Gjekë Gjonaj: Martin Brishaj - 'Zhbërja e kufirit etnik'

Vështrim mbi veprën "Zhbërja e kufirit etnik" e Dr. Martin Brishajt

Përtej vijave në hartë

Në fondin e literaturës bashkëkohore shqiptare që trajton çështjet e kufijve, identitetit, territorit dhe marrëdhënieve ndërmjet shtetit, kombit dhe etnisë, studimi “Zhbërja e kufirit etnik” i Dr. Martin Berishajt zë një vend të veçantë. Kjo vepër  prej 343 faqesh, botuar në Tiranë  më 2017,  përfaqëson një ndër përpjekjet më serioze dhe më të argumentuara për ta trajtuar fenomenin e kufirit jo vetëm si kategori gjeografike dhe juridiko-politike, por edhe si kategori kulturore, historike, sociologjike, antropologjike dhe psikologjike.

Që në hyrje të librit autori e përcakton qartë misionin e tij shkencor, duke theksuar se studimi synon të hapë një dritare të re në studimet kufitare shqiptare dhe të zgjerojë gamën e qasjeve tradicionale ndaj kufirit. Kjo qasje e re e zhvendos vëmendjen nga koncepti klasik i kufirit si vijë ndarëse territoriale drejt kuptimit të tij si proces shoqëror, diskurs kulturor dhe mekanizëm i prodhimit të identiteteve kolektive.

Në një kohë kur kufijtë shtetërorë në Evropën e bashkuar po humbin gradualisht funksionin e tyre tradicional ndarës, ndërsa në Ballkan vazhdojnë të mbeten burim debatesh, kontestesh dhe tensionesh politike, ky studim fiton një rëndësi të veçantë. Berishaj e vendos çështjen shqiptare brenda kontekstit më të gjerë evropian, duke trajtuar jo vetëm kufijtë e Shqipërisë politike, por edhe hapësirat shqiptare në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Luginën e Preshevës dhe Greqi. Një vëmendje e veçantë i kushtohet edhe fenomenit të asimilimit dhe tjetërsimit kombëtar të një pjese të popullsisë shqiptare, të cilën autori e trajton përmes konceptit të “joshqiptarizmit ideologjik”.

Vlera themelore e këtij libri qëndron në faktin se ai nuk kufizohet në analizën e kufijve fizikë. Përkundrazi, autori përpiqet të depërtojë në mekanizmat përmes të cilëve kufijtë ndërtohen, riprodhohen dhe legjitimohen në vetëdijen kolektive të njerëzve. Pikërisht këtu qëndron edhe kuptimi i nocionit “zhbërje e kufirit etnik”: përpjekja intelektuale për të relativizuar dhe çmontuar kufijtë mentalë, ideologjikë dhe simbolikë që shpeshherë rezultojnë më të fortë se vetë kufijtë shtetërorë.

Libri është i mbështetur mbi një aparat të pasur teorik dhe metodologjik. Autori shfrytëzon një literaturë të gjerë ndërkombëtare, duke u mbështetur kryesisht në studime të njohura evropiane dhe amerikane mbi kufijtë, nacionalizmin, sovranitetin dhe territorin. Në këtë mënyrë ai e vendos problematikën shqiptare brenda debateve moderne të shkencave shoqërore dhe politike, duke e nxjerrë atë nga kornizat e ngushta historiografike ose nacional-romantike.

Tetë kapitujt e studimit ndërtojnë një strukturë logjike dhe koherente që e udhëheq lexuesin nga konceptet teorike drejt analizës së rasteve konkrete historike.

Në kapitullin e parë autori ndalet te diskurset kufitare dhe rëndësia e tyre, duke analizuar tipologjitë tradicionale të kufijve dhe transformimet e tyre në kohën moderne. Metafora e kufirit si “zhveshje e këmishës së gjarprit” shërben si figurë teorike për të shpjeguar karakterin dinamik dhe të ndryshueshëm të kufijve.

Në kapitullin e tretë kufiri trajtohet si proces komunikues. Analiza e nacionalizmit si diskurs, e përplasjeve simbolike rreth kufirit dhe e mënyrës se si kufijtë përjetohen në përditshmëri përbën një nga pjesët më origjinale të veprës. Veçanërisht interesant është trajtimi i gurit kufitar si element kulturor dhe simbolik në jetën e komuniteteve kufitare.

Kapitulli i katërt i kushtohet krijimit të kufijve nacionalë dhe dimensionit sakral të territorit. Autori shqyrton konceptin e “tokës së shenjtë”, ndikimin e traditës hebraike në konceptimin e kufijve, si dhe raportet ndërmjet religjionit, territorit dhe identitetit kolektiv.

Në kapitullin e pestë trajtohen territorialiteti dhe perceptimi hapësinor. Përmes analizës së konceptit të nomosit të tokës, autori shpjegon mënyrën se si shoqëritë e organizojnë hapësirën dhe krijojnë lidhje emocionale e politike me territorin.

Kapitulli i gjashtë fokusohet në raportet ndërmjet pushtetit politik, sovranitetit dhe kufirit. Berishaj demonstron se sovraniteti nuk është vetëm kategori juridike, por edhe konstrukt ideologjik që prodhon dhe legjitimon kufijtë shtetërorë.

Në kapitullin e shtatë autori trajton aspektet teknike dhe juridike të vijëzimit dhe demarkacionit të kufijve, duke analizuar procedurat ndërkombëtare për përcaktimin e tyre dhe pasojat që ato kanë në jetën e popullsive të prekura.

Kulmi i studimit arrihet në kapitullin e tetë, ku trajtohet kufiri ndërmjet Shqipërisë dhe Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene. Kjo pjesë përfaqëson një kontribut të rëndësishëm dokumentar, sepse mbështetet në dhjetëra dokumente arkivore të ruajtura në National Archives dhe Foreign Office 371, si dhe në materialet e Komisionit të Kufirit Shqiptar të viteve 1922–1925. Këto dokumente hedhin dritë mbi proceset e ndërlikuara diplomatike dhe politike që shoqëruan përcaktimin e kufijve të Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore.

Një nga meritat më të mëdha të autorit është fakti se ai shmang qasjet emocionale dhe interpretimet e njëanshme. Edhe pse trajton një nga temat më të ndjeshme të historisë shqiptare, Berishaj ruan vazhdimisht distancën kritike të studiuesit dhe mbështetet në argumente shkencore, dokumente arkivore dhe literaturë relevante ndërkombëtare.

Përtej vlerës historike dhe teorike, libri ka edhe një dimension të rëndësishëm qytetar. Ai fton lexuesin të reflektojë mbi mënyrën se si kufijtë ndikojnë në marrëdhëniet ndërmjet njerëzve dhe kombeve, duke sugjeruar se e ardhmja e Ballkanit nuk mund të ndërtohet mbi izolimin dhe ndarjet etnike, por mbi komunikimin, bashkëjetesën dhe kapërcimin e kufijve mendorë.

Në përfundim mund të thuhet se “Zhbërja e kufirit etnik” është një vepër e rëndësishme shkencore që pasuron dukshëm studimet shqiptare mbi kufijtë, identitetin dhe territorin. Ajo paraqet një sintezë të suksesshme ndërmjet teorisë bashkëkohore dhe materialit historik, ndërmjet analizës konceptuale dhe dokumentacionit arkivor. Për shkak të seriozitetit metodologjik, gjerësisë tematike dhe aktualitetit të problematikës që trajton, ky studim meriton të konsiderohet një ndër kontributet më të rëndësishme të viteve të fundit në fushën e studimeve kufitare shqiptare.

Libri i Dr. Martin Berishajt nuk është thjesht një analizë e kufijve. A i është një ftesë për të rimenduar raportin tonë me hapësirën, identitetin dhe historinë, si dhe një thirrje intelektuale për të kuptuar se kufijtë më të vështirë për t’u kapërcyer nuk janë gjithmonë ata që i ndajnë shtetet, por shpesh ata që i ndajnë vetëdijet e njerëzve.