Sabile Basha: Gazeta “Besa” e Stambollit – tribunë e mendimit kombëtar dhe e çështjes shqiptare në mërgim (1)

GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (1)

Nga Çikago në Stamboll: organizimi dhe shtypi politik i mërgatës shqiptare

Me formimin dhe konsolidimin e grupimeve të ndryshme politike shqiptare në vendet ku vepronte mërgata, krahas organizimit politik dhe përpjekjeve për të ndërkombëtarizuar çështjen e Kosovës, u shfaq edhe një nevojë tjetër po aq e rëndësishme: krijimi i një zëri të vetin publik dhe informues. Pothuajse kudo ku shqiptarët e mërguar arrinin të krijonin struktura më të qëndrueshme politike, ata e konsideronin si një detyrim të natyrshëm që, në kuadër të veprimtarisë së tyre, të botonin edhe një gazetë, revistë, buletin apo organ tjetër informativ. Këto botime nuk ishin thjesht mjete komunikimi ndërmjet anëtarëve të një organizate, por pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të ruajtur lidhjen politike, kombëtare dhe shpirtërore të mërgatës me Kosovën.

Në rrethanat kur informacionet që vinin nga Kosova shpesh ishin të kufizuara, të kontrolluara ose të paraqitura përmes këndvështrimit të institucioneve dhe të mediave jugosllave, shtypi i mërgatës shqiptare mori një rëndësi të veçantë. Përmes tij synohej që bashkatdhetarëve jashtë vendit, por edhe opinionit ndërkombëtar, t’u ofrohej një pasqyrë tjetër e zhvillimeve politike dhe shoqërore në Kosovë. Në faqet e këtyre botimeve dokumentoheshin ngjarjet, përcilleshin reagimet ndaj zhvillimeve politike, trajtoheshin çështjet e të drejtave kombëtare e politike të shqiptarëve dhe publikoheshin dëshmi për represionin, burgosjet politike, proceset gjyqësore dhe format e ndryshme të presionit ndaj popullsisë shqiptare.

Në këtë kuptim, nxjerrja e një organi informativ nuk konsiderohej veprimtari dytësore e organizatave politike të mërgatës. Përkundrazi, fjala e shkruar shihej si një nga mjetet kryesore të veprimit politik. Gazeta apo revista shndërrohej në hapësirë ku artikuloheshin kërkesat politike, argumentohej pozita e shqiptarëve në Jugosllavi dhe ndërtohej një narrativë që synonte të kundërshtonte versionin zyrtar të ngjarjeve. Nëpërmjet saj krijohej një lloj ure ndërmjet Kosovës dhe mërgatës, por njëkohësisht edhe ndërmjet çështjes shqiptare dhe shoqërive demokratike të vendeve ku shqiptarët kishin gjetur strehim dhe hapësirë për veprim politik.

Rëndësia e këtyre organeve bëhej edhe më e madhe për faktin se mërgata vepronte në një hapësirë politike shumë më të lirë sesa ajo që ekzistonte brenda Jugosllavisë. Në shtetet demokratike të Evropës Perëndimore dhe më gjerë, veprimtarët shqiptarë kishin mundësi të organizoheshin, të botonin, të shpërndanin materiale dhe t’u drejtoheshin institucioneve, partive politike, organizatave për të drejtat e njeriut dhe mediave vendore. Prandaj shtypi i mërgatës nuk kishte vetëm karakter informues. Ai gradualisht u bë edhe instrument sensibilizimi dhe ndërkombëtarizimi të çështjes së Kosovës.

Me kalimin e kohës, këto gazeta, revista dhe buletine krijuan edhe një kronikë të veçantë të historisë politike të Kosovës. Në faqet e tyre mbetën të regjistruara jo vetëm qëndrimet e organizatave që i botonin, por edhe shqetësimet, debatet, shpresat dhe kundërthëniet e një periudhe të tërë. Ato dëshmojnë mënyrën se si mërgata shqiptare e perceptonte gjendjen në atdhe dhe se si përpiqej ta shndërronte informacionin në veprim politik. Për këtë arsye, sot këto botime kanë rëndësi që shkon përtej funksionit që kishin në kohën kur u nxorën: ato përbëjnë burime dokumentare për të kuptuar historinë e organizimit politik të shqiptarëve jashtë vendit dhe rolin që mërgata luajti në mbajtjen gjallë të çështjes së Kosovës në opinionin ndërkombëtar.

GAZETA “BESA”, (1971), STAMBOLL

Në këtë mënyrë, pothuajse çdo grupim politik më i organizuar i mërgatës shqiptare synonte të kishte edhe organin e vet informativ. Përmes tij jo vetëm që përcilleshin zhvillimet nga Kosova, por formësohej edhe një hapësirë e përbashkët politike e kombëtare, në të cilën fjala e shkruar shërbente njëkohësisht si dëshmi, kujtesë dhe mjet veprimi. Historia e këtyre botimeve, rrjedhimisht, është e pandashme nga historia e vetë organizimit politik të mërgatës shqiptare dhe nga përpjekjet e saj shumëvjeçare për ta bërë të njohur realitetin e Kosovës përtej kufijve të Jugosllavisë.

Pas formimit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës të organizatës politike shqiptare “Shqypnia e Lirë”, veprimtaria e saj nuk mbeti e kufizuar vetëm brenda hapësirës ku ishte themeluar. Në një kohë kur mërgata shqiptare ishte e shpërndarë në vende të ndryshme dhe kur zhvillimet politike në atdhe ndiqeshin me vëmendje të veçantë nga shqiptarët jashtë tij, organizimi politik i diasporës filloi të merrte një shtrirje gjithnjë e më të gjerë. Për drejtuesit dhe veprimtarët e “Shqypnisë së Lirë”, prania e bashkatdhetarëve në vende të tjera përbënte një mundësi për zgjerimin e rrjetit organizativ dhe për bashkërendimin e veprimtarisë politike shqiptare në mërgim.

Në këtë frymë, u ndërmorën përpjekje që në ato vende ku migracioni shqiptar ishte më i pranishëm dhe politikisht më aktiv të krijoheshin degë të organizatës. Këto degë duhej të shërbenin jo vetëm si struktura lokale të “Shqypnisë së Lirë”, por edhe si pika lidhëse ndërmjet komuniteteve shqiptare të shpërndara në vende të ndryshme. Nëpërmjet tyre synohej të mbahej gjallë komunikimi ndërmjet mërgimtarëve, të përcilleshin zhvillimet politike që preknin shqiptarët dhe të krijohej një veprimtari më e organizuar rreth çështjeve kombëtare.

Një rëndësi të veçantë në këtë shtrirje organizative kishte edhe Turqia, e sidomos Stambolli. Prania e shqiptarëve në këtë qytet kishte një histori shumë më të hershme sesa organizimet politike të periudhës për të cilën bëhet fjalë. Për dekada të tëra, Stambolli kishte qenë një nga qendrat ku shqiptarët kishin krijuar lidhje shoqërore, kulturore dhe kombëtare, ndërsa rrethanat historike kishin bërë që aty të vendoseshin familje dhe individë të ardhur nga vise të ndryshme shqiptare. Për këtë arsye, krijimi i një dege të “Shqypnisë së Lirë” në Stamboll nuk ishte një veprim i shkëputur nga tradita e mëhershme e organizimit të shqiptarëve, por mund të shihet si vazhdimësi e përpjekjeve për të ruajtur lidhjet me çështjen kombëtare edhe jashtë atdheut.

Me formimin e degës së organizatës “Shqypnia e Lirë” në Stamboll, veprimtaria politike e mërgatës shqiptare atje mori një trajtë më të organizuar. Rreth kësaj dege mund të bashkoheshin njerëz që, ndonëse jetonin larg trojeve shqiptare, vazhdonin t’i ndiqnin zhvillimet politike dhe të interesoheshin për fatin e bashkatdhetarëve të tyre. Organizimi në një strukturë të përbashkët krijonte mundësi që shqetësimet individuale të shndërroheshin në qëndrime dhe veprime të koordinuara, ndërsa lidhjet me qendrën dhe me degët e tjera mundësonin një qarkullim më të rregullt të informatave dhe ideve.

Në rrethanat e kohës, një organizim i tillë kishte edhe një domethënie më të gjerë. Mërgata shqiptare nuk dëshironte të mbetej vetëm një bashkësi njerëzish të larguar nga vendlindja, por kërkonte të ishte pjesëmarrëse aktive në zhvillimet që lidhen me të ardhmen politike dhe kombëtare të shqiptarëve. Organizatat dhe degët e tyre u shndërruan kështu në hapësira ku ruhej kujtesa për atdheun, diskutoheshin zhvillimet politike dhe kërkoheshin mënyra për ta bërë çështjen shqiptare më të pranishme në vendet ku vepronte diaspora.

Në këtë kontekst duhet parë edhe themelimi i degës së “Shqypnisë së Lirë” në Stamboll. Ajo ishte pjesë e një rrjeti më të gjerë organizativ që synonte ta lidhte mërgatën shqiptare përtej kufijve shtetërorë dhe largësive gjeografike. Vetë ekzistenca e degëve dëshmonte se organizimi politik i shqiptarëve në mërgim po fitonte një dimension më të gjerë dhe se veprimtarët e kohës e kishin kuptuar rëndësinë e bashkërendimit të aktivitetit të tyre.

Pas formimit të degës së organizatës “Shqypnia e Lirë” në Stamboll, në krye të saj u zgjodh [emri i kryetarit], rreth të cilit do të zhvillohej më tej veprimtaria organizative dhe politike e kësaj dege. Pikërisht me veprimtarinë e saj, me njerëzit që u angazhuan rreth saj dhe me nismat që ndërmori, hapet një kapitull tjetër i rëndësishëm në historinë e organizimit politik të mërgatës shqiptare në Turqi.

Organizata politike shqiptare që vepronte në Stamboll, sidomos nga viti 1945 e tutje, zhvilloi një veprimtari të dendur politike dhe kombëtare, duke u përpjekur të mbante të lidhur rreth çështjes së Kosovës një pjesë të konsiderueshme të mërgimtarëve shqiptarë që ndërkohë ishin vendosur në qytete dhe krahina të ndryshme të Turqisë. Ishte një periudhë e ndërlikuar historike, e shënuar nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore, krijimi i një rendi të ri politik në Jugosllavi dhe nga zhvillime që prekën drejtpërdrejt pozitën e shqiptarëve në Kosovë. Në këto rrethana, mërgata shqiptare në Turqi nuk qëndroi indiferente ndaj ngjarjeve që zhvilloheshin në vendlindje, por kërkoi forma të ndryshme për ta shprehur kundërshtimin dhe shqetësimin e saj.

Stambolli, si një nga qendrat më të rëndësishme ku jetonte dhe vepronte një komunitet i konsiderueshëm shqiptar, u bë një pikë e rëndësishme e këtij organizimi. Prej aty krijoheshin dhe ruheshin lidhjet me bashkatdhetarët e vendosur në pjesë të tjera të Turqisë, përcilleshin informacione për zhvillimet në Kosovë dhe organizoheshin veprimtari që synonin ta bënin çështjen shqiptare të dëgjohej edhe jashtë kufijve të Jugosllavisë. Për veprimtarët e kësaj organizate, largësia gjeografike nga atdheu nuk nënkuptonte shkëputje nga zhvillimet politike atje. Përkundrazi, mërgimi u shndërrua në një hapësirë prej së cilës mund të veprohej më lirshëm dhe të artikuloheshin publikisht shqetësime që brenda Kosovës ishte shumë më e vështirë të shpreheshin.

Veprimtaria e organizatës nuk kufizohej vetëm në takime ndërmjet anëtarëve apo në ruajtjen e lidhjeve me mërgimtarët. Ajo merrte forma të ndryshme të protestës dhe të angazhimit publik. Organizoheshin tubime, demonstrata, protesta dhe demarshe, nëpërmjet të cilave kërkohej të tërhiqej vëmendja ndaj gjendjes së shqiptarëve në Kosovë. Një pjesë e këtyre aktiviteteve zhvillohej pranë përfaqësive diplomatike të shteteve të huaja, me synimin që kërkesat dhe shqetësimet e shqiptarëve të arrinin te faktorët ndërkombëtarë. Një vëmendje e veçantë i kushtohej përfaqësisë diplomatike jugosllave, para së cilës organizoheshin protesta për të shprehur drejtpërdrejt kundërshtimin ndaj politikave që, sipas organizatorëve, rëndonin mbi popullsinë shqiptare në Kosovë.

Mirëpo, protesta në rrugë ishte vetëm njëra anë e kësaj veprimtarie. Një rëndësi të posaçme kishte edhe komunikimi i shkruar me institucione dhe përfaqësi të ndryshme të huaja. Organizata hartonte reagime, letra, memorandume dhe peticione, të cilat u drejtoheshin zyrave diplomatike dhe institucioneve të tjera, duke kërkuar që ato të informoheshin për gjendjen politike në Kosovë. Në këto dokumente përshkruheshin shqetësimet lidhur me pozitën e shqiptarëve, kërkohej respektimi i të drejtave të tyre dhe bëhej përpjekje që çështja e Kosovës të mos mbetej vetëm një problem i mbyllur brenda kufijve të Jugosllavisë.

Në këtë mënyrë, peticioni dhe memorandumi merrnin një kuptim shumë më të gjerë sesa një reagim i zakonshëm politik. Ato ishin përpjekje për ta dokumentuar një realitet dhe për ta përcjellë atë përtej rrethit të mërgatës shqiptare. Çdo letër e dërguar në një përfaqësi diplomatike, çdo protestë dhe çdo reagim publik synonte të krijonte një gjurmë institucionale të kundërshtimit. Mërgata përpiqej që përmes këtyre veprimeve të ndërtonte një komunikim me botën e jashtme dhe ta sensibilizonte atë për atë që ajo e konsideronte gjendje të rëndë politike dhe represive në Kosovë.

Veçanërisht të fuqishme ishin reagimet kur në Jugosllavi zhvilloheshin procese politike gjyqësore kundër shqiptarëve. Lajmet për arrestime, hetime, gjykime dhe dënime të rënda përcilleshin me shqetësim të madh në radhët e mërgatës. Proceset që zgjatnin me muaj, e në raste të caktuara shoqëroheshin me dënime shumëvjeçare me burg, perceptoheshin nga organizatat shqiptare në mërgim jo thjesht si çështje juridike ndaj individëve të veçantë, por si pjesë e një klime më të gjerë politike që godiste kundërshtimin dhe veprimtarinë kombëtare shqiptare.

Pikërisht në raste të tilla mobilizimi i mërgatës bëhej edhe më i dukshëm. Organizoheshin protesta, hartoheshin peticione dhe dërgoheshin reagime në adresa të ndryshme ndërkombëtare. Përmes tyre kërkohej që opinioni i huaj të informohej për proceset gjyqësore dhe për dënimet që organizata i konsideronte të padrejta dhe politikisht të motivuara. Dënimet e gjata me burg të shqiptuara ndaj të akuzuarve shqiptarë përjetoheshin rëndë edhe nga bashkatdhetarët në mërgim, sepse pas secilit proces ata shihnin jo vetëm fatin e një individi, por edhe dramën e familjeve dhe të një shoqërie që jetonte nën trysninë e vazhdueshme politike.

Në këtë aspekt, veprimtaria e organizatës shqiptare në Stamboll duhet parë edhe si një përpjekje e hershme për ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës. Mundësitë e saj ishin natyrisht të kufizuara dhe ndikimi politik nuk mund të ishte gjithmonë i drejtpërdrejtë, por rëndësia e veprimtarisë qëndronte në vazhdimësinë e reagimit. Heshtja ndaj ngjarjeve në Kosovë nuk pranohej si alternativë. Edhe kur protestat nuk sillnin rezultate të menjëhershme, ato dëshmonin se jashtë kufijve ekzistonte një mërgatë e organizuar që ndiqte zhvillimet, dokumentonte rastet dhe përpiqej t’ua përcillte ato institucioneve dhe opinionit ndërkombëtar.

Kështu, nga viti 1945 e në vitet që pasuan, organizimi politik shqiptar në Stamboll u bë një nga format përmes të cilave mërgata në Turqi ruajti lidhjen aktive me Kosovën. Protestat, demarshet, tubimet, peticionet, memorandumet dhe reagimet drejtuar përfaqësive të huaja përbënin pjesë të së njëjtës përpjekje: që gjendja e shqiptarëve të mos mbetej e padukshme dhe që proceset politike e gjyqësore ndaj tyre të mos kalonin pa reagim. Në këtë mënyrë, veprimtaria e mërgatës shqiptare në Turqi u shndërrua jo vetëm në shprehje solidariteti me bashkatdhetarët në Kosovë, por edhe në një formë e organizuar të dëshmisë politike dhe të ruajtjes së kujtesës për një periudhë të rëndë të historisë së Kosovës.

Grupi politik shqiptar që vepronte në Stamboll nuk e zhvillonte aktivitetin e tij i shkëputur nga pjesa tjetër e mërgatës shqiptare. Përkundrazi, një ndër karakteristikat më të rëndësishme të veprimtarisë së tij ishte ruajtja e lidhjeve të vazhdueshme me organizatat, grupet dhe veprimtarët shqiptarë që jetonin e vepronin jashtë Turqisë. Ndonëse të shpërndarë në vende të ndryshme dhe të ndarë nga largësi të konsiderueshme gjeografike, ata përpiqeshin të ruanin një komunikim të rregullt dhe, sa herë që rrethanat politike e kërkonin, të bashkërendonin qëndrimet dhe veprimet e tyre rreth çështjeve që i konsideronin me rëndësi për Kosovën dhe për shqiptarët në përgjithësi.

Këto lidhje kishin një rëndësi të veçantë në kushtet e mërgimit. Shpërndarja në shtete të ndryshme mund ta dobësonte veprimin politik, nëse secili grup do të mbetej i mbyllur vetëm brenda rrethit ku vepronte. Pikërisht për këtë arsye, komunikimi ndërmjet qendrave të ndryshme të mërgatës u shndërrua në një domosdoshmëri. Informacionet që mbërrinin nga Kosova përcilleshin nga njëri grup te tjetri, diskutoheshin zhvillimet politike dhe shkëmbeheshin mendime për mënyrën se si duhej reaguar ndaj ngjarjeve të caktuara. Në këtë mënyrë krijohej një rrjet komunikimi që, megjithëse nuk kishte mundësitë teknike të kohëve të sotme, arrinte të mbante të lidhura segmente të ndryshme të mërgatës shqiptare.

Stambolli, për shkak të pranisë së hershme dhe të konsiderueshme shqiptare, zinte një vend të rëndësishëm në këtë rrjet. Veprimtarët që ndodheshin atje mbanin kontakte me bashkatdhetarët në vende të tjera, duke shkëmbyer letra, materiale politike, botime dhe informacione mbi zhvillimet në Kosovë. Nëpërmjet këtij komunikimi, një ngjarje që shqetësonte shqiptarët në atdhe mund të bëhej shumë shpejt çështje diskutimi edhe në radhët e mërgatës. Kështu, largësia fizike nuk e shuante ndjenjën e përkatësisë dhe as përgjegjësinë që këta njerëz mendonin se kishin ndaj vendit prej nga kishin ardhur.

Bashkërendimi bëhej veçanërisht i rëndësishëm në momentet e vështira politike. Kur nga Kosova vinin lajme për arrestime, procese politike gjyqësore, dënime të rënda apo forma të tjera të represionit, grupet e mërgatës përpiqeshin që reagimi të mos mbetej i izoluar vetëm në një qytet apo në një shtet. Në raste të tilla, lidhjet e krijuara më herët viheshin në funksion të një veprimi më të gjerë: shkëmbeheshin informacione, hartoheshin reagime, organizoheshin tubime dhe kërkohej që zëri i shqiptarëve të dëgjohej në sa më shumë qendra politike e diplomatike.

Natyrisht, mërgata shqiptare nuk ishte gjithmonë e njëtrajtshme në pikëpamjet dhe orientimet e saj politike. Grupet dhe organizatat mund të kishin dallime në mënyrën se si e shihnin zhvillimin e ngjarjeve apo në metodat që mendonin se duhej të ndiqeshin. Megjithatë, përballë çështjeve që konsideroheshin themelore për pozitën dhe të drejtat e shqiptarëve, këto dallime shpesh liheshin mënjanë. Nevoja për të reaguar ndaj zhvillimeve në Kosovë krijonte një pikë takimi ndërmjet njerëzve dhe organizimeve që në rrethana të tjera mund të mos kishin qëndrime plotësisht të njëjta.

Pikërisht në këto momente dëshmohej më qartë forca e solidaritetit të mërgatës. Kur situata e kërkonte, ndarja gjeografike humbiste rëndësinë dhe grupet shqiptare përpiqeshin të paraqiteshin me një qëndrim sa më të bashkërenduar. Ajo që ndodhte në Kosovë nuk shihej si shqetësim vetëm i atyre që jetonin atje, por si çështje që prekte të gjithë shqiptarët, pavarësisht se në cilin shtet kishin përfunduar si mërgimtarë. Në këtë kuptim, bashkimi nuk ishte vetëm organizativ; ai mbështetej mbi ndjenjën e një përgjegjësie të përbashkët ndaj atdheut dhe ndaj bashkatdhetarëve që përballeshin me rrethana të vështira politike.

Prandaj, lidhjet që grupi politik i Stambollit mbante me mërgatën shqiptare jashtë Turqisë duhet të kuptohen si pjesë e një historie më të gjerë të organizimit politik shqiptar në diasporë. Përmes kontakteve, shkëmbimit të informacionit dhe koordinimit të veprimeve po krijohej gradualisht një hapësirë politike shqiptare që i kapërcente kufijtë shtetërorë. Mërgimtarët mund të jetonin në vende të ndryshme, por çështjet që lidheshin me Kosovën i afronin dhe, në momentet vendimtare, i shtynin drejt një veprimi të përbashkët.

Në këtë mënyrë, Stambolli nuk ishte vetëm një qendër e veprimtarisë së shqiptarëve në Turqi, por edhe një hallkë e rëndësishme e rrjetit më të gjerë të mërgatës politike shqiptare. Lidhjet e krijuara me bashkatdhetarët jashtë Turqisë mundësonin që informacioni, reagimi dhe solidariteti të qarkullonin nga njëra qendër e mërgatës në tjetrën. Dhe pikërisht në çastet kur Kosova përballej me zhvillime të rënda, këto lidhje merrnin kuptimin e tyre më të plotë: mërgata e shpërndarë gjeografikisht përpiqej të kapërcente dallimet dhe distancat, duke u bashkuar rreth një shqetësimi dhe një qëllimi të përbashkët.

Ashtu sikurse organizata “Shqypnija e Lirë”, që vepronte në Çikago të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, kishte kuptuar rëndësinë e fjalës së shkruar dhe kishte nxjerrë gazetën “Qindresa Shqiptare” si një mjet informimi dhe komunikimi me mërgatën, një nismë e ngjashme u ndërmor edhe nga shqiptarët që vepronin në Stamboll. Në të dyja rastet, shtypi nuk mund të shihej thjesht si veprimtari publicistike, por si pjesë përbërëse e organizimit politik të mërgatës shqiptare. Gazeta ishte njëkohësisht tribunë e mendimit, mjet komunikimi dhe hapësirë përmes së cilës artikuloheshin shqetësimet politike e kombëtare të shqiptarëve që jetonin larg atdheut.

Në këtë frymë, që nga viti 1949, mërgata shqiptare në Stamboll filloi botimin e gazetës “Besa”. Dalja e saj përbënte një zhvillim me rëndësi për veprimtarinë e organizuar të shqiptarëve në Turqi, sepse krijonte një mundësi të re që mendimet, qëndrimet dhe informacionet që deri atëherë qarkullonin kryesisht nëpërmjet kontakteve personale, letrave, takimeve dhe tubimeve, të merrnin tashmë një formë më të qëndrueshme dhe më të organizuar publike. Fjala e thënë në një mbledhje mund të mbetej brenda rrethit të pjesëmarrësve, ndërsa fjala e shtypur kishte mundësi të udhëtonte më larg, të kalonte nga njëri mërgimtar te tjetri dhe të ruhej si dëshmi e kohës në të cilën ishte shkruar.

Vetë fakti që botimi i “Besës” filloi në vitin 1949 duhet parë në kontekstin e viteve të para pas Luftës së Dytë Botërore, kur Evropa dhe Ballkani po kalonin nëpër ndryshime të mëdha politike. Edhe shqiptarët e Kosovës po përballeshin me një realitet të ri politik e institucional, ndërsa mërgata ndiqte me vëmendje zhvillimet që ndodhnin në vendlindje. Në këto rrethana, nevoja për informacion dhe për një hapësirë ku mund të shprehej pikëpamja e mërgatës bëhej gjithnjë e më e madhe. “Besa” lindi pikërisht në këtë atmosferë historike, si shprehje e nevojës për të komunikuar, për të informuar dhe për të ruajtur të gjallë interesimin për çështjet që preknin shqiptarët.

Në një kuptim më të gjerë, botimi i “Besës” dëshmonte se organizimi i mërgatës shqiptare në Stamboll kishte hyrë në një fazë më të konsoliduar. Tashmë nuk bëhej fjalë vetëm për organizimin e protestave, tubimeve, demarsheve apo për hartimin e peticioneve dhe reagimeve drejtuar përfaqësive diplomatike. Me gazetën krijohej një tribunë më e qëndrueshme, përmes së cilës veprimtaria politike mund të fitonte vazhdimësi dhe të arrinte te një numër më i madh njerëzish. Në faqet e një organi të tillë mund të pasqyroheshin zhvillimet politike, të publikoheshin qëndrime dhe reagime, të përcilleshin informacione nga Kosova dhe të ruhej komunikimi ndërmjet shqiptarëve të shpërndarë në vende të ndryshme.

Në këtë pikëpamje, ndërmjet “Qindresës Shqiptare” në Çikago dhe “Besës” në Stamboll mund të shihet një element i përbashkët i kulturës politike të mërgatës shqiptare: bindja se organizimi politik kishte nevojë edhe për organin e vet të shtypit. Në dy hapësira gjeografikisht shumë të largëta, në Amerikë dhe në Turqi, shqiptarët po përdornin një mjet të ngjashëm për të ruajtur lidhjen me atdheun dhe për të artikuluar pikëpamjet e tyre politike. Kjo dëshmon se shtypi kishte filluar të zinte një vend të rëndësishëm në mënyrën se si mërgata e konceptonte veprimtarinë e vet.

Në fakt, gazetat e mërgatës kishin një rol që shkonte përtej informimit të zakonshëm. Ato ndihmonin në krijimin e një hapësire të përbashkët komunikimi ndërmjet njerëzve që jetonin larg njëri-tjetrit. Një shqiptar në Stamboll, një tjetër në ndonjë qytet tjetër të Turqisë dhe një bashkatdhetar që vepronte në një vend tjetër mund të lidheshin simbolikisht përmes të njëjtave çështje që trajtoheshin në shtyp. Në këtë mënyrë, gazeta bëhej një lloj ure ndërmjet individit dhe bashkësisë, ndërmjet mërgimit dhe atdheut, por edhe ndërmjet brezave që përpiqeshin të mos e humbnin kujtesën dhe interesimin për vendin prej nga kishin ardhur.

Edhe emërtimi “Besa” bartte një simbolikë të fuqishme në traditën shqiptare. Pa e shkëputur nga konteksti konkret politik në të cilin botohej gazeta, vetë fjala “besë” evokonte nocione të lidhura me fjalën e dhënë, besnikërinë, qëndrueshmërinë dhe përgjegjësinë ndaj tjetrit e ndaj bashkësisë. Për një gazetë të mërgatës, një emërtim i tillë mund të lexohej edhe si shprehje simbolike e lidhjes që shqiptarët jashtë vendit përpiqeshin të ruanin me atdheun dhe me çështjen kombëtare.

Prandaj, fillimi i botimit të gazetës “Besa” në Stamboll më 1949 përbën një moment që meriton vëmendje në historinë e shtypit dhe të organizimit politik të mërgatës shqiptare. Me të, veprimtaria e shqiptarëve në Turqi fitonte edhe një dimension të rëndësishëm publicistik. Nëse protestat dhe peticionet përfaqësonin reagimin e drejtpërdrejtë ndaj ngjarjeve të caktuara, gazeta krijonte mundësinë e një veprimtarie më të vazhdueshme: ajo informonte, komentonte, dokumentonte dhe, mbi të gjitha, ruante gjurmën e mendimit politik të një pjese të mërgatës shqiptare.

E parë nga perspektiva historike, “Besa” nuk mbetet vetëm një titull në historinë e gazetarisë së mërgatës. Ajo duhet parë si pjesë e një përpjekjeje më të gjerë të shqiptarëve jashtë vendit për të mos e humbur lidhjen me Kosovën dhe për ta shndërruar mërgimin në hapësirë të veprimit politik e kombëtar. Ashtu si “Qindresa Shqiptare” në Çikago, edhe “Besa” në Stamboll dëshmon se, pavarësisht largësive që i ndanin komunitetet shqiptare, fjala e shkruar ishte bërë një nga mjetet që i afronte ato dhe që i jepte vazhdimësi kujtesës, reagimit dhe angazhimit të tyre për çështjet e atdheut.

Vijon