Sabile Basha: Miti i “Kosovës së humbur” – historia, propaganda dhe politika e pretendimit territorial serb (2)

MITI I “KOSOVËS SË HUMBUR”- HISTORIA, PROPAGANDA DHE POLITIKA E PRETENDIMIT TERRITORIAL SERB (2)

Kur propaganda serbe fillon ta besojë vetveten

Sidomos duhet të ndalemi te momenti kur historia mesjetare përfundon së qeni argumenti kryesor dhe fillon historia moderne e shteteve kombëtare ballkanike, sepse pikërisht aty narrativa e “Kosovës së përjetshme serbe” duhet përballur me pyetje shumë më konkrete: si u vendos pushteti serb mbi Kosovën në fillim të shekullit XX, në çfarë konteksti të luftërave ballkanike ndodhi kjo, çfarë raporti kishte ndërmjet shtetit që po zgjeronte kufijtë e tij dhe popullsisë që gjendej brenda territoreve të përfshira, dhe si u zhvillua më pas marrëdhënia ndërmjet pushtetit shtetëror dhe shumicës shqiptare?

Këto pyetje janë të domosdoshme pikërisht sepse historia politike nuk duhet të fillojë aty ku i leverdis një narrative kombëtare. Nuk mund të kërcejmë nga Mesjeta drejtpërdrejt në shekullin XXI, duke i kapërcyer shekujt ndërmjet tyre, dhe pastaj të deklarojmë se ekziston një vijë e pandërprerë pronësie politike. Po kështu, nuk mund të merret Beteja e Kosovës e vitit 1389 dhe të shndërrohet, pesë apo gjashtë shekuj më vonë, në një lloj dokumenti kadastral për përcaktimin e sovranitetit modern. Kujtesa historike ka rëndësi të jashtëzakonshme për identitetin e popujve, por kujtesa dhe sovraniteti janë kategori të ndryshme; një popull mund ta konsiderojë një vend pjesë të rëndësishme të trashëgimisë së vet shpirtërore pa fituar, vetëm për këtë arsye, të drejtën për të sunduar përgjithmonë mbi njerëzit që jetojnë aty.

Dhe sa më poshtë që zbresim nëpër këto shkallë të historisë, aq më shumë bëhet e nevojshme të largohemi nga pyetja emocionale “kujt i përket Kosova?” dhe të kalojmë te pyetjet e historisë konkrete: kush e sundoi, kur e sundoi, si e vendosi pushtetin, mbi cilën popullsi e ushtroi atë, me çfarë institucionesh dhe me çfarë pasojash politike? Sepse vetëm kështu mund të kuptohet dallimi ndërmjet pranisë dhe pronësisë, ndërmjet trashëgimisë dhe sovranitetit, ndërmjet një kapitulli të historisë dhe pretendimit për një të drejtë të përjetshme.

Në fund të kësaj zbritjeje historike mund të zbulojmë se vetë pyetja “si e humbi Serbia Kosovën?” është formuluar në mënyrë që përgjigjja të jetë e paracaktuar, sepse ajo e merr si të provuar pikërisht atë që duhet dëshmuar: se Kosova ishte e Serbisë në kuptimin e një pronësie historike të padiskutueshme. Prandaj, përpara se të flasim për “humbjen”, duhet të shqyrtojmë “fitimin”; përpara se të flasim për shkëputjen, duhet të analizojmë mënyrën e vendosjes së pushtetit; dhe përpara se historia të përdoret për të kërkuar territore në të tashmen, duhet ta çlirojmë atë nga detyrimi për t’u shërbyer hartave politike të së sotmes.

Le të lëshohemi, pra, shkallëve të historisë. Por le të zbresim pa mite të gatshme në duar dhe pa përfundime të shkruara paraprakisht, duke ndjekur kronologjinë, dokumentet dhe kontekstin e secilës periudhë. Sepse vetëm atëherë mund t’i afrohemi pyetjes që propaganda përpiqet ta paraqesë si të mbyllur prej kohësh: kur thuhet se Serbia “e humbi Kosovën”, çfarë historie fshihet pas pretendimit se Kosova kishte qenë, në radhë të parë, “e saj”?

Edhe zogjtë e malit, po të mund të flisnin me gjuhën e historisë, do ta dinin se Kosova nuk mund të reduktohet në formulën politike sipas së cilës ajo paska qenë, qenka dhe duhet të mbetet përjetësisht serbe. Sepse një pretendim i përsëritur mijëra herë, sado solemnisht të shqiptohet në foltore politike, sado fort të përforcohet nga propaganda dhe sado thellë të mbillet në kujtesën kolektive, nuk shndërrohet vetëm nga përsëritja në një të vërtetë historike të pakontestueshme. Historia është shumë më e ndërlikuar sesa parullat, ndërsa gjeografia është shumë më kokëfortë sesa mitologjitë politike që përpiqen ta bëjnë territorin pronë të përjetshme të një Serbie.

Kosova ka pasur historinë e saj të gjatë, të ndërlikuar dhe të ndërthurur me historitë e popujve, mbretërive, perandorive dhe shteteve që kanë vepruar në këtë pjesë të Ballkanit. Pikërisht për këtë arsye, asnjë lexim serioz i së kaluarës nuk duhet ta trajtojë atë sikur historia e saj të fillonte dhe të përfundonte me një shtet të vetëm. Në periudha të ndryshme, kjo hapësirë ka qenë pjesë e formacioneve të ndryshme politike dhe administrative; mbi të kanë kaluar pushtete, ushtri dhe sisteme të ndryshme sundimi, ndërsa popullsia e saj ka bartur mbi vete pasojat e këtyre ndryshimeve. Të zgjedhësh vetëm një periudhë të kësaj historie dhe ta shpallësh atë si argument të përjetshëm pronësie do të thotë të mos e lexosh historinë në tërësinë e saj, por ta përdorësh atë në mënyrë selektive për nevojat e politikës së sotme.

Natyrisht, një analizë serioze nuk ka nevojë të mohojë historinë e tjetrit për ta mbrojtur historinë e vet. Por pikërisht këtu qëndron dallimi thelbësor: prania historike nuk është sinonim i pronësisë së përjetshme, monumenti nuk është tapi, kujtesa nuk është kadastër dhe miti kombëtar nuk mund të shndërrohet vetvetiu në titull sovraniteti. Nëse do të pranonim një logjikë të tillë, atëherë pothuajse çdo shtet evropian do të mund të kërkonte territoret mbi të cilat paraardhësit e tij kanë sunduar në një moment të caktuar të historisë.

Prandaj pohimi kategorik se “Kosova është Serbi” duhet parë jo vetëm si një pretendim territorial, por edhe si një formulë politike që e thjeshton një histori jashtëzakonisht komplekse. Edhe vetë ata që e prodhojnë dhe e përsërisin këtë formulë e dinë se ndërmjet mitologjisë politike dhe realitetit ekziston një hendek i madh: Kosova sot funksionon jashtë sistemit shtetëror të Serbisë, ka institucionet e veta, është njohur si shtet nga një numër i madh shtetesh dhe statusi i saj vazhdon të jetë objekt i një mosmarrëveshjeje ndërkombëtare, pasi Serbia dhe disa shtete të tjera nuk e njohin pavarësinë e saj. Këto janë realitete politike që nuk zhduken duke përsëritur një parullë.

Historikisht, pyetja bëhet edhe më e thellë. Në vend që të thuhet thjesht se Kosova “ka qenë serbe”, duhet pyetur: në cilën periudhë, nën cilin formacion politik, brenda cilëve kufij, me çfarë strukture demografike dhe në çfarë rrethanash historike? Sepse fjala “gjithmonë” është një nga fjalët më të rrezikshme kur përdoret për historinë. Në histori pothuajse asgjë nuk është “gjithmonë”: ndryshojnë perandoritë, shtetet, kufijtë, sistemet politike dhe raportet ndërmjet popujve. Ajo që mbetet janë gjurmët e këtyre periudhave, të cilat duhet të studiohen, jo të shndërrohen në armë politike.

Edhe gjeografia, të cilës politika shpesh përpiqet t’i japë kuptime ideologjike, nuk mund të bëhet argument i thjeshtë pronësie kombëtare. Malet, fushat dhe lumenjtë nuk kanë kombësi. Ibri nuk bëhet serb kur kalon në veri dhe shqiptar kur rrjedh në një hapësirë tjetër; Sharri nuk ndryshon identitet sipas hartave politike; toka nuk mban në vetvete pasaportën e një shteti. Janë njerëzit dhe sistemet politike ata që ndërtojnë kufij, identitete dhe institucione, dhe pikërisht për këtë arsye çështjet territoriale nuk mund të zgjidhen duke ua atribuar maleve, lumenjve apo monumenteve një kombësi të përjetshme.

Ajo që duhet kundërshtuar, pra, nuk është kujtesa historike e popullit serb, sepse çdo popull ka të drejtë ta ruajë kujtesën e vet, por shndërrimi i asaj kujtese në argument për sundim politik mbi një popull tjetër. Dhe ndoshta këtu metafora e zogjve të malit merr kuptimin e saj më të fuqishëm: zogjtë fluturojnë mbi kufijtë që njerëzit i kanë vizatuar, mbi hartat që janë ndryshuar dhjetëra herë, mbi varret, xhamitë, kishat, qytetet dhe fshatrat që dëshmojnë se kjo tokë ka kaluar nëpër histori shumë më të ndërlikuara sesa mund të përmbledhë një parullë. Ata sikur na kujtojnë se toka është më e vjetër se shtetet, se lumenjtë janë më të vjetër se kufijtë dhe se historia është shumë më e gjatë se çdo regjim që ka pretenduar se do të sundojë përgjithmonë.

Prandaj, çështja nuk është të zëvendësojmë një mit me një mit tjetër, por t’ia kthejmë historisë kompleksitetin që politika ia ka marrë. Dhe kur kjo histori lexohet në tërësinë e saj, bëhet shumë më e vështirë të mbrohet ideja se një periudhë sundimi, një kujtesë mesjetare apo një mit kombëtar mund të prodhojë një të drejtë të përjetshme mbi Kosovën. Kosova nuk është një send i humbur që pret pronarin e dikurshëm ta marrë përsëri; ajo është një hapësirë politike dhe njerëzore, e ardhmja e së cilës nuk mund të ndërtohet duke ringjallur pretendimet e së kaluarës, por duke respektuar realitetin, të drejtat e njerëzve që jetojnë aty dhe një paqe që nuk mbështetet mbi mitin e pronësisë territoriale.

Por populli im, që gjatë historisë ka mësuar jo vetëm nga librat, por edhe nga përvoja e hidhur e pushteteve, nga padrejtësitë, nga heshtjet e imponuara dhe nga propaganda që shpesh është përpjekur ta paraqesë të pavërtetën si të vërtetë, e ka një urti të thjeshtë, por jashtëzakonisht domethënëse: përsërite një gënjeshtër mjaftueshëm gjatë dhe, në fund, rrezikon që edhe ti vetë, që e ke shpikur, të fillosh ta besosh atë. Në këtë thënie popullore fshihet një mekanizëm i tërë psikologjik dhe politik, sepse gënjeshtra, kur mbetet një pohim i vetëm, mund të kundërshtohet lehtë, por kur përsëritet brez pas brezi, kur futet në fjalimet politike, në tekstet shkollore, në media, në ceremonitë shtetërore, në letërsi, në simbolikën fetare dhe në kujtesën kolektive, ajo gradualisht mund të humbasë pamjen e saj fillestare si konstruksion dhe të fillojë të perceptohet si një e vërtetë që nuk kërkon më as dëshmi dhe as argument.

Kjo është fuqia e propagandës politike: jo domosdoshmërisht ta bindë menjëherë njeriun për diçka që nuk është e vërtetë, por ta përsërisë të njëjtën tezë aq gjatë, në aq shumë forma dhe nga aq shumë institucione, saqë me kalimin e kohës vetë pyetja nëse ajo është apo jo e vërtetë të duket e panevojshme. Atëherë propaganda e ka arritur qëllimin e saj më të madh, sepse nuk ka më nevojë të argumentojë; mjafton të kujtojë. Nuk ka më nevojë të dëshmojë; mjafton të përsërisë. Dhe pikërisht në atë çast miti politik fillon të funksionojë si kujtesë historike, ndërsa kujtesa e ndërtuar politikisht fillon të paraqitet si fakt i pakontestueshëm.

Në këtë mënyrë mund të kuptohet edhe këmbëngulja me të cilën për dekada është përsëritur formula se “Kosova është Serbi”. Përsëritja e saj në vetvete nuk e zgjidh debatin historik dhe juridik për Kosovën, por ka një funksion të fuqishëm politik: ajo ndërton një mënyrë të caktuar të të menduarit. Kur një fëmijë e dëgjon këtë pohim në familje, e gjen më pas në tekstet e historisë, e dëgjon nga politikanët, e sheh të shkruar në pankarta, e dëgjon në stadiume dhe e has në diskursin publik, ai mund të rritet jo duke e konsideruar atë një pretendim politik që duhet analizuar, por si një të vërtetë të trashëguar që nuk duhet vënë në pikëpyetje. Kështu ndërtohen mitet politike jetëgjata: jo vetëm përmes forcës së argumentit, por përmes fuqisë së përsëritjes.

Dhe kur një narrativë përsëritet për breza të tërë, ndodh diçka edhe më e rrezikshme: kufiri ndërmjet atij që propagandon dhe atij që beson propagandën fillon të zhduket. Në fillim, dikush mund ta prodhojë një tezë për qëllime politike; më pas institucionet e përsërisin atë; brezi tjetër rritet me të; ndërsa një brez edhe më i vonshëm mund të mos e dijë më se ku përfundon fakti dhe ku fillon miti. Kështu, një konstruksion politik mund të fitojë me kalimin e kohës fuqinë emocionale të një kujtese personale, deri në atë masë sa kundërshtimi i tij të perceptohet jo si debat mbi historinë, por si sulm ndaj identitetit kombëtar.

Kjo është arsyeja pse propaganda më jetëgjatë nuk është ajo që vetëm i mashtron të tjerët, por ajo që përfundimisht i burgos edhe vetë krijuesit dhe trashëgimtarët e saj brenda narrativës që kanë ndërtuar. Në një moment të caktuar, politika nuk është më e lirë ta ndryshojë tregimin, sepse vetë shoqëria është edukuar ta konsiderojë atë tregim si të shenjtë. Udhëheqësit mund ta kuptojnë kompleksitetin e realitetit, diplomatët mund ta shohin se bota ka ndryshuar, historianët mund të njohin nuancat që propaganda i ka fshirë, por politika vazhdon të mbetet peng i fjalëve që ka përsëritur për dekada.

Dhe këtu urtia e popullit tim bëhet pothuajse një paralajmërim filozofik: ruaju nga gënjeshtra që e përsërit shumë gjatë, sepse një ditë mund të mos jesh më në gjendje ta dallosh nga e vërteta. Atëherë nuk ke mashtruar vetëm tjetrin; ke filluar të mashtrosh edhe veten. Dhe vetë-mashtrimi politik është shumë më i rrezikshëm se propaganda e zakonshme, sepse një politikë që e di se po manipulon mund të ndryshojë kurs kur ndryshojnë interesat, ndërsa një politikë që ka filluar ta besojë mitin e vet bëhet shumë më e vështirë për t'u korrigjuar.

Pikërisht këtu qëndron një nga tragjeditë më të mëdha të nacionalizmit serb: ai mund ta ndërtojë një histori aq të përsosur për nevojat e veta, saqë në fund të mos jetë më në gjendje të jetojë jashtë saj. Çdo fakt që nuk përshtatet me narrativën shpallet armiqësor, çdo dokument që e ndërlikon tregimin anashkalohet, çdo interpretim tjetër shihet si provokim dhe çdo përpjekje për ta ballafaquar mitin me realitetin përjetohet si cenim kombëtar. Në këtë mënyrë historia pushon së qeni hapësirë e kërkimit dhe shndërrohet në fortesë ideologjike.

Por e vërteta historike nuk përcaktohet me numrin e herëve që përsëritet një fjali. Një pretendim nuk bëhet fakt vetëm sepse është përsëritur për njëqind vjet; një mit nuk bëhet dokument vetëm sepse është mësuar përmendësh nga disa breza; dhe një parullë nuk shndërrohet në të drejtë historike vetëm sepse miliona njerëz janë mësuar ta dëgjojnë. Historia kërkon dokumente, kontekst, krahasim burimesh dhe gatishmëri për t'u përballur edhe me ato fakte që nuk i pëlqejnë narrativës së palës tjetër.

Prandaj, kur dëgjoj përsëri të njëjtat formula për Kosovën, më rikthehet pikërisht ajo urti e vjetër e popullit tim. Ndoshta disa prej atyre që sot i shqiptojnë këto pohime nuk mendojnë më se po përsërisin një narrativë politike; ndoshta, pas kaq shumë dekadash, ata janë bërë vetë banorë të mitit që politika e tyre ka ndërtuar. Dhe kjo është ndoshta fitorja më paradoksale, por njëkohësisht edhe disfata më e madhe e propagandës: ajo fillon duke synuar t'i bindë të tjerët dhe përfundon duke e bindur vetveten.

Kështu, në një masë të madhe, ndodhi edhe me narrativën nacionaliste serbe për Kosovën: një pretendim politik, i përsëritur për breza të tërë dhe i ushqyer vazhdimisht nga mitologjia kombëtare, historiografia e politizuar, propaganda shtetërore dhe diskursi publik, filloi të trajtohej jo më si një interpretim i historisë, por si një aksiomë që nuk duhej diskutuar. Mirëpo historia reale e Kosovës, sidomos ajo e periudhave kur mbi shqiptarët u ushtruan politika represive, nuk mund të reduktohet në formulën e thjeshtë të një territori që “i përkiste” natyrshëm Serbisë. Ajo është histori pushtetesh dhe kundërshtimesh, përpjekjesh për kontroll, politikash shtetërore, rezistence, përndjekjesh dhe shpërnguljesh, por njëkohësisht edhe histori e një popullsie shqiptare që, pavarësisht trysnive të ndryshme historike, vazhdoi ta ruante lidhjen e saj me vendin, gjuhën, kulturën dhe identitetin e vet.

Kosova u vu nën pushtetin serb në rrethana të caktuara historike, ndërsa në periudha të ndryshme shqiptarët u përballën me represion, diskriminim, dhunë dhe politika që nxitën ose shkaktuan largimin e tyre. Sidomos gjatë luftës së viteve 1998–1999, dhuna mori përmasa katastrofike: popullsia civile shqiptare u përball me vrasje, dëbime masive, shkatërrime të vendbanimeve dhe forma të tjera të rënda të dhunës, të dokumentuara gjerësisht edhe nga institucione ndërkombëtare. Por as dhuna dhe as dëbimi nuk mundën ta zgjidhnin çështjen e Kosovës në mënyrën që kishte synuar politika e forcës; përkundrazi, ato e thelluan deri në pikën e pakthyeshme shkëputjen politike ndërmjet shumicës shqiptare të Kosovës dhe shtetit serb.

Njerëzit u përndoqën nga shtëpitë e tyre, familjet u detyruan të merrnin rrugën e refugjatit, pronat u dogjën e u shkatërruan, ndërsa shumë civilë u vranë, u keqtrajtuan ose u zhdukën. Megjithatë, ajo që politika e represionit nuk arriti ta ndryshonte ishte fakti se për  shqiptaret Kosova vazhdonte të ishte atdheu i tyre, vendi ku lidhej kujtesa familjare me identitetin kombëtar dhe ku projektohej e ardhmja politike. Mund ta dëbosh njeriun përkohësisht nga shtëpia, por është shumë më e vështirë ta dëbosh shtëpinë nga kujtesa e tij.

Këtu qëndron edhe dështimi themelor i çdo politike që beson se identiteti i një hapësire mund të ndryshohet vetëm përmes forcës shtetërore. Ushtria mund ta kontrollojë një territor, policia mund të vendosë pika kontrolli, administrata mund të ndryshojë emërtimet, pushteti mund të hartojë ligje dhe propaganda mund të prodhojë versione të përshtatshme të historisë, por asnjëra prej tyre nuk mund ta krijojë automatikisht ndjenjën e përkatësisë së popullsisë ndaj një shteti. Sovraniteti i imponuar dhe legjitimiteti i pranuar nuk janë e njëjta gjë. Njëri mund të mbahet për një periudhë me forcë; tjetri kërkon pranimin e njerëzve mbi të cilët ushtrohet pushteti.

Pikërisht këtë nuk arriti ta kuptonte për një kohë të gjatë politika nacionaliste serbe në raport me Kosovën: se problemi nuk ishte vetëm kontrolli mbi tokën, por marrëdhënia me njerëzit që jetonin mbi të. Mund të kërkohej Kosova si territor, ndërkohë që humbej çdo ditë e më shumë mundësia që shqiptarët e Kosovës ta konsideronin shtetin serb si shtetin e tyre. Dhe kur një shtet kërkon me çdo kusht tokën, por përmes politikave të tij e largon politikisht dhe emocionalisht shumicën e njerëzve që jetojnë në atë tokë, atëherë ai krijon paradoksin më të madh të nacionalizmit territorial: dëshiron territorin, por humbet popullsinë.

Vijon