Sabile Basha: Gazeta “Besa” e Stambollit – tribunë e mendimit kombëtar dhe e çështjes shqiptare në mërgim (3)
GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (3)
Nga fortesa e Skënderbeut te “kalaja” e
komunizmit
Në
vazhdim të shkrimit, gazeta e zhvendoste vëmendjen nga evokimi i së kaluarës
drejt gjendjes së atëhershme të shqiptarëve, duke përdorur një gjuhë të rënduar
nga shqetësimi politik dhe nga ndjenja se çështja kombëtare vazhdonte të mbetej
e pazgjidhur. Sipas autorit, shqiptari i asaj kohe ende nuk mund të
konsiderohej plotësisht “zot i vetes”[1].
Pas kësaj shprehjeje të shkurtër fshihej një gjykim shumë më i gjerë për
pozitën politike të shqiptarëve, për ndarjen e tyre në hapësira të ndryshme
shtetërore dhe për mungesën, sipas këndvështrimit të gazetës, të një lirie të
plotë për të vendosur vetë mbi fatin e tyre.
Autori
e përshkruante këtë gjendje jo vetëm si problem politik, por edhe si cenim të
dinjitetit kombëtar. Në një gjuhë karakteristike për publicistikën patriotike
të mërgatës, ai shkruante “se dinjiteti, fisnikëria dhe “Besa legjendare” e
shqiptarit ishin marrë nëpër këmbë dhe se mbi to rëndonte rreziku i zhdukjes”[2].
Përmendja e Besës nuk ishte e rastësishme. Në ligjërimin kombëtar shqiptar ajo
ishte shndërruar prej kohësh në një nga shenjat simbolike të karakterit dhe të
kodit moral tradicional. Duke e vendosur atë krahas dinjitetit dhe fisnikërisë,
autori kërkonte të sugjeronte se rreziku që ai shihte nuk prekte vetëm
territorin apo pushtetin politik, por edhe vlerat mbi të cilat ishte ndërtuar
përfytyrimi i identitetit shqiptar.
Në
këtë atmosferë ankthi kombëtar, gazeta paralajmëronte gjithashtu se “armiqtë
pranë” nuk kishin hequr dorë nga planet dhe pazarllëqet e tyre mbi shqiptarët.
Terminologjia është e fortë dhe duhet lexuar brenda frymës polemike të shtypit
politik të kohës. Fjala “pazarllëqe” bartte kujtesën e hidhur të historisë
shqiptare, sidomos të atyre momenteve kur kufijtë dhe territoret ishin
diskutuar në tryeza diplomatike ndërkombëtare, shpesh pa pjesëmarrjen e
drejtpërdrejtë të shqiptarëve. Për autorin, historia dukej sikur vazhdonte të
përsëriste të njëjtin rrezik: që për fatin e shqiptarëve të vendosej përsëri
nga të tjerët dhe interesat e tyre të bëheshin objekt marrëveshjesh politike[3].
Por
kritika e gazetës nuk drejtohej vetëm ndaj fqinjëve. Një vend qendror në
argumentimin e saj zinte komunizmi, të cilin autori e emërtonte “komunizmi
internacional”. Në këndvështrimin e tij, regjimi komunist kishte ngritur mbi
tokën shqiptare një “kala” në vetë kërthizën e Evropës. Metafora e kalasë është
veçanërisht domethënëse, sepse autori e përdor atë për të përshkruar Shqipërinë
si një hapësirë të fortifikuar ideologjikisht, të shkëputur nga orientimi
politik e kulturor që ai e konsideronte natyror për vendin.
Madje,
polemika bëhej edhe më e ashpër kur gazeta e paraqiste këtë “kala” si të
mbështetur nga një rrjet njerëzish që i cilësonte agjentë të dobët dhe të varur
nga interesat e një ideologjie ndërkombëtare. Në këtë mënyrë, regjimi nuk
shihej thjesht si një sistem i brendshëm politik, por si pjesë e një përplasjeje
shumë më të gjerë ideologjike që kishte ndarë Evropën pas Luftës së Dytë
Botërore. Një formulim i tillë pasqyron qartë botëkuptimin antikomunist të
autorit dhe të rrethit politik prej nga vinte shkrimi, prandaj duhet kuptuar si
pjesë e diskursit të mërgatës politike shqiptare dhe e polarizimeve të Luftës
së Ftohtë.
Për
ta fuqizuar argumentin e vet, autori i drejtohej përsëri historisë dhe
ndërtonte një kontrast të fortë ndërmjet Shqipërisë së kohës së tij dhe
Shqipërisë së epokës së Skënderbeut. Në kujtesën që ndërtonte gazeta, Shqipëria
e shekullit XV paraqitej si një “fortesë e pathyer” në mbrojtje të Evropës dhe
të qytetërimit të krishterë. Figura e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut merrte
kështu një funksion që shkonte përtej përkujtimit të një heroi kombëtar. Ai
shndërrohej në simbol të një Shqipërie të lidhur historikisht me Evropën dhe të
vendosur, sipas këtij interpretimi, në mbrojtje të saj përballë ekspansionit
osman[4].
Kontrasti
që kërkonte të ndërtonte autori ishte i qartë: dikur, sipas tij, në kohën e
Skënderbeut, toka shqiptare kishte qenë një fortesë që mbronte Evropën, ndërsa
në kohën kur shkruhej artikulli ajo ishte shndërruar në një fortesë të
komunizmit brenda Evropës. E njëjta metaforë – fortesa – përdorej kështu për dy
epoka krejtësisht të ndryshme, por me kuptime të kundërta. Në njërën anë
qëndronte fortesa e Skënderbeut, e paraqitur si mbrojtëse e lirisë dhe e
qytetërimit evropian; në anën tjetër, “kalaja” komuniste, të cilën autori e
shihte si shenjë të izolimit dhe të largimit të Shqipërisë nga ajo Evropë së
cilës mendonte se historikisht i përkiste.
Pikërisht
ky krahasim përbën edhe një nga elementet më domethënëse të shkrimit. Autori
nuk e përdorte historinë vetëm për të treguar se çfarë kishte ndodhur në të
kaluarën, por për të gjykuar të tashmen. Skënderbeu dhe epoka e tij shërbenin
si një lloj mase morale e politike me të cilën vlerësohej realiteti
bashkëkohor. Sa më e lavdishme paraqitej e kaluara, aq më dramatike dukej, në
sytë e autorit, gjendja e Shqipërisë së kohës.
Në
këtë mënyrë, publicistika e mërgatës ndërthurte historinë me politikën dhe
kujtesën me aktualitetin. E kaluara thirrej në ndihmë për të argumentuar se
shqiptarët kishin një traditë të gjatë qëndrese dhe një lidhje historike me
Evropën, ndërsa e tashmja përshkruhej si një shkëputje e dhimbshme nga kjo
trashëgimi. Përmes figurës së Skënderbeut, Besës, dinjitetit dhe kujtesës së
luftërave të mëparshme, gazeta ndërtonte një ideal të shqiptarit të lirë dhe,
duke e vendosur atë përballë realitetit politik të kohës, arrinte në
përfundimin e saj të zymtë: shqiptari, pavarësisht gjithë sakrificave të
historisë së tij, ende nuk ishte bërë plotësisht zot i fatit të vet.
Në rrethanat e reja historike e gjeopolitike, autori e
zhvendos vështrimin përtej kufijve shqiptarë dhe përpiqet ta vendosë çështjen
kombëtare brenda zhvillimeve më të gjera që po përjetonte Evropa. Ajo që dikur
ishte perceptuar si një rrezik i largët, tashmë, sipas këtij këndvështrimi,
shfaqej në një formë tjetër dhe, e vendosur në duart kineze, paraqitej si një prej
kërcënimeve më serioze për vetë kontinentin evropian. Megjithatë, rëndësia e
shkrimit nuk qëndron vetëm në këtë lexim të zhvillimeve ndërkombëtare. Në
thelbin e tij gjendet një thirrje shumë më e drejtpërdrejtë, e cila u drejtohet
shqiptarëve kudo që ndodheshin dhe që synonte të zgjonte tek ata kujtesën
historike, vetëdijen kombëtare dhe ndjenjën e përgjegjësisë ndaj atdheut.
Mesazhi që përcillte gazeta “BESA” ndërtohej pikërisht
mbi idenë se një komb, veçanërisht në periudha të vështira, duhet të kërkojë
forcë në kujtesën e vet historike. Shqiptarëve u kërkohej të rilidheshin me atë
që konsiderohej e kaluara e tyre e madhe, jo thjesht për ta kujtuar atë me
krenari, por për ta shndërruar në burim të energjisë morale dhe të qëndresës së
kohës së tyre. E kaluara, në këtë kuptim, nuk paraqitej si një hapësirë e
mbyllur e historisë, por si një trashëgimi e gjallë, prej së cilës mund të
nxirreshin vlera dhe modele sjelljeje për të përballuar sfidat e së tashmes.
Në këtë frymë përmenden liria, nderi, burrëria dhe
dinjiteti si virtyte të trashëguara brez pas brezi dhe si pjesë e një kodi
moral mbi të cilin duhej të mbështetej ringritja kombëtare. Thirrja për ta
pajisur përsëri “vatrën” shqiptare me ndjenja njerëzore dhe hyjnore merr kështu
një domethënie më të gjerë simbolike. Vatra nuk është vetëm shtëpia familjare;
ajo bëhet metaforë e atdheut, e bashkësisë dhe e vazhdimësisë kombëtare. Përmes
saj shprehet shqetësimi se robëria dhe rrethanat e rënda politike kishin cenuar
jo vetëm lirinë fizike të shqiptarëve, por edhe strukturën morale e shpirtërore
të shoqërisë së tyre.
Veçanërisht domethënës është fakti se kjo porosi
lidhet me vitin përkujtimor të Skënderbeut. Figura e Gjergj Kastriotit nuk
evokohet vetëm si kujtim i një epoke heroike, por shndërrohet në pikë referimi
për të tashmen. Për gazetën, trashëgimia e tij përbënte një lloj “kapitali
moral”, një pasuri historike që nuk duhej të mbetej e mbyllur në kronika,
monumente apo ceremoni përkujtimore, por duhej të shumëfishohej përmes veprimit
të brezave të rinj. Trimëria, qëndresa, besnikëria ndaj vendit dhe aftësia për
t’u ngritur kundër nënshtrimit paraqiteshin si vlera që historia ua kishte lënë
shqiptarëve në trashëgim dhe që tani kërkonin të viheshin përsëri në shërbim të
çështjes kombëtare.
Prandaj edhe shprehja për t’u “armatosur shpirtërisht”[5] duhet
kuptuar në kontekstin e këtij diskursi historik e kombëtar. Ajo nuk kufizohet
në idenë e përballjes fizike, por nënkupton, para së gjithash, forcimin e
ndërgjegjes, ruajtjen e identitetit, besimin në të drejtën për liri dhe
refuzimin e nënshtrimit moral. Përballë një atdheu që, sipas gjuhës së kohës,
“rënkon” nën robëri dhe përjeton një proces të rëndë tjetërsimi, shqiptarëve u
kërkohej të mos mbeteshin spektatorë të fatit të tyre. Historia i ngarkonte me
detyrimin që trashëgiminë e marrë nga brezat e mëparshëm ta kthenin në
përgjegjësi ndaj së ardhmes.
Kështu, në përmbyllje të shkrimit, gazeta “BESA” e
shndërron përkujtimin e Skënderbeut nga një akt të thjeshtë nderimi historik në
një thirrje për vetëdijesim dhe mobilizim kombëtar. Kujtimi i Kryeluftëtarit të
pavdekshëm paraqitet si urë ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes: një kujtesë se
liria, dinjiteti dhe identiteti nuk janë vlera që ruhen vetvetiu, por kërkojnë
përkushtim të vazhdueshëm. Pikërisht për këtë arsye, shqiptarëve u bëhej
thirrje që kapitalin moral dhe trimërinë e trashëguar prej Skënderbeut ta
shumëfishonin dhe, të forcuar shpirtërisht, t’i dilnin zot atdheut të tyre, i
cili, sipas formulimit të fuqishëm të gazetës, vuante nën “robërinë dhe bastardimin
më të egër”[6].
Me këtë porosi, “BESA” e mbyllte shkrimin duke e kthyer historinë jo vetëm në
kujtesë të asaj që kishte qenë kombi, por edhe në një detyrim moral për atë që
ai duhej të bëhej.
Siç
e theksova edhe në fillim të këtij shkrimi, gazeta “BESA” botohej në formatin
A3 dhe numri që kemi në shqyrtim përbëhej nga tri fletë, përkatësisht gjashtë
faqe. Ndonëse për nga vëllimi mund të duket një botim relativisht modest,
përmbajtja e saj është mjaft e pasur dhe, mbi të gjitha, domethënëse për të kuptuar
shqetësimet politike e kombëtare të mërgatës shqiptare në kohën kur ajo
botohej. Brenda atyre pak faqeve ndërthuren informacione, komente dhe qëndrime
që dëshmojnë për një interesim të vazhdueshëm ndaj zhvillimeve në hapësirën
shqiptare dhe ndaj fatit politik të shqiptarëve në përgjithësi.
Një
pjesë e konsiderueshme e shkrimeve i kushtohej Shqipërisë së periudhës
komuniste. Zhvillimet politike atje përcilleshin me vëmendje dhe
interpretoheshin nga këndvështrimi politik e ideologjik i vetë gazetës dhe i
rrethit të mërgatës që qëndronte pas saj. Krahas Shqipërisë, një hapësirë e
rëndësishme u jepej veprimtarive të mërgatës shqiptare, organizimeve të saj
politike e kulturore dhe përpjekjeve për ta mbajtur çështjen shqiptare të
pranishme në opinionin e vendeve ku shqiptarët jetonin e vepronin.
Megjithatë,
ndër temat që zinin vend të veçantë në faqet e “BESËS” ishte Kosova. Gazeta
përcillte ngjarjet që konsideroheshin të rëndësishme për jetën politike dhe
kombëtare të shqiptarëve nën Jugosllavi, duke i paraqitur ato përmes
këndvështrimit të mërgatës antikomuniste dhe nacionaliste shqiptare të kohës.
Përmes këtyre shkrimeve, Kosova nuk trajtohej si një çështje e shkëputur nga
zhvillimet e tjera shqiptare, por si pjesë thelbësore e çështjes kombëtare.
Në
këtë mënyrë, faqet e “BESËS” marrin rëndësi edhe si dëshmi historike e mënyrës
se si një pjesë e mërgatës shqiptare e shihte dhe e interpretonte realitetin
politik të kohës. Përtej lajmit të ditës, gazeta dokumentonte shqetësimet,
bindjet dhe aspiratat e një mërgate që, edhe pse fizikisht larg atdheut,
përpiqej të ruante lidhjen me zhvillimet në Shqipëri dhe Kosovë dhe ta mbante
çështjen kombëtare pjesë të diskursit të saj politik e publik.
Vijon
Të Tjera
