Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (67)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (67)

MËRGIMI SHQIPTAR NË VARGJET E AZEM SHKRELIT

Duke hulumtuar krijimtarinë poetike shqiptare kushtuar mërgimit dhe duke kërkuar të kuptoja se si shkrimtarët e Kosovës e kanë përjetësuar në vargje këtë plagë të kombit, mendja m'u kthye natyrshëm pas në kohë. M'u rikujtuan vitet e hershme, kur në duar më kishte rënë një poezi e Azem Shkrelit, një prej zërave më të fuqishëm të letërsisë shqipe. Ishte një lexim që nuk mbeti vetëm një përjetim estetik, por u shndërrua në një kujtim të pashlyeshëm shpirtëror. Që nga ai çast, ajo poezi mbeti e ngulitur në kujtesën time si një dëshmi e dhimbjes së largimit dhe e mallit të pashuar për atdheun.

Sa herë që mendoj për fatin e mërgimtarit shqiptar, më rikthehet pikërisht ajo ndjesi që më kishte përcjellë poezia e Shkrelit. Nuk ishte vetëm bukuria e vargut që më kishte prekur, por aftësia e poetit për ta shndërruar dhimbjen individuale në një përjetim kolektiv, në një histori që i përkiste mijëra shqiptarëve të detyruar të linin vendlindjen. Në ato vargje ndihesha sikur dëgjohej zëri i brezave që, të shtyrë nga pushtimet, përndjekjet, varfëria apo rrethanat e kohës, morën rrugën e mërgimit, duke lënë pas jo vetëm shtëpitë dhe tokën e tyre, por edhe një pjesë të shpirtit.

Pikërisht për këtë arsye, gjatë këtij hulumtimi, kujtimi i asaj poezie u rikthye me të njëjtën forcë emocionale si dikur. Ajo më bëri të kuptoj edhe një herë se letërsia nuk është vetëm art i fjalës, por edhe kujtesë historike, dëshmi e kohës dhe pasqyrë e fatit të një populli. Përmes vargjeve të Azem Shkrelit, mërgimi nuk paraqitet thjesht si një lëvizje gjeografike, por si një plagë e hapur që bartet brez pas brezi, si një mall që nuk shuhet dhe si një lidhje e përhershme me atdheun, pavarësisht largësisë që ndan njeriun nga vendi i tij.

Para se ta gjeja, kalova gjatë nëpër bibliotekën time personale. Një nga një nxora librat nga raftet, shfletova vëllime poetike të vjetra, ndala te faqet që dikur i kisha lexuar me kujdes dhe u përpoqa të riktheja në kujtesë vargjet që më kishin lënë gjurmë. Çdo libër që hapja ishte një udhëtim i vogël në të kaluarën, një rikthim në vitet kur letërsia lexohej me një përkushtim të veçantë dhe kur poezitë mbeteshin gjatë në mendje e në zemër. Megjithatë, pavarësisht përpjekjeve, poezia që kërkoja nuk po shfaqej askund. Dukej sikur ishte fshehur mes kujtimeve, ndërsa unë vazhdoja ta kërkoja me të njëjtën këmbëngulje siç kërkohet një copëz e humbur e së kaluarës.

Në atë çast kuptova edhe një herë se sa shumë kanë ndryshuar mënyrat e kërkimit dhe të qasjes ndaj dijes. Në kohët e dikurshme, një kërkim i tillë mund të zgjaste me orë, ditë, madje edhe javë, duke shfletuar biblioteka të tëra dhe duke pyetur miq, studiues apo kolegë. Sot, teknologjia e ka shkurtuar ndjeshëm këtë rrugëtim. Ashtu si në shumë raste të viteve të fundit, në ndihmë më erdhi kompjuteri. Mjaftoi vetëm një kërkim i thjeshtë, një klikim i vetëm, dhe para syve të mi u shfaq poezia që kisha kërkuar me aq ngulm: "Nata e mërgimtarëve" e Azem Shkrelit.

Ishte një çast që më dha një kënaqësi të veçantë, jo vetëm sepse gjeta tekstin që kërkoja, por sepse u riktheva te një poezi që dikur më kishte prekur thellë. Duke e rilexuar pas shumë vitesh, kuptova se ajo nuk kishte humbur asgjë nga fuqia e saj artistike dhe emocionale. Përkundrazi, vitet dhe përvoja jetësore e kishin bërë edhe më domethënëse. Vargjet e saj tingëllonin si një kronikë poetike e fatit të mërgimtarit shqiptar, si një dëshmi e dhimbjes së largimit, e mallit të pashuar për vendlindjen dhe e lidhjes së pandërprerë shpirtërore me atdheun. Pikërisht atëherë e kuptova se disa poezi nuk lexohen vetëm një herë; ato të shoqërojnë gjatë gjithë jetës dhe, sa herë u rikthehesh, zbulojnë kuptime të reja, sikur të ishin shkruar enkas për kohën në të cilën i rilexon.

Me një mjeshtëri të rrallë artistike dhe me një ndjeshmëri të thellë njerëzore, autori u drejtohet mërgimtarëve jo thjesht si individë që jetojnë larg vendlindjes, por si bartës të kujtesës historike dhe të identitetit kombëtar. Gjuha e tij është e përmbajtur, elegante dhe e mbushur me simbolikë, ndërsa çdo varg duket se është ndërtuar me kujdes për të zgjuar ndërgjegjen, mallin dhe krenarinë e atyre që, për rrethana të ndryshme historike, u detyruan ta vazhdonin jetën larg atdheut. Ai nuk përdor tone akuzuese apo retorikë të tepruar; përkundrazi, me takt, urtësi dhe një finesë të admirueshme poetike, i fton bashkëkombësit e tij të mos e harrojnë prejardhjen, gjuhën dhe rrënjët që i lidhin pazgjidhshmërisht me tokën shqiptare.

Në të njëjtën kohë, poeti arrin të përmbledhë në mënyrë të ngjeshur dhe artistikisht të përpunuar një pjesë të rëndësishme të historisë së shqiptarëve. Përmes figurave poetike, metaforave dhe simboleve, ai evokon rrugëtimin e gjatë e të mundimshëm të një populli që për shekuj është përballur me pushtime, copëtime territoriale, shpërngulje të detyruara dhe përpjekje të vazhdueshme për të mbijetuar si komb. Historia nuk paraqitet si një renditje faktesh e datash, por si një përjetim kolektiv, i mishëruar në fatin e njerëzve që janë larguar nga vendi i tyre, por që kurrë nuk e kanë shkëputur lidhjen shpirtërore me të.

Në vargjet e tij, Shqipëria dhe trojet shqiptare shfaqen jo vetëm si një hapësirë gjeografike, por si një atdhe i mbushur me kujtesë, sakrifica dhe shpresë. Autori e ndërthur me finesë historinë kombëtare me fatin individual të mërgimtarit, duke dëshmuar se mërgimi nuk është thjesht një akt largimi fizik, por një përvojë historike që ka shoqëruar shqiptarët në periudha të ndryshme të ekzistencës së tyre. Kështu, poezia fiton një dimension më të gjerë se ai lirik: ajo shndërrohet në një dëshmi artistike të rrugëtimit historik të kombit, në një homazh për qëndresën e shqiptarëve dhe në një thirrje të heshtur që kujtesa, identiteti dhe dashuria për atdheun të mbeten të gjalla, pavarësisht largësive që imponon jeta.

Në këtë poezi gjenden shumë vargje të mbushura me ndjenjë, të cilat e prekin lexuesin në thellësinë e shpirtit dhe zgjojnë emocione që vështirë mund të përshkruhen vetëm me fjalë. Janë vargje që nuk synojnë të tronditin me retorikë apo me përshkrime të zhurmshme, por që, me një thjeshtësi artistike dhe një forcë të jashtëzakonshme shprehëse, depërtojnë në ndërgjegjen e çdo njeriu. Teksa i lexon, pa e kuptuar, sytë mbushen me lot, sepse ato rikthejnë në kujtesë një nga kapitujt më të dhimbshëm të historisë shqiptare: largimin e detyruar nga vendlindja dhe plagën që ai ka lënë si te ata që morën rrugët e botës, ashtu edhe te ata që mbetën në trojet e tyre.

Në secilin varg duket sikur jehon historia e miliona shqiptarëve, të cilët në periudha të ndryshme u detyruan të ndaheshin nga shtëpitë, familjet dhe vendlindja. Pas çdo largimi fshihet një dramë njerëzore, një nënë që përcjell me lot fëmijën e saj, një baba që mbetet duke pritur kthimin e të birit, një fëmijë që rritet larg tokës së të parëve dhe një familje që jeton mes shpresës dhe mallit. Mërgimi, në këtë këndvështrim, nuk është vetëm udhëtim drejt një vendi tjetër; ai është një plagë historike që ka lënë gjurmë të thella në kujtesën kolektive të shqiptarëve.

Po aq e madhe ishte edhe dhimbja e atyre që mbetën në trojet shqiptare. Ata vazhduan jetën mes mungesës së njerëzve të dashur, duke i përcjellë vitet me shpresën se një ditë rrugët do t'i sillnin përsëri pranë njëri-tjetrit. Në këtë mënyrë, autori arrin të paraqesë mërgimin si një vuajtje të dyfishtë: vuajtjen e atyre që largohen, të cilët jetojnë me mallin e përhershëm për atdheun, dhe vuajtjen e atyre që mbeten, të cilët çdo ditë ndiejnë boshllëkun e krijuar nga mungesa e njerëzve të tyre më të afërt. Kështu, poezia shndërrohet në një monument artistik të kujtesës kombëtare, ku dhimbja individuale bashkohet me fatin historik të një populli që, ndër shekuj, është përballur vazhdimisht me ndarje, shpërngulje dhe sakrifica, por kurrë nuk e ka humbur lidhjen shpirtërore me atdheun.

Një vend të veçantë në historinë e kombit shqiptar zë ai që me të drejtë mund të quhet shekulli i zi i mërgimit dhe i robërisë, një periudhë e gjatë e shënuar nga pushtime, copëtime territoriale, shpërngulje të detyruara dhe sakrifica të panumërta. Ishte një kohë kur mijëra shqiptarë u detyruan të braktisnin vendlindjen, jo për të kërkuar një jetë më të mirë, por për t'i shpëtuar dhunës, shtypjes dhe padrejtësive historike. Megjithatë, edhe larg trojeve të tyre, ata nuk e humbën kurrë lidhjen me atdheun. Përkundrazi, e morën me vete në kujtesë, në gjuhë, në zakone dhe në mallin që i shoqëroi gjatë gjithë jetës.

Këtë dramë historike Azem Shkreli e përmbledh me një fuqi të jashtëzakonshme poetike në vargjet:

Në këto pak vargje poeti arrin të ndërthurë historinë, kujtesën dhe fatin e një kombi të tërë. Metafora e "natës njëqindvjeçare" nuk i referohet vetëm errësirës së një kohe të caktuar, por simbolizon një shekull të tërë vuajtjesh, robërie dhe përpjekjesh për mbijetesë. Është nata e gjatë e shqiptarëve, e mbushur me padrejtësi historike, me kufij të imponuar nga fuqitë e mëdha dhe me plagë që kanë kaluar nga një brez te tjetri.

Po aq domethënës është edhe imazhi i "nipave plisbardhësh", që vijnë "nga fundi i botës". Me këtë figurë poetike autori nuk flet vetëm për emigrantët shqiptarë të shpërndarë nëpër kontinente, por për vazhdimësinë historike të një kombi që, edhe pse i larguar fizikisht nga atdheu, nuk e ka humbur identitetin e tij. Plisi i bardhë shndërrohet në simbol të rrënjëve, të trashëgimisë dhe të përkatësisë kombëtare, ndërsa "era e dheut" që ata sjellin në Evropë përfaqëson kujtesën e vendlindjes, aromën e tokës shqiptare dhe kulturën që nuk u tret në mërgim.

Në mënyrë të veçantë, poeti përmbledh në një varg të vetëm tri dimensione që kanë shoqëruar historinë moderne të shqiptarëve: bukën, luftën dhe Londrën. "Buka" simbolizon mërgimin ekonomik dhe përpjekjen për mbijetesë; "lufta" kujton sakrificat, rezistencën dhe përballjen e vazhdueshme për liri; ndërsa "Londra" nuk është thjesht emri i një qyteti, por një simbol historik i vendimeve politike ndërkombëtare që kanë ndikuar thellësisht në fatin e trojeve shqiptare, duke sjellë ndër mend Konferencën e Ambasadorëve të Londrës të vitit 1913 dhe pasojat e saj për copëtimin e hapësirës etnike shqiptare.

Pikërisht për këtë arsye, këto vargje tejkalojnë kufijtë e poezisë lirike dhe marrin përmasat e një dëshmie historike. Në to gërshetohen malli i mërgimtarit, kujtesa e robërisë, krenaria për prejardhjen dhe besimi se, pavarësisht largësive dhe padrejtësive historike, lidhja e shqiptarit me tokën e vet mbetet e pathyeshme. Janë vargje që nuk rrëfejnë vetëm historinë e atyre që u larguan, por edhe historinë e një populli që, në çdo kohë e në çdo cep të botës, ka bartur me vete atdheun në zemër dhe e ka ruajtur identitetin e tij si pasurinë më të madhe.

Pas kësaj, poezia arrin kulmin e saj artistik dhe historik në vargjet emblematike, ku Azem Shkreli nuk u drejtohet më vetëm mërgimtarëve, por edhe vetë Evropës. Ai e personifikon atë si një zonjë të moçme, bartëse të qytetërimit, kulturës dhe historisë mijëravjeçare, por njëkohësisht edhe si një kontinent që shpeshherë ka heshtur përballë fatit të shqiptarëve ose ka marrë vendime që kanë rënduar mbi ta. Nuk është një gjykim i mbështetur në zemërim, por një dialog poetik me historinë, ku poeti i kujton Evropës përgjegjësinë morale dhe historike që ka ndaj një populli autokton, i cili për shekuj ka qenë pjesë e qytetërimit evropian, por jo gjithmonë ka gëzuar trajtimin që meritonte.

Me një ndjenjë dinjiteti dhe krenarie, ai nuk kërkon privilegje, as mëshirë e as favore. Kërkesa e tij është sa e thjeshtë, aq edhe e thellë: që Evropa t'i bëjë vend shqiptarit, ta njohë si pjesë të familjes së saj dhe t'i japë mundësinë të jetojë me dinjitet, duke i dhënë vetëm një pjesë të vogël të bukurisë, drejtësisë dhe mirëqenies që ajo i ka ndërtuar ndër shekuj. Në këtë mënyrë, poeti shpreh aspiratën historike të shqiptarëve për të qenë pjesë e natyrshme e Evropës, jo si të huaj apo mysafirë, por si një popull që historikisht i ka përkitur asaj.

Kjo ide mishërohet në vargjet:

Këto vargje bartin një simbolikë të jashtëzakonshme. Përmendja e Evropës, Anadollit dhe Amerikës nuk është një renditje e zakonshme gjeografike. Ajo paraqet hartën e shpërndarjes së shqiptarëve ndër shekuj. Anadolli sjell ndër mend valët e shpërnguljeve të detyruara gjatë periudhës osmane dhe më pas, Evropa simbolizon emigrimin politik dhe ekonomik të shekujve XIX dhe XX, ndërsa Amerika përfaqëson shpresën për një jetë të re, por edhe largësinë më të madhe nga vendlindja. Në pak fjalë, poeti përmbledh historinë shumëbrezëshe të diasporës shqiptare, e cila është shtrirë në të gjitha anët e botës.

Po aq domethënëse është edhe përsëritja e emrit "Mërgim". Ai nuk përdoret vetëm si emër i përveçëm, por shndërrohet në një simbol të fatit kolektiv të shqiptarëve. Mbiemrat Bardha, Curri, Kelmendi dhe madje edhe Mërgimi nuk përfaqësojnë vetëm individë të caktuar; ata simbolizojnë familje, krahina dhe breza të tërë shqiptarësh që historia i shpërndau larg trojeve të tyre. Është sikur poeti dëshiron të thotë se mërgimi nuk mbeti më vetëm një ngjarje historike, por u bë pjesë e identitetit të shumë shqiptarëve, aq sa u shndërrua edhe në emër, në kujtim dhe në trashëgimi.

Në këtë mënyrë, Azem Shkreli arrin ta ngrejë përvojën e mërgimit nga një dramë individuale në një dimension të gjerë kombëtar dhe historik. Ai e paraqet shqiptarin si qytetar të botës, të shpërndarë në kontinente të ndryshme, por njëkohësisht si bir të një atdheu që nuk e harron kurrë. Kështu, vargjet e tij shndërrohen në një reflektim të thellë mbi fatin historik të kombit shqiptar, mbi marrëdhënien e tij me Evropën dhe mbi qëndrueshmërinë e identitetit kombëtar, i cili ka mbijetuar përtej kufijve, largësive dhe padrejtësive të historisë.

Përmbyllja e poezisë është një nga momentet më prekëse dhe më domethënëse të gjithë krijimit, sepse në vetëm pak vargje Azem Shkreli arrin të përmbledhë dramën shekullore të mërgimit shqiptar. Aty nuk ka nevojë për përshkrime të gjata apo për rrëfime të shumta; mjaftojnë dy figura poetike për të ndërtuar një tablo të tërë historike dhe njerëzore. Me një thjeshtësi të admirueshme artistike, poeti shkruan:

Në shikim të parë, këto vargje duken të thjeshta, por në thelb mbartin një simbolikë të jashtëzakonshme. Plisi i bardhë, që për shekuj ka qenë një nga shenjat më të njohura të identitetit kombëtar shqiptar, përfaqëson këtu rininë, prejardhjen, krenarinë dhe lidhjen e njeriut me vendlindjen. Shumë shqiptarë u larguan nga trojet e tyre ende të rinj, me ëndrra për t'u kthyer shpejt, duke menduar se mërgimi do të ishte vetëm një etapë e përkohshme e jetës. Ata u nisën me shpresën se pas pak vitesh do të riktheheshin pranë familjeve, në shtëpitë dhe në tokën që kishin lënë pas.

Historia, megjithatë, u tregua shumë më e ashpër. Për shumë prej tyre, vitet e mërgimit u shndërruan në dekada. Koha kaloi larg vendlindjes, fëmijët u rritën në dhe të huaj, ndërsa prindërit plakën duke pritur kthimin e tyre. Kur më në fund u kthyen, nuk ishin më të rinjtë që kishin marrë rrugën e gurbetit, por njerëz të thinjur nga pesha e viteve, nga puna e rëndë, nga malli dhe nga pritja e pafund. Prandaj poeti nuk thotë se kthehen me plisa të bardhë, por me koka të bardha. Bardhësia nuk është më simbol i veshjes tradicionale, por i flokëve të thinjur nga koha dhe sakrificat.

Në këto dy vargje përmblidhet drama e mijëra e mijëra familjeve shqiptare. Sa djem e vajza u larguan në kulmin e rinisë, me premtimin se do të ktheheshin shpejt, por vitet e robërisë, pamundësia për t'u rikthyer, detyrimet familjare dhe nevoja për mbijetesë ua zgjatën mërgimin deri në pleqëri. Shumë prej tyre e panë vendlindjen vetëm pasi kishin kaluar një jetë të tërë në dhe të huaj; të tjerë nuk arritën të ktheheshin kurrë. Në këtë kuptim, poezia nuk flet vetëm për një udhëtim fizik, por për një jetë të tërë të konsumuar larg rrënjëve.

Këto vargje janë gjithashtu një reflektim i fuqishëm mbi çmimin njerëzor të mërgimit. Ato na kujtojnë se gurbeti nuk matet vetëm me kilometra apo me vite, por me kohën e humbur larg familjes, me fëmijërinë që kalon pa prindër, me pleqërinë që vjen në dhe të huaj dhe me mallin që nuk shuhet kurrë. Pikërisht për këtë arsye, fundi i poezisë merr përmasat e një testamenti moral dhe historik. Ai i bën homazh brezave të mërgimtarëve shqiptarë, të cilët, megjithëse e kaluan jetën larg atdheut, nuk e shkëputën kurrë lidhjen me të. Ata u larguan si bij të rinj të Kosovës e të Shqipërisë, por u kthyen si pleq të urtë, me flokë të bardhë, duke dëshmuar se koha mund ta thinjë njeriun, por nuk mund ta zbehë dashurinë për vendlindjen.

Azem Shkreli e trajton mërgimin jo thjesht si një largim nga vendlindja, por si një plagë të thellë historike dhe shpirtërore, e cila lë gjurmë të pashlyeshme në jetën e njeriut. Në vizionin e tij poetik, mërgimi nuk është vetëm një udhëtim drejt një vendi tjetër apo një përpjekje për mbijetesë ekonomike; ai është një proces i gjatë i sakrificës, pritjes dhe i konsumimit të ngadalshëm të jetës. Është një barrë që mërgimtari e mban çdo ditë mbi supe, një dhimbje që nuk shuhet me kalimin e viteve, por që bëhet pjesë e qenies së tij, duke ndikuar jo vetëm botën e tij të brendshme, por edhe pamjen e jashtme.

Me një simbolikë të fuqishme, poeti lë të kuptohet se mërgimi nuk e ndryshon vetëm shpirtin e njeriut, duke e mbushur me mall, vetmi dhe nostalgji për vendlindjen, por e ndryshon edhe fizikisht. Vitet kalojnë larg atdheut në heshtje, pa u ndier, ndërsa mbi kokën e mërgimtarit bie "bora" e kohës. Kjo borë nuk është ajo e stinës së dimrit, por thinja e flokëve, shenja e plakjes së parakohshme dhe dëshmia e sakrificave të panumërta që ai ka përjetuar. Çdo fije e bardhë e flokëve bëhet simbol i një viti të kaluar larg familjes, larg vendlindjes dhe larg ëndrrës së kthimit.

Në këtë mënyrë, Azem Shkreli arrin ta shndërrojë thinjën në një metaforë të historisë së mërgimit shqiptar. Ajo nuk është vetëm pasojë e moshës biologjike, por fryt i mundimeve, i punës së rëndë, i netëve pa gjumë, i mallit që nuk shuhet dhe i pritjes së gjatë. Mërgimtari nuk plaket vetëm sepse kalojnë vitet; ai plaket sepse mbi shpatullat e tij rëndojnë përgjegjësitë për familjen, kujtimet e vendlindjes dhe shpresa e vazhdueshme për një rikthim që shpesh shtyhet pafundësisht. Kështu, koha bëhet bashkudhëtarja e tij më e heshtur, ndërsa thinjat shndërrohen në kronikën e jetës së kaluar në dhe të huaj.

Megjithatë, edhe pse e paraqet mërgimin si një sprovë të rëndë njerëzore dhe historike, poeti nuk e zhvesh mërgimtarin nga dinjiteti dhe shpresa. Përkundrazi, ai e paraqet atë si një njeri të destinuar të përballojë çdo sfidë që i sjell jeta, të durojë peshën e kohës, të kapërcejë vështirësitë dhe të mos humbasë besimin në të ardhmen. Pikërisht kjo aftësi për të rezistuar e bën figurën e mërgimtarit madhështore. Ai vazhdon të jetojë, të punojë dhe të sakrifikojë, duke ushqyer në zemër shpresën se një ditë horizonti do të ndryshojë, se padrejtësitë historike do të marrin fund dhe se e nesërmja do të jetë më e drejtë, më e lirë dhe më e mirë për të dhe për brezat që do të vijnë pas tij.

Në këtë kuptim, poezia e Azem Shkrelit tejkalon kufijtë e një rrëfimi individual. Ajo bëhet një himn për qëndresën e mërgimtarit shqiptar, një monument poetik kushtuar brezave që u plakën larg vendlindjes, por që nuk e lanë kurrë të zbehej dashuria për atdheun. Mes dhimbjes dhe shpresës, poeti na kujton se njeriu mund të thinjet, mund të lodhet dhe mund të përkulet nga pesha e viteve, por nuk duhet të humbasë kurrë besimin se pas çdo nate të gjatë historike lind një agim i ri.

Nata e mërgimtarëve