Isuf B. Bajrami: Zjarri nuk mund ta djegë shpirtin

ZJARRI NUK MUNDËT TA DJEG SHPIRTIN

Nga Isuf B. Bajrami

Isukaj, Karadak - 1944

Mbi malet shqiptare po binte një vjeshtë e gjatë,

me mjegullën që zbriste si kujtim nga kreshtat e lashta,

dhe era, nëpër degët e verdha, shfletonte pyjet ngadalë,

si një dorë e padukshme mbi librin e kohës së vjetër;

në çdo oxhak ngrihej një fije tymi drejt qiellit,

e çdo vatër ruante në gjoks një dritë të shtëpisë.

Nëpër oda flinte buka pranë sofrave të drunjta,

uji këndonte larg nëpër gurët e përrenjve,

dhe nënat, mbi djepet e vegjël, e ulnin zërin e ninullës,

që gjumi i fëmijës të mos trembej nga era në çati;

hëna rrinte pezull mbi male si një kandil i largët,

ndërsa e nesërmja lëkundej e qetë në duart e nënave.

Por larg, përtej mjegullës, po mblidhej një errësirë,

një re pa shi, me bubullimën e fshehur në kraharor;

ajo zbriste ngadalë nëpër shpate, ara e lugina,

kalonte pranë krojeve dhe gurëve që dinin shumë histori,

derisa nata mori një fytyrë që s'duhej ta kishte—

fytyrën e njeriut kur harron njeriun përballë vetes.

Pastaj dyert u drodhën nën grushtin e asaj nate,

dhe bashkë me dyert u drodhën duart mbi djepa;

u shkulën burrat nga oda, pleqtë nga pragu i shtëpisë,

nënat u përkulën mbi fëmijët si degë mbi zogjtë,

ndërsa rruga u mbush me hapa pa kthim

dhe pas tyre shtëpitë filluan të marrin flakë.

Flaka u ngjit mbi çati si gjuhë e kuqe e uritur,

u fut në trarë, në oda, në fotografi e në djepa,

hëngri sofrat ku buka ishte ndarë mes brezash,

u bë tym mbi fshatra dhe re e zezë mbi fusha;

por zjarri nuk e dinte se shtëpia është më shumë se guri—

se ajo jeton edhe pasi muri rrëzohet në hi.

Sepse shtëpia është era e bukës që mbetet në kujtesë,

është hapi i babait që pritet mbrëmjeve te pragu,

është dora e nënës mbi ballin e fëmijës së përgjumur,

është një dritare që ruan dritën edhe kur xhami thyhet;

dhe ajo që ndërtohet me dashuri nuk digjet krejt,

sepse kujtimi nuk ka çati, as mur, as derë për t'u djegur.

Në një shteg mbeti një këpucë e vogël në baltë,

një shami gruaje u kap pas degës së një thane,

dhe më tej, nën shiun e gjetheve, një djep i braktisur

lëkundej nga era si një zemër që nuk pranonte qetësinë;

gjethet binin brenda tij njëra pas tjetrës,

sikur vjeshta po e mbushte boshllëkun me heshtje.

O djep i vogël, çfarë duarsh të kishin lëkundur,

çfarë buzësh të kishin falur ninullën e parë?

Tani era të përkundte me gishtat e saj të ftohtë,

dhe një degë e thatë trokiste mbi dru si një nënë në derë;

ti ishe bosh, por brenda boshllëkut tënd të thellë

flinte gjithë ajo e ardhme që nuk arriti të bëhej pranverë.

Dhe diku, në një shpat të Karadakut, mbeti një emër—

Isëukaj, i rëndë si gur në fund të një lumi;

mbi të kaluan mjegulla, shirat, borërat dhe verat,

pyjet ndërruan gjethet, zogjtë ndërruan udhët e tyre,

por toka nuk e la atë natë të tretej në harresë,

sepse dheu mban gjatë atë që gjaku ia beson kujtesës.

Atje u mblodhën jetë të këputura nga rrënjët,

burra me erën e arës ende të ngjitur në duar,

pleq me dimra të tërë në vijat e fytyrës,

nëna me fëmijët e shtrënguar si copëza drite;

nëntëdhjetë e tetë jetë, nëntëdhjetë e tetë botë,

nëntëdhjetë e tetë emra që nata nuk duhej t'i merrte.

Duart u lidhën—duar që kishin mbjellë farën në tokë,

që kishin ngritur mure, korrur grurë e hapur kroje,

duar që kishin larë ballin e fëmijës me ujë burimi,

që kishin përkundur net të tëra mbi djep;

por litari mund të lidhte kyçet e duarve,

jo rrënjët që njeriu mban thellë nën mish e nën kujtim.

Mbi kokat e burrave rrinte plisi i bardhë,

si bora që nuk pyet malin nëse do të bjerë;

si një copë qielli e zbritur mbi ballë,

si drita e të parëve që nuk shuhet me drurin;

dhe në atë bardhësi të heshtur kishte një betim

që flaka mund ta rrethonte, por nuk mund ta nxinte.

Pastaj zjarri u ngrit rreth tyre me gjuhë të kuqe,

dhe nata u bë një kupë e zezë mbi tokë;

tupanet ranë rëndë si bubullima pa shi,

surla u ngrit në ajër si një zog i plagosur,

dhe ajo muzikë që duhej të ishte për dasmë

u bë vaj mbi një natë që nuk njihte më gëzim.

Sa e rëndë është muzika kur humbet gëzimin,

kur tupani rreh dhe zemra nuk gjen më valle,

kur surla ngrihet, por qielli nuk hapet,

kur flaka kërcen dhe askush nuk e quan dritë;

nata e kishte veshur atë këngë me zi,

dhe yjet ishin fshehur pas një qielli pa mëshirë.

Nënat i mblodhën fëmijët nën krahët e tyre,

si zogjtë që fshehin të vegjlit para stuhisë;

një fëmijë dëgjoi vetëm zemrën e nënës së vet,

atë rrahje të vogël që ende i thoshte se bota ekzistonte;

dhe kur ajo dorë u drodh mbi flokët e tij,

u drodh edhe qielli, sikur të kishte zemër njeriu.

Mbi gratë ra një dhunë që nata nuk mund ta mbulonte,

një errësirë që kërkoi të përdhosë edhe jetën që lind;

por ka një thellësi ku dhuna nuk mund të hyjë,

një vend ku shpirti e ruan emrin si farën nën dhe,

ku edhe kur trupi rrëzohet nën peshën e dhunës,

një dritë e fshehtë vazhdon të mos pranojë të shuhet.

Fëmijët nuk dinin pse zjarri kishte sy të kuq,

as pse yjet ishin fshehur pas reve të zeza;

nuk dinin pse duart e të rriturve dridheshin,

as pse nata nuk kishte më zë për ninullë;

dinin vetëm dorën e nënës pranë tyre—

dhe ajo dorë ishte gjithë bota që u kishte mbetur.

Pastaj heshti tupani, u tret klithma e surles,

dhe flaka u ul mbi drurin e fundit të natës;

tymrat u ngritën drejt qiellit si shpirtra pa shtëpi,

ndërsa toka hapi gjirin e saj të heshtur e të thellë

dhe mori në errësirën e vet atë që njerëzit nuk mundën

ta mbronin me duar, me zë, me trup e me jetë.

Dheu ra mbi dhe, ngadalë, pa gur e pa lule,

si bora që mbulon një shteg dhe nuk pyet kush kaloi;

por rrënjët e pemëve e dinë atë që nuk e di harresa,

dhe uji nën gurë i bart emrat drejt burimit;

se toka nuk është vetëm varr i heshtur për të vdekurit—

ajo është edhe barku ku kujtesa pret të mbijë.

Kaluan vitet; lumi i mori larg shumë hije,

bora ra e shkriu mbi të njëjtat kreshta,

pemët ndërruan gjethin dhe zogjtë kthyen pranverat,

por në thellësi të tokës mbeti një rrahje e padukshme;

dhe Isëukaj, si gur që lumi nuk mund ta tresë,

vazhdoi të rrinte në kujtesën e trojeve shqiptare.

U ngritën shtëpi përsëri mbi themele të reja,

nga oxhaqet u ngrit përsëri tymi i ngrohtë i bukës,

fëmijë të rinj vrapuan në oborre dhe qeshën,

dhe një nënë përsëri e vuri një foshnjë në djep;

era u fut në degë dhe solli një këngë të largët,

ndërsa mali, pas shumë dimrash, e priti përsëri pranverën.

Djepi u lëkund nën duart e nënës,

një herë si kujtim, pastaj si jetë;

jashtë, një zog u ngrit nga pema drejt qiellit,

dhe një farë e harruar çau tokën pas shiut;

kështu bota eci përpara—jo duke harruar hirin,

por duke mbjellë mbi të një pranverë të re.

Prandaj mos e kujtoni vetëm zjarrin,

kujtoni edhe duart që mbollën para tij;

mos kujtoni vetëm varrin, kujtoni djepin,

mos kujtoni vetëm britmën, kujtoni ninullën;

sepse kujtesa nuk është të jetosh përgjithmonë në natë—

është të ndezësh dritën dhe të mos harrosh pse.

Le të kalojë emri nga goja e gjyshit te nipi,

si uji që zbret nga burimi drejt lumit të madh;

le të mos thahet në gur, le të mos mbytet në heshtje,

le të ecë nëpër troje si fara që era bart mbi arë,

derisa çdo fëmijë të dijë se paqja është një vatër

që duhet ruajtur me duar të gjalla.

Dhe nëse nesër një fëmijë pyet për atë natë,

mos ia jepni historinë si një gur të ftohtë në dorë;

jepjani si një farë që duhet mbjellë në kujtesë,

që ai të dijë se urrejtja nis shpesh si hije e vogël,

por kur ushqehet nga heshtja bëhet zjarr,

dhe zjarri nuk pyet më cilën shtëpi po djeg.

Mësojeni të ruajë dritën para se të bjerë terri,

të njohë njeriun përpara se të shohë armikun;

të dijë se paqja është një vatër që kërkon duar,

se ajo shuhet kur askush nuk përkulet ta ruajë;

dhe se një popull që harron rrënjët e veta

mbetet si pemë në erë, pa tokë nën këmbë.

Por mbi të gjitha, lëreni të shohë bardhësinë,

atë të bardhë që nuk u bë hi në mes të flakës;

plisin që rrinte si borë mbi një natë të zezë,

si gur i ndriçuar nga hëna, si kreshtë mbi stuhi,

si një copë e vjetër qielli mbi kokën e njeriut—

i qetë, i bardhë, i paprekur nga urrejtja.

Sepse bardhësia e tij nuk është vetëm ngjyrë,

është bora e maleve e kthyer në kujtesë,

është drita që kalon nga balli i gjyshit te nipi,

është një gur i bardhë mbi terrin e kohës,

është fjala e heshtur e një populli që ka kaluar zjarrin

dhe ende nuk e ka harruar ngjyrën e dritës.

Dhe kur era të kalojë përsëri mbi gurët e Isëukajt,

le t'i marrë emrat e të rënëve si fara nëpër fusha,

le t'i çojë nga një mal në tjetrin, nga një prag në tjetrin,

që asnjë emër të mos mbetet vetëm nën dhe,

që asnjë nënë të mos bëhet vetëm hije pa zë,

që asnjë fëmijë të mos humbasë përsëri rrugën e djepit.

Le të ndizet zjarri përsëri—por vetëm pranë sofrës,

le të ngrohen duart mbi të dhe buka të piqet ngadalë;

le të bien tupanet—por mbi dasma e gëzime,

le të këndojë surla mbi oborre ku fëmijët vrapojnë,

le të ketë tym mbi çati, por tym të bardhë prej vatrash,

dhe jo re të zeza që zbresin mbi njerëz.

Kjo qoftë përgjigjja jonë ndaj hirit: jeta;

ndaj harresës: kujtesa; ndaj errësirës: drita;

ndaj dhunës: duart që ndërtojnë, jo duart që shkatërrojnë;

dhe ndaj natës që dikur kërkoi të na shuante emrin,

një mëngjes i gjatë mbi këto troje të lashta,

ku fëmijët të rriten pa e mësuar gjuhën e zjarrit.

Kur pëlhura të mbetet nën dritën e fundit,

flaka do të heshtë në të kuqen e saj të ngrirë,

tymi do të flejë mbi qiellin e nxirë të ngjyrës,

mali do të qëndrojë larg, i rëndë si kujtesa,

dhe plisi do të mbetet i bardhë mbi gjithë atë natë,

si një dritë që zjarri nuk e gjeti dot për ta djegur.

Sepse mund të digjet druri, por rrënja mbetet nën tokë,

mund të bjerë gjethi, por pema e pret përsëri pranverën,

mund të mbulohet guri me shi, me bar e me vite,

por lumi i kujtesës e gjen emrin dhe e nxjerr në dritë;

mund të bjerë trupi në dhe, por emri ngrihet përsëri—

dhe ajo që ruhet në shpirt nuk bëhet kurrë hi.

Isëukaj mbetet një emër, por jo vetëm një vend;

është një gur në themelin e kujtesës sonë të përbashkët,

një plagë që nuk kërkon hakmarrje, por dritë,

një djep i humbur që na kërkon të ruajmë të nesërmen,

një zë i largët që kalon nga mali në mal

dhe na thotë, me heshtjen e tij: mos harroni.

Dhe në fund, kur gjithçka të heshtë mbi tokë,

kur bora të bjerë përsëri mbi kreshtat e vjetra,

kur era të kalojë mbi gurë dhe të zgjojë barin,

nga një shtëpi do të ngrihet një ninullë e re;

një nënë do të lëkundë djepin dhe një fëmijë do të flejë—

dhe shpirti, më në fund, do ta dijë se zjarri nuk fitoi.

Plisi mbetet i bardhë.

Si bora mbi mal.

Si drita mbi gur.

Si fara nën dhe.

Si kujtesa mbi kohë.

Dhe shpirti—

shpirti nuk u dogj.

Vendi i Lekës, 19.08.2026