlindjes. Pikërisht nga ky çast nis të zbulohet drama e vërtetë e poezisë,
sepse pas zemërimit të poçarit nuk fshihet thjesht humbja e një objekti prej
balte, por historia e një njeriu që mbart mbi vete plagën e mërgimit dhe mallin
e pashuar për atdheun.
Përballë
qortimeve të ashpra të poçarit, edhe turisti shqiptar nuk arrin ta përmbajë
zemërimin. Instinktivisht ai i përgjigjet në gjuhën e vet, duke shpërthyer në
fjalë shqip. Është një reagim krejt njerëzor, i lindur nga emocioni i çastit,
pa e ditur se pikërisht ai moment do të ndryshonte rrjedhën e të gjithë
ngjarjes.
Dhe
pikërisht aty ndodh mrekullia poetike që Dritëro Agolli ndërton me një
mjeshtëri të rrallë. Në çastin kur dëgjon gjuhën shqipe, poçari ndalet.
Zemërimi shuhet menjëherë, ndërsa vendin e tij e zë habia, malli dhe emocioni i
papërmbajtur. Njeriu që deri pak më parë dukej një zejtar i zakonshëm i
Stambollit, zbulohet se është shqiptar. Në vetëm pak sekonda rrëzohen të gjitha
paragjykimet dhe zhduken kufijtë që dukej se i ndanin. Nuk ka më shitës e
blerës, nuk ka më të huaj; mbeten vetëm dy shqiptarë që takohen rastësisht larg
atdheut.
Ky
është momenti më prekës i poezisë. Agolli e ndërton atë jo mbi një ngjarje të
madhe historike, por mbi fuqinë e gjuhës amtare. Mjafton të dëgjohet një fjalë
shqip që kujtesa e poçarit të zgjohet menjëherë. Gjuha bëhet ura që ribashkon
dy bashkatdhetarë dhe njëherazi simboli më i fortë i identitetit kombëtar. Pas
viteve të gjata të jetuara larg vendlindjes, poçari nuk mallëngjehet për
pasurinë, për qytetin apo për jetën që ka lënë pas; ai mallëngjehet për
tingullin e gjuhës së nënës.
Prandaj
ai nuk zemërohet më për vazon e thyer. Përkundrazi, me një psherëtimë që bart
peshën e viteve të mërgimit, i drejtohet bashkatdhetarit me fjalët që përbëjnë
zemrën e gjithë poezisë:
Në
këto pak vargje përmblidhet e gjithë drama e mërgimit shqiptar. Dritëro Agolli
arrin të shprehë me një thjeshtësi të jashtëzakonshme një të vërtetë historike:
njeriu mund të humbasë pasurinë, vendbanimin, madje edhe pjesën më të madhe të
jetës së tij, por malli për gjuhën amtare mbetet i pashuar. Për poçarin, fjalët
shqipe kanë një vlerë që nuk matet me asnjë pasuri materiale. Ato nuk mund të
blihen, të shiten apo të zëvendësohen, sepse janë pjesë e identitetit dhe e kujtesës
së tij.
Në
planin historik, kjo skenë pasqyron fatin e mijëra shqiptarëve që, të
shpërndarë nëpër Turqin e largët dhe në vende të ndryshme të botës, jetuan për
dekada larg vendlindjes, por ruajtën si pasurinë më të çmuar gjuhën dhe
vetëdijen për prejardhjen e tyre. Pikërisht për këtë arsye, "Poçari"
nuk është vetëm historia e një takimi të rastësishëm në një dyqan të
Stambollit. Ai është rrëfimi simbolik i një kombi që, edhe kur u shpërnda larg
trojeve të veta, nuk reshti kurrë së njohuri veten në tingullin e gjuhës
shqipe.
-
POÇARI
-
-
-
-
-
-
Ndër
strofat më prekëse dhe më domethënëse të kësaj poezie është edhe ajo në të
cilën Dritëro Agolli shkruan:
Në
pamje të parë, vargjet duket se përshkruajnë një skenë të zakonshme. Vizitorët
largohen njëri pas tjetrit, dyqani boshatiset dhe brenda mbeten vetëm poçari
dhe shqiptari që e kishte vizituar. Megjithatë, mjeshtëria poetike e Dritëro
Agollit qëndron pikërisht në aftësinë për ta shndërruar një çast të zakonshëm në
një metaforë të thellë historike dhe njerëzore. Në këtë heshtje që mbizotëron
pas largimit të njerëzve, dëgjohet më qartë zëri i shpirtit të mërgimtarit.
Poçari
mbetet vetëm me vazot e tij. Ato nuk janë më thjesht enë balte të formësuara
nga dora e mjeshtrit. Në universin poetik të Agollit ato marrin jetë, bëhen
dëshmitare të vetmisë së tij dhe shndërrohen në bashkëbiseduesit e vetëm të një
shqiptari që prej vitesh jeton larg vendlindjes. Ai u flet atyre shqip, jo
sepse pret përgjigje, por sepse ka nevojë ta dëgjojë gjuhën e vet. Gjuha amtare
bëhet streha e fundit shpirtërore, vendi ku ai ruan kujtimet, identitetin dhe
lidhjen e pashkëputshme me atdheun.
Kjo
skenë përmban një simbolikë të jashtëzakonshme. Njeriu që nuk gjen më
bashkëbisedues në gjuhën e tij, fillon t'u flasë sendeve. Është një gjendje që
vetëm mërgimtari mund ta kuptojë plotësisht. Kur mungojnë bashkatdhetarët, kur
rrallohen fjalët shqip dhe kur vitet kalojnë larg vendlindjes, çdo tingull i
gjuhës së nënës bëhet një nevojë jetike. Në këtë kuptim, vazot nuk janë vetëm
objekte të punishtes; ato bëhen bartëse të kujtesës dhe dëshmitare të një malli
që nuk shuhet kurrë.
Edhe
prania e Detit të Marmarasë nuk është e rastësishme. Ai qëndron aty si një
dëshmitar i heshtur i historisë. Për shekuj me radhë brigjet e tij kanë parë
ardhjen e shqiptarëve të larguar nga trojet e tyre, kanë dëgjuar gjuhën shqipe
të përzihet me zhurmën e valëve dhe kanë ruajtur kujtimin e brezave që u
përpoqën të ndërtonin një jetë të re pa e harruar kurrë vendin nga kishin
ardhur. Valët e Marmarasë duket sikur mbartin jehonën e mijëra historive të
mërgimit, duke e bërë këtë hapësirë jo vetëm një vend gjeografik, por një pjesë
të kujtesës historike shqiptare.
Është
pothuajse e pamundur të mbetesh indiferent përballë këtyre vargjeve. Ato nuk
prekin vetëm ndjenjat estetike të lexuesit; ato zgjojnë kujtesën historike të
një populli që ka njohur shpërnguljen, ndarjen dhe mallin si pjesë të fatit të
tij. Në pak vargje, Dritëro Agolli arrin të shprehë dramën e heshtur të
mërgimtarit, i cili, edhe kur mbetet vetëm mes katër mureve të një dyqani, nuk
pushon së foluri shqip. Sepse për të, gjuha nuk është thjesht një mjet
komunikimi; ajo është atdheu që e shoqëron kudo, kujtesa që nuk shuhet dhe ura
e padukshme që e lidh përgjithmonë me vendlindjen.
Poezia
"Poçari" është një nga ato krijime letrare që nuk i
nënshtrohen kohës. Përkundrazi, me kalimin e viteve ajo duket se fiton një
kuptim edhe më të thellë dhe një aktualitet edhe më të madh. Ndonëse u shkrua
në një kontekst të caktuar historik, mesazhi i saj ka arritur të kapërcejë
kufijtë e kohës, sepse trajton një përvojë që vazhdon ta shoqërojë kombin
shqiptar: mërgimin.
Edhe
sot, sa herë që rikthehem te kjo poezi, krijoj përshtypjen se vargjet e Dritëro
Agollit nuk i përkasin vetëm së kaluarës. Ato flasin po aq qartë edhe për të
tashmen. Nëse dikur poeti i kushtoi vëmendje shqiptarëve që mbetën në Stamboll
dhe në viset e Perandorisë Osmane, sot lexuesi nuk mund të mos i lidhë ato
vargje me qindra mijëra shqiptarë që jetojnë në vende të ndryshme të Evropës
dhe të botës. Ndryshuan kohët, ndryshuan shtetet ku mërgohet, por nuk ndryshoi
ndjenja që e shoqëron largimin nga vendlindja: malli për gjuhën, për familjen,
për vendin dhe për rrënjët.
Pikërisht
kjo e bën "Poçarin"
një krijim me vlera të qëndrueshme. Poezia nuk mbetet e kufizuar brenda një
periudhe historike, por shndërrohet në një pasqyrë të vazhdueshme të fatit të
shqiptarit në mërgim. Sa më shumë rriten valët e emigrimit, aq më afër
realitetit tonë bashkëkohor duket mesazhi i saj. Në një kohë kur shumë të rinj
shqiptarë zgjedhin ose detyrohen të ndërtojnë jetën larg vendit të tyre,
vargjet e Agollit marrin një kuptim të ri dhe tingëllojnë sikur janë shkruar
për brezin e sotëm.
Në
këtë kuptim, "Poçari"
nuk është vetëm një poezi për një shqiptar të mbetur në Stamboll. Ajo është një
reflektim mbi fatin e brezave të tërë që historia i ka larguar nga trojet e
tyre, por që nuk kanë reshtur kurrë së mbajturi gjallë gjuhën, kujtesën dhe
përkatësinë kombëtare. Pikërisht për këtë arsye, kjo poezi vazhdon të mbetet
aktuale edhe sot. Ajo na kujton se mërgimi mund të ndryshojë destinacionet,
mund të ndryshojë rrethanat historike dhe shkaqet e largimit, por nuk e
ndryshon kurrë mallin që shqiptari ndien për vendin e vet. Ky është mesazhi i
përhershëm që Dritëro Agolli arriti të përjetësojë me mjeshtëri në një nga
krijimet më të bukura të letërsisë shqiptare.
Të Tjera
