Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (64)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (64)

Kënga si kujtesë historike e shpërnguljeve shqiptare

- Moj e bukura More

Mërgimi nuk është një dukuri e re në historinë e popullit shqiptar. Ai përbën një nga përvojat më të dhimbshme dhe më të qëndrueshme të fatit të tij historik. Në periudha të ndryshme, shqiptarët janë detyruar të lënë trojet e tyre jo si rezultat i një zgjedhjeje të lirë, por për shkak të pushtimeve, dhunës, përndjekjeve politike, politikave të asimilimit dhe mungesës së lirisë. Për shumë familje, largimi ishte rruga e vetme për të mbijetuar dhe për të ruajtur dinjitetin.

Valët e njëpasnjëshme të shpërnguljeve, nga lëvizjet brenda trojeve etnike deri te vendosja në vende të ndryshme të Evropës e më gjerë, formësuan një pjesë të rëndësishme të historisë shqiptare. Megjithëse u larguan fizikisht nga vendlindja, shqiptarët ruajtën gjuhën, kulturën, traditat dhe ndjenjën e përkatësisë kombëtare, duke e shndërruar mërgatën në një vazhdimësi të historisë së tyre.

Pikërisht në këtë përvojë historike e kanë burimin këngët e kurbetit. Ato nuk janë vetëm krijime artistike, por dëshmi të kujtesës kolektive, në të cilat janë ruajtur dhimbja e ndarjes, malli për vendlindjen dhe shpresa për rikthim. Përmes tyre, breza të tërë kanë përcjellë jo vetëm përjetimet personale të mërgimtarëve, por edhe fatin historik të një populli që u përball vazhdimisht me largime të detyruara.

Duke hulumtuar historinë e mërgatës shqiptare, por edhe duke e përjetuar emocionalisht peshën që ajo bart, kam kuptuar se këto këngë janë shumë më tepër se pjesë e folklorit. Ato janë kujtesë historike e kënduar. Nuk është rastësi që ato vazhdojnë të dëgjohen në tubime familjare, festa e manifestime kombëtare, ku zgjojnë emocione të thella dhe rikthejnë në kujtesë historinë e largimeve, të ndarjeve dhe të mallit për atdheun.

Kënga si kujtesë e gjallë e mërgimit

Edhe për mua, këto këngë kanë një domethënie të veçantë. Sa herë dëgjoj këngën arbëreshe "Moj e bukura More", apo këngën e njohur të Poçarit, emocionet bëhen aq të forta, sa lotët më rrjedhin pa vetëdije. Nuk është thjesht bukuria e melodisë që më prek, por ndjesia se në ato vargje është përmbledhur historia e një populli të tërë, me dhimbjet, humbjet dhe shpresat e tij.

Këtë emocion nuk e kam përjetuar vetëm unë. Kam parë shumë herë se, sapo fillojnë të këndohen këto këngë, përloten edhe njerëz të tjerë. Në ato çaste krijohet një ndjenjë e përbashkët, sepse secili gjen në vargjet e tyre një pjesë të historisë së familjes së vet ose të kujtesës sonë kombëtare. Pikërisht kjo është madhështia e këtyre krijimeve: ato nuk janë vetëm këngë popullore, por dokumente të gjalla të kujtesës historike shqiptare.

"Moj e bukura More" – kujtesa historike e arbëreshëve

Ndër krijimet më përfaqësuese të traditës gojore shqiptare, një vend të veçantë zë kënga arbëreshe "Moj e bukura More". Ajo nuk është vetëm një perlë e folklorit shqiptar, por edhe një dëshmi historike e një prej shpërnguljeve më të mëdha që përjetoi populli shqiptar pas vdekjes së Gjergj Kastriotit-Skënderbeut dhe pushtimit osman të trojeve shqiptare. Në atë periudhë, mijëra arbër u detyruan të kalonin brigjet e Adriatikut dhe të vendoseshin në Mbretërinë e Napolit, ku themeluan kolonitë arbëreshe që vazhdojnë të ekzistojnë edhe sot.

Largimi nga vendlindja nuk nënkuptoi shkëputje nga identiteti. Përkundrazi, kujtimi i vendit të lënë pas u ruajt në gjuhë, në zakone, në rite fetare dhe, mbi të gjitha, në krijimtarinë gojore. Malli për atdheun u shndërrua në këngë, ndërsa kënga u bë bartëse e kujtesës historike të një komuniteti që, edhe pas shumë brezash, nuk e harroi origjinën e vet.

Pikërisht për këtë arsye, "Moj e bukura More" nuk duhet parë vetëm si një këngë nostalgjie. Ajo është një elegji historike, në të cilën janë përmbledhur dhimbja e ndarjes, malli për vendlindjen dhe besnikëria ndaj kujtesës së të parëve. Në vargjet e saj ruhet jo vetëm përvoja e arbëreshëve, por edhe historia e një populli që, megjithëse u shpërnda larg trojeve të veta, arriti të ruante identitetin kombëtar.

Rëndësia e kësaj kënge dëshmohet edhe nga dokumentimi i hershëm i saj. Varianti më i vjetër i njohur gjendet në Dorëshkrimin e Kieutit (Chieuti), të botuar në vitin 1708, një nga burimet më të rëndësishme për studimin e trashëgimisë kulturore të arbëreshëve. Ky dokument dëshmon se, edhe më shumë se dy shekuj pas shpërnguljes, kujtesa për vendin e të parëve vazhdonte të ishte e gjallë dhe përcillej me besnikëri nga brezi në brez.

Një rol të rëndësishëm në njohjen shkencore të kësaj krijimtarie pati filologu dhe albanologu arbëresh Dhimitër Kamarda (1821–1882). Në veprën e tij Appendice al Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Albanese (1866), ai ribotoi tekstin e këngës dhe e solli atë në vëmendjen e botës akademike evropiane. Ky botim nuk kishte vetëm vlerë filologjike, ai dëshmoi lashtësinë, vazhdimësinë dhe pasurinë e gjuhës e të kulturës shqiptare.

Një element me rëndësi të veçantë është fakti se teksti i këngës u shkrua në gjuhën shqipe me alfabet grek. Kjo pasqyron rrethanat historike dhe fetare të komuniteteve arbëreshe të Italisë së Jugut, ku tradita liturgjike bizantine ndikoi në përdorimin e këtij alfabeti. Megjithatë, grafia nuk ndryshoi përmbajtjen: gjuha mbeti shqipe, duke dëshmuar vazhdimësinë e identitetit kulturor të arbëreshëve.

Prandaj, dokumentimi i "Moj e bukura More" nuk ka vetëm rëndësi bibliografike. Ai përbën një dëshmi të vyer historike për mënyrën se si një komunitet i shpërngulur arriti të ruante gjuhën, kulturën dhe kujtesën e tij përmes këngës. Në këtë kuptim, "Moj e bukura More" nuk është vetëm një monument i folklorit arbëresh, por edhe një nga simbolet më të fuqishme të vazhdimësisë historike dhe kulturore të shqiptarëve.

Morea – vendi që u shndërrua në simbol të atdheut të humbur

Për ta kuptuar drejt mesazhin historik të këngës "Moj e bukura More", duhet shmangur një keqkuptim që është përsëritur jo rrallë. Për shkak të titullit, disa e kanë interpretuar "Moren" si emrin e një vajze, duke e konsideruar këngën një krijim me temë dashurie. Një lexim i tillë, megjithatë, nuk përputhet as me përmbajtjen e vargjeve dhe as me kontekstin historik në të cilin lindi kjo krijimtari.

Morea është emri historik i Peloponezit, gadishullit në jug të Greqisë ku, gjatë Mesjetës, jetonin komunitete të shumta shqiptare, të njohura në burimet historike si arbër ose arvanitas. Pas pushtimeve osmane të shekullit XV, shumë prej tyre u detyruan të braktisnin vendbanimet e tyre dhe të kalonin në brigjet e Italisë, ku krijuan kolonitë arbëreshe që ruajnë edhe sot gjuhën, zakonet dhe traditat e të parëve.

Në këtë dritë, vargjet e këngës marrin një kuptim krejt tjetër.

Këto fjalë nuk i drejtohen një personi, por vendlindjes së humbur. Morea personifikohet si toka e të parëve, ndaj së cilës autori shpreh mallin dhe dhimbjen e ndarjes. Pikërisht ky personifikim e shndërron këngën në një elegji për atdheun dhe jo në një këngë dashurie në kuptimin romantik të fjalës.

Edhe më domethënëse janë vargjet:

Në këto pak rreshta përmblidhet drama e mërgimit. Kujtesa nuk lidhet vetëm me vendin, por edhe me njerëzit që mbetën përgjithmonë në tokën e lindjes. Dhimbja e ndarjes bashkohet me pamundësinë për t'u kthyer pranë varreve të prindërve dhe të paraardhësve. Kjo është arsyeja pse kënga ka tejkaluar kufijtë e një krijimi folklorik dhe është shndërruar në një dokument poetik të kujtesës historike.

Lidhja shpirtërore e arbëreshëve me Morenë u ruajt ndër shekuj. Tradita gojore rrëfen se në disa bashkësi arbëreshe, në fillim të ditës, njerëzit drejtoheshin nga lindja, në drejtim të Mores, duke e përjetuar atë si vendin prej nga buronin rrënjët e tyre. Edhe pse kjo praktikë nuk është dokumentuar njësoj në të gjitha vendbanimet arbëreshe, vetë ekzistenca e kësaj tradite dëshmon fuqinë e kujtesës historike dhe mënyrën se si ajo u përcoll brez pas brezi.

Prandaj, "Moj e bukura More" nuk është vetëm një këngë popullore. Ajo është një testament i mërgimit shqiptar, një monument i kujtesës kolektive dhe një dëshmi e lidhjes së pandërprerë të arbëreshëve me vendin e të parëve. Në vetëm pak vargje, ajo arrin të shprehë atë që kronikat historike e përshkruajnë në shumë faqe: dhimbjen e largimit, mallin për vendlindjen dhe besnikërinë ndaj identitetit.

Drama e mërgimit në dëshmitë historike

Shpërngulja e shqiptarëve drejt brigjeve të Italisë në shekullin XV nuk përbënte thjesht një lëvizje demografike. Ajo ishte një dramë njerëzore me pasoja të thella historike, e cila la gjurmë jo vetëm në kujtesën e arbëreshëve, por edhe në burimet bashkëkohore evropiane. Gjendja e mijëra refugjatëve që mbërritën në brigjet italiane tërhoqi vëmendjen e kronikanëve, diplomatëve dhe personaliteteve kishtare, të cilët lanë dëshmi me vlerë të jashtëzakonshme për studiuesit e historisë.

Një ndër këto dëshmi është letra e Papa Palit II (Paul II, 1464–1471), në një letër drejtuar Filipit të Mirë (Philip the Good), Dukës së Burgonjës, ku ai përshkruan gjendjen e refugjatëve shqiptarë me fjalë që edhe sot ruajnë një forcë të veçantë dokumentare: "Nuk mund t'i shohë njeriu pa derdhur lot këta refugjatë nëpër limanet e Italisë, të uritur e të zhveshur. Të shpërngulur nga vatrat e tyre, që rrinë anës detit e ngrenë në qiell duart, qajnë e vajtojnë në një gjuhë që s'ua marrim dot vesh."[1]

Ky përshkrim nuk është vetëm një shprehje dhembshurie. Ai përfaqëson një dëshmi autentike për përmasat e katastrofës humanitare që shoqëroi shpërnguljen e arbërve. Në pak rreshta paraqitet tabloja e një populli të dëbuar nga trojet e veta, të privuar nga pasuria materiale, por jo nga kujtesa dhe lidhja me vendin e origjinës. Edhe pse gjuha e tyre ishte e pakuptueshme për vendasit, vuajtja që përcillnin ishte universale.

Burime të tilla na ndihmojnë të kuptojmë se largimi i arbërve nuk ishte një emigrim i zakonshëm. Ai ishte një eksod i imponuar nga pushtimi, lufta dhe nevoja për mbijetesë. Pas çdo familjeje që kalonte Adriatikun fshihej historia e një shtëpie të braktisur, e një vendlindjeje të humbur dhe e një jete që duhej rindërtuar në një tokë të huaj.

Në këtë kontekst historik duhet kuptuar edhe lindja e "Moj e bukura More". Kënga nuk është një krijim i shkëputur nga realiteti, por jehona poetike e përvojës së mërgimit. Ajo përkthen në gjuhën e artit atë që dokumentet historike e dëshmojnë me fakte: dhimbjen e ndarjes, mallin për vendlindjen dhe përpjekjen për ta ruajtur identitetin përtej largësisë dhe kalimit të kohës.

Forca e kësaj kënge qëndron edhe në thjeshtësinë e saj. Me pak vargje ajo arrin të përmbledhë një përvojë historike që ka shoqëruar breza të tërë shqiptarësh. Pikërisht kjo e ka bërë të mbijetojë për më shumë se pesë shekuj dhe të vazhdojë të prekë edhe sot ata që e dëgjojnë.

Prandaj, "Moj e bukura More" duhet parë njëherazi si krijim artistik, burim kulturor dhe dëshmi historike. Ajo ruan kujtesën e shpërnguljes së arbërve, por njëkohësisht shpreh një përvojë universale njerëzore: dhimbjen e ndarjes nga vendlindja dhe përpjekjen për të mos humbur rrënjët. Kjo është arsyeja pse kënga ka tejkaluar kufijtë e komuniteteve arbëreshe dhe është bërë pjesë e ndërgjegjes historike të të gjithë shqiptarëve.

Edhe sot, pas më shumë se pesë shekujsh, "Moj e bukura More" vazhdon të këndohet me të njëjtin emocion. Ajo nuk i përket vetëm së kaluarës, ajo mbetet një kujtesë e gjallë e historisë së mërgimit shqiptar dhe një dëshmi se identiteti, gjuha dhe kujtesa kulturore mund t'i mbijetojnë kohës, largësisë dhe ndryshimeve historike.

Dhe krejt në fund gjatë hulumtimit të historisë së mërgatës shqiptare kam kuptuar se ndikimi i këtyre këngëve nuk shpjegohet vetëm me vlerën e tyre artistike. Ato vazhdojnë të prekin thellë ndërgjegjen kolektive të shqiptarëve, sepse në to është përmbledhur përvoja historike e një populli që u përball me largime të detyruara, por nuk e humbi kurrë lidhjen me vendin e vet. Nuk është vetëm melodia që prek, por vetëdija se në ato pak vargje jeton kujtesa e një historie pesëshekullore.

"Moj e bukura More" është një nga dëshmitë më domethënëse të mënyrës se si kujtesa historike mund të ruhet përmes krijimtarisë gojore. Për më shumë se pesë shekuj, kjo këngë ka mbijetuar si bartëse e gjuhës, identitetit dhe kujtimit të vendit të të parëve. Në këtë kuptim, ajo nuk përfaqëson vetëm trashëgiminë kulturore të arbëreshëve, por edhe një pjesë të rëndësishme të kujtesës historike të shqiptarëve. Pikërisht aftësia për të lidhur historinë me përjetimin njerëzor e ka bërë "Moj e bukura More" një nga krijimet më të qëndrueshme të traditës sonë kulturore dhe një burim me vlerë për studimin e historisë së mërgatës shqiptare.

Teksti i plotë i këngës:

Moj e bukura More

si të lash e më ngë të pash

Si të lash, si të lash

siç të gjeta ngë të lash

Atje kam unë zotin At

atje kam unë zonjën Mëmë

atje kam dhe tim vëlla

gjithë mbuluar

të gjithë mbuluar

të gjithë mbuluar nën dhe

Ah e bukura More

22 Korrik, 2026

Prishtinë