Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (65)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (65)

KËNGËT E MUHAXHIRËVE – Kujtesa Historike e Dëbimit të Shqiptarëve nga Nishi dhe Toplica (1877–1878)[1]

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Teksa hulumtoja dhe shkruaja për valët e ndryshme të mërgimit shqiptar ndër shekuj, mendja më kthehej vazhdimisht te rrugët e gjata të dhimbjes që ka përshkuar ky popull. Fillimisht u ndala te largimi i arbërve nga Morea drejt Kalabrisë, një nga kapitujt më të hershëm të mërgimit të detyruar shqiptar, i cili lindi si pasojë e pushtimeve dhe trazirave të kohës. Më pas vëmendja ime u përqendrua te shpërnguljet masive të shqiptarëve drejt Turqisë, të shkaktuara nga politika shtetërore, presioni i vazhdueshëm dhe kushtet e rënda të jetesës. Në vijim trajtova edhe historinë e mërgatës shqiptare në Evropë dhe në botë, duke analizuar rolin e saj në ruajtjen e identitetit kombëtar, të gjuhës, kulturës dhe në mbështetjen e pandërprerë të çështjes shqiptare.

Por, sa më shumë që depërtoja në këta kapituj të historisë sonë, aq më tepër më rikthehej në mendje një nga plagët më të mëdha të kombit shqiptar: dëbimi masiv i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit, Toplica dhe viset përreth gjatë viteve 1877–1878. Ishte e pamundur të shkruaja për historinë e mërgimit shqiptar pa u ndalur te kjo tragjedi, e cila përbën një nga episodet më të dhimbshme të spastrimit etnik në historinë moderne të Ballkanit.

Gjatë Luftës Ruso-Osmane të viteve 1877–1878, Serbia dhe Mali i Zi u rreshtuan në anën e Perandorisë Ruse, duke e parë këtë konflikt si një mundësi historike për të realizuar aspiratat e tyre ekspansioniste në dëm të Perandorisë Osmane. Përtej objektivave ushtarake, synimi i tyre ishte zgjerimi territorial drejt viseve të banuara nga shqiptarët, me qëllim të përfshirjes së këtyre trevave brenda kufijve të shteteve të tyre dhe ndryshimit të përbërjes etnike të tyre.

Përfundimi i Luftës Serbo-Osmane të viteve 1877–1878 shënoi një nga kapitujt më tragjikë në historinë e shqiptarëve të Sanxhakut të Nishit dhe të viseve të tjera etnike shqiptare që, pas luftës dhe vendimeve të Kongresit të Berlinit, iu aneksuan Mbretërisë së Serbisë. Fitorja ushtarake e Serbisë nuk u shoqërua vetëm me zgjerimin e territorit shtetëror, por edhe me zbatimin e një politike të mirëorganizuar të dëbimit të popullsisë shqiptare nga trojet e saj stërgjyshore. Në vend që territoret e pushtuara të administroheshin duke respektuar përbërjen e tyre etnike dhe të drejtat e banorëve autoktonë, autoritetet serbe ndërmorën një fushatë sistematike të spastrimit etnik të shqiptarëve. Synimi i kësaj politike ishte ndryshimi rrënjësor i strukturës demografike të rajonit, duke zbrazur trojet shqiptare nga popullsia e tyre autoktone dhe duke krijuar hapësira të dominuara nga elementi serb.

Ky proces u shoqërua me dhunë të organizuar shtetërore, me masakra, djegie të vendbanimeve, plaçkitje dhe dëbime masive, të cilat detyruan dhjetëra mijëra shqiptarë të braktisnin shtëpitë dhe pronat e trashëguara ndër breza. Si pasojë e kësaj politike, u krijua një nga eksodet më të mëdha të shqiptarëve në shekullin XIX, ndërsa pasojat e tij demografike, shoqërore dhe historike do të ndiheshin për një kohë shumë të gjatë.

Ky proces u shoqërua me një dhunë të paparë. Ushtria serbe, e mbështetur nga formacione të tjera ushtarake dhe paramilitare, ushtroi terror sistematik mbi popullsinë shqiptare. Vrasjet, masakrat, djegia e fshatrave, plaçkitjet dhe keqtrajtimet u bënë pjesë e përditshmërisë së banorëve autoktonë, të cilët u detyruan të largoheshin për të shpëtuar jetën. Përballë kësaj politike të dhunshme, qindra fshatra shqiptare u zbrazën dhe mijëra familje morën rrugën e mërgimit, duke lënë pas shtëpitë, tokat, varret e të parëve dhe gjithë pasurinë e krijuar ndër breza.

Shqiptarët e dëbuar u shndërruan në muhaxhirë – refugjatë në tokën e tyre kombëtare. Kolonat e gjata të njerëzve të dëshpëruar u drejtuan kryesisht drejt Vilajetit të Kosovës, por edhe në vise të tjera të Perandorisë Osmane, duke u përballur gjatë rrugës me urinë, etjen, të ftohtin, sëmundjet dhe sulmet e vazhdueshme. Për shumë prej tyre, rruga e mërgimit u shndërrua në një kalvar vuajtjesh, ndërsa për të tjerë përfundoi tragjikisht para se të arrinin në vendin e strehimit.

Sipas të dhënave historike, gjatë kësaj periudhe u dëbuan rreth 160 mijë shqiptarë, të cilët u detyruan të largoheshin nën kërcënimin e armëve dhe tytave të ushtrisë serbo-malazeze. Pasojat e këtij eksodi ishin shkatërrimtare jo vetëm për njerëzit, por edhe për vetë hartën etnike të rajonit. Rreth 640 vendbanime shqiptare, të shtrira në rrethet e Nishit, Prokuplës, Kurshumlisë, Leskovcit, Vrajës dhe në zona të tjera përreth, u zbrazën nga popullsia e tyre autoktone shqiptare. Kështu u realizua një nga proceset më të mëdha të spastrimit etnik në Ballkan gjatë shekullit XIX, pasojat e të cilit do të ndiheshin për dekada me radhë.

Kjo tragjedi nuk përfaqëson vetëm një episod të dhimbshëm të historisë shqiptare, por një moment vendimtar që ndryshoi përfundimisht përbërjen demografike të një hapësire të gjerë etnike shqiptare. Muhaxhirët e Nishit, Toplicës, Prokuplës, Kurshumlisë, Leskovcit dhe Vrajës nuk humbën vetëm vendlindjen e tyre; ata humbën një pjesë të identitetit të lidhur me trojet e të parëve. Megjithatë, ata morën me vete kujtesën historike, traditat, këngët dhe rrëfimet e tyre, duke bërë që drama e dëbimit të mos mbetej vetëm në dokumentet e kohës, por të jetonte edhe në ndërgjegjen kolektive të popullit shqiptar si një kujtesë e përhershme e padrejtësisë së përjetuar.

Karvanët e muhaxhirëve, të përbërë nga pleq, gra, fëmijë dhe burra, morën rrugën e mërgimit në kushte çnjerëzore. Ata u përballën me urinë, të ftohtin, sëmundjet dhe sulmet gjatë rrugës, ndërsa shumë prej tyre nuk arritën kurrë në vendet ku synonin të gjenin strehim. Kjo tragjedi nuk mbeti vetëm në dokumentet historike, por u ngulit thellë edhe në kujtesën kolektive të shqiptarëve, duke u ruajtur në rrëfime, vajtime dhe këngë popullore që vazhdojnë të dëshmojnë dhimbjen e asaj kohe.

Prandaj, kur shkruaj për mërgimin shqiptar, nuk e shoh atë vetëm si një fenomen të lëvizjes së popullsisë, por si një histori të gjatë sakrifice, mbijetese dhe qëndrese. Në këtë histori, dëbimi i shqiptarëve nga Nishi, Toplica dhe viset përreth zë një vend të veçantë, sepse ai nuk ishte rezultat i një zgjedhjeje të lirë apo i kërkimit të një jete më të mirë, por pasojë e drejtpërdrejtë e një politike të dhunshme të spastrimit etnik. Pikërisht për këtë arsye, kjo ngjarje mbetet një nga gurët themelorë për të kuptuar historinë e mërgimit të detyruar të shqiptarëve dhe një nga dëshmitë më të rënda të vuajtjeve që ky popull ka përjetuar në rrugëtimin e tij historik.

Megjithatë, asnjë dokument zyrtar, statistikë apo kronikë historike nuk arrin ta përshkruajë me aq ndjenjë dhe vërtetësi dramën e atyre ditëve sa e përshkruan krijimtaria popullore. Historia na tregon numrin e të dëbuarve, fshatrat e shkatërruara dhe pasojat politike të spastrimit etnik, por është kënga popullore ajo që na afron me botën shpirtërore të njerëzve të zakonshëm, me frikën, dhimbjen dhe ankthin e tyre. Ajo nuk flet me gjuhën e statistikave, por me gjuhën e lotit; nuk numëron viktimat, por përcjell britmën e një populli që po humbte vendlindjen, shtëpinë dhe gjithçka që kishte ndërtuar ndër breza.

Teksa thellohesha në dokumentet historike që dëshmonin për dëbimet masive të shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit, Toplica dhe viset e tjera shqiptare gjatë viteve 1877–1878, më lindte vazhdimisht bindja se një tragjedi e tillë nuk mund të kishte mbetur vetëm në faqet e arkivave apo në raportet diplomatike të kohës. Një ngjarje që kishte tronditur dhjetëra mijëra familje shqiptare duhej të kishte lënë gjurmë edhe në kujtesën popullore, në këngët, vajet dhe poezitë që populli kishte krijuar për ta ruajtur të gjallë kujtimin e asaj katastrofe njerëzore.

Në ato çaste, më erdhi ndër mend një kujtim i hershëm. Kisha bindjen se vite më parë, gjatë leximeve të mia, në ndonjë libër, revistë shkencore apo dokument folklorik, kisha hasur një këngë ose një poezi kushtuar pikërisht muhaxhirëve të Nishit dhe Toplicës. Nuk e mbaja mend titullin, as autorin e botimit ku e kisha lexuar, por më kujtohej qartë se ajo kishte lënë një përshtypje të thellë tek unë. Ishte një nga ato krijime që, edhe pse kalojnë vite, mbeten të ngulitura diku në kujtesë.

I shtyrë nga ky kujtim, fillova një kërkim të gjatë. Shfletova një nga një librat që kisha në bibliotekën time personale, sidomos ata që trajtonin historinë e muhaxhirëve, dëbimet e shqiptarëve dhe folklorin historik. U ktheva te botime që nuk i kisha hapur prej kohësh, rilexova kapituj të tërë dhe kontrollova shënimet që kisha bërë ndër vite, me shpresën se do ta gjeja përsëri atë këngë. Por çdo përpjekje rezultoi e pasuksesshme. Krijimi që kërkoja dukej sikur ishte zhdukur mes qindra faqeve të lexuara ndër vite.

Më pas kërkimin e vazhdova në burimet elektronike. Shfletova biblioteka digjitale, artikuj shkencorë dhe materiale të ndryshme në internet, duke menduar se ndoshta teknologjia do të më ndihmonte aty ku kujtesa ime nuk po arrinte. Megjithatë, edhe ky kërkim nuk dha rezultatin që prisja. Kënga që kërkoja vazhdonte të mbetej e paarritshme.

Në atë moment më erdhi ndër mend një prej studiuesve që prej dekadash ia ka kushtuar jetën mbledhjes, ruajtjes dhe studimit të folklorit shqiptar, veçanërisht këngëve historike dhe epikës popullore – profesori i nderuar Prof. Dr. Adem Zejnullahu. E njihja mirë kontributin e tij shkencor në këtë fushë dhe e dija se ishte ndër njohësit më të mirë të trashëgimisë sonë folklorike. M'u kujtuan edhe bisedat që kishim zhvilluar në veprimtaritë e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës (LSHK), ku, ndër tema të shumta, kishim diskutuar edhe për këngët e muhaxhirëve dhe rëndësinë e tyre si dëshmi të çmuara të kujtesës historike shqiptare.

Pa hezituar, e telefonova profesorin. Ia shpjegova qëllimin e hulumtimit tim dhe i tregova se ndodhesha në fazën e përfundimit të kapitullit të librit kushtuar mërgatës shqiptare dhe dëbimeve të shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit. I shpreha dëshirën time për të gjetur këngët popullore që kishin ruajtur në kujtesën e brezave dramën e atyre ngjarjeve. Profesori e kuptoi menjëherë se për çfarë bëhej fjalë. Biseda jonë ishte e shkurtër, por jashtëzakonisht frytdhënëse. Vetëm pak minuta pasi përfundoi telefonata, në adresën time elektronike mbërritën katër këngë popullore kushtuar muhaxhirëve, krijime që bartnin në vargjet e tyre gjithë dramën e dëbimeve të viteve 1877–1878.

Ndërkohë vendosa t'i drejtohesha edhe njërit prej studiuesve më të shquar të historisë së shpërnguljeve shqiptare, Prof. Dr. Jusuf Osmanit. Edhe ai, me gatishmërinë që e karakterizon, iu përgjigj menjëherë kërkesës sime dhe më dërgoi materialet folklorike që kishte mbledhur gjatë dekadave të hulumtimit të tij. Kjo më dha mundësinë të krahasoja variantet e ndryshme të këngëve, të shqyrtoja ngjashmëritë dhe dallimet ndërmjet tyre dhe të përzgjidhja për analizë baladën që gjendej si në botimet e Prof. Dr. Adem Zejnullahut, ashtu edhe në ato të Prof. Dr. Jusuf Osmanit. Ky përkim i dy studiuesve të njohur më dha një siguri edhe më të madhe për autenticitetin dhe rëndësinë folklorike të variantit të përzgjedhur.

Ky ishte një moment gëzimi i veçantë për mua si studiuese. Pas një kërkimi të gjatë, materiali që kisha kërkuar me aq këmbëngulje ndodhej tashmë para meje. Nuk bëhej fjalë vetëm për disa këngë popullore, por për dëshmi të çmuara të kujtesës kolektive shqiptare, të ruajtura falë përkushtimit të studiuesve dhe traditës së pasur gojore të popullit tonë. Ndjeva një mirënjohje të thellë ndaj të dy profesorëve për gatishmërinë, bujarinë akademike dhe kontributin e tyre shumëvjeçar në mbledhjen, sistemimin dhe studimin e kësaj trashëgimie të vyer. Falë punës së studiuesve të tillë, kujtesa historike e popullit shqiptar nuk mbetet e shpërndarë në harresë, por vazhdon të jetojë në studime, botime dhe në këngët që brezat ua përcjellin njëri-tjetrit.

Më pas iu ktheva me përkushtim leximit të materialit të mbledhur. Çdo këngë që kisha përpara ishte një dritare e hapur drejt dramës së muhaxhirëve të Sanxhakut të Nishit. Nëpërmjet vargjeve të tyre nuk dëgjoheshin vetëm zërat e këngëtarëve popullorë, por edhe jehona e mijëra burrave, grave, pleqve dhe fëmijëve që u detyruan të braktisnin trojet e tyre stërgjyshore. Ishin këngë të lindura nga dhimbja, të ruajtura me fanatizëm nga brezat dhe të trashëguara si një amanet i kujtesës kombëtare, në mënyrë që tragjedia e viteve 1877–1878 të mos zhytej kurrë në harresë.

Secila baladë kishte veçantinë e saj. Disa ndaleshin më shumë te dhimbja e mërgimit, të tjera te masakrat, uria, etja dhe vuajtjet përgjatë rrugës së gjatë drejt Kosovës, ndërsa disa të tjera shprehnin mallin për vendlindjen e humbur dhe revoltën ndaj padrejtësisë së ushtruar mbi shqiptarët. Në tërësinë e tyre, ato përbënin një mozaik të çmuar të kujtesës historike, duke dëshmuar se populli shqiptar nuk e kishte lënë tragjedinë e muhaxhirëve të zhytej në harresë, por e kishte ruajtur atë në vargje, në këngë dhe në rrëfimet gojore që u trashëguan ndër breza.

Megjithatë, për nevojat e këtij studimi, ndjeva se duhej të përzgjidhja një këngë që, përveç vlerës së saj artistike dhe emocionale, do të përfaqësonte sa më mirë edhe dimensionin historik të ngjarjeve që po trajtoja. Pas një leximi të kujdesshëm, zgjodha baladën që më preku më shumë dhe që, sipas bindjes sime, i përgjigjej më së miri qëllimit të këtij hulumtimi.

Arsyeja e kësaj zgjedhjeje nuk lidhej vetëm me fuqinë e saj poetike apo me ndjeshmërinë që përcillnin vargjet. Mbi të gjitha, ajo më tërhoqi sepse ndërtonte një panoramë të gjerë gjeografike të dëbimeve. Përmes përmendjes së Nishit, Toplicës, Leskovcit, Vrajës, Surdulicës, Karadakut, Kikës dhe vendeve të tjera, kënga krijonte një hartë të gjallë të eksodit shqiptar. Çdo toponim i përfshirë në të nuk ishte vetëm një pikë në hapësirë, por një dëshmi e shtrirjes së tragjedisë dhe e përmasave të politikës së dëbimit të zbatuar ndaj shqiptarëve.

Në këtë mënyrë, balada fitonte një vlerë të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo mbetej një krijim i rrallë artistik, i lindur nga dhimbja dhe përjetimi i drejtpërdrejtë i popullit. Nga ana tjetër, ajo shndërrohej në një dokument të rëndësishëm të kujtesës historike, sepse ruante në mënyrë simbolike itinerarin e eksodit dhe emrat e trojeve nga të cilat shqiptarët u dëbuan me forcë. Pikërisht kjo ndërthurje e ndjenjës poetike me kujtesën historike ishte arsyeja kryesore që e bëri këtë këngë më të përshtatshmen për t'u analizuar në këtë punim, si një dëshmi folklorike që plotëson dhe pasuron burimet historike mbi një nga kapitujt më tragjikë të historisë së popullit shqiptar.

Balada "Muhaxhert-o, medet..." përbën një nga dëshmitë më autentike folklorike të spastrimit etnik të shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit gjatë viteve 1877–1878. Ndryshe nga këngët tradicionale të gurbetit, të cilat trajtojnë largimin për arsye ekonomike ose personale, kjo baladë e paraqet mërgimin si pasojë të drejtpërdrejtë të dhunës shtetërore. Përmes përmendjes së Nishit, Kikës, Surdullit, Karadakut, Leskovcit dhe Vranjës, kënga krijon një hartë poetike të eksodit shqiptar, ndërsa vargjet "Po na vret, o po na i pret" dëshmojnë se në kujtesën popullore dëbimi nuk perceptohej si një shpërngulje e zakonshme, por si një proces i shoqëruar me vrasje sistematike dhe terror. Në këtë kuptim, balada kushtuar muhaxhirëve të Toplicës dhe Nishit përfaqëson një nga dëshmitë më të fuqishme të kujtesës kolektive shqiptare. Nëpërmjet vargjeve të saj, këngëtari popullor nuk rrëfen vetëm një ngjarje historike, por përjetimin e drejtpërdrejtë të tragjedisë. Ai bëhet zëri i mijëra burrave, grave, pleqve dhe fëmijëve që u detyruan të braktisnin trojet e tyre nën kërcënimin e armëve, duke marrë me vete vetëm dhimbjen dhe shpresën e zbehtë për të mbijetuar. Me pak vargje, ai arrin të ndërtojë një tablo rrëqethëse të eksodit shqiptar:

Kah p’e thrrasin, medet, shoqishojn-e.

O s’p’ e din’ veten, kah po shkojnë!

Ani ja ka lshue, medet, borë e shi,

O krejt përjashta, more, muhaxheri,

O ç’po bërtasin, medet, rob e thmi!

Po na vret, o po na i pret.

Në këto vargje nuk gjejmë vetëm një përshkrim poetik, por një dëshmi të gjallë të tragjedisë njerëzore. Muhaxhirët nuk janë udhëtarë që nisen drejt një jete më të mirë dhe as njerëz që largohen me dëshirën e tyre. Ata janë njerëz të dëbuar me dhunë, të cilët ecin pa ditur se ku do t'i çojë rruga e mërgimit. Vargu "O s’p’ e din’ veten, kah po shkojnë" shpreh më mirë se çdo dokument pasigurinë dhe dëshpërimin e atyre mijëra familjeve shqiptare që, të shkëputura nga vendlindja, nuk kishin më as një strehë, as një të ardhme të sigurt.

Edhe natyra bëhet pjesë e kësaj drame. Bora dhe shiu nuk paraqiten vetëm si dukuri atmosferike, por si simbole të vuajtjes, të ftohtit dhe të rrugëtimit të pafund drejt së panjohurës. Ndërsa vargu "O krejt përjashta, more, muhaxheri" përmbledh në pak fjalë fatin e një populli të tërë, të mbetur pa kulm mbi kokë, pa tokë dhe pa sigurinë më elementare. Britmat e grave dhe të fëmijëve, të përshkruara në vargun "O ç’po bërtasin, medet, rob e thmi!", e zhvendosin vëmendjen nga fushëbeteja te drama e popullsisë civile, duke dëshmuar se viktimat kryesore të kësaj politike të dhunshme ishin njerëzit e pambrojtur.

Kulmi i tragjedisë shprehet në vargun tronditës "Po na vret, o po na i pret." Kjo nuk është më një metaforë poetike, por një akuzë e drejtpërdrejtë e kujtesës popullore ndaj dhunës së ushtruar mbi shqiptarët. Në vetëdijen kolektive të popullit, dëbimi nuk u përjetua si një shpërngulje e zakonshme, por si një proces i shoqëruar me vrasje, masakra dhe terror sistematik. Pikërisht për këtë arsye, kjo baladë tejkalon kufijtë e një krijimi folklorik dhe shndërrohet në një dokument të kujtesës historike, që ruan të gjallë përjetimin e një prej tragjedive më të mëdha kombëtare të shekullit XIX.

Pas kësaj tabloje rrëqethëse të eksodit, këngëtari popullor e zgjeron rrëfimin e tij duke e vendosur tragjedinë në hapësirën konkrete gjeografike ku ajo u zhvillua. Ai nuk flet me emra abstraktë, por përmend vendbanime reale, duke e shndërruar këngën në një hartë poetike të dhimbjes shqiptare. Përmes vargjeve të tij, rruga e muhaxhirëve nuk mbetet më një udhëtim i paqartë, por merr formën e një itinerari tragjik që nis në trojet shqiptare të Sanxhakut të Nishit dhe vazhdon drejt Kosovës, i shoqëruar në çdo hap nga dhuna, gjaku dhe vdekja:

Po na i pret dushmani me thikë.

O p’i Surdulli ter’ n’Karadak,

I vret dushmani, o pa i pas’ hak...

Në këto vargje, çdo toponim mbart një kujtim të dhimbshëm dhe një kapitull të historisë së spastrimit etnik të shqiptarëve. Nishi, Surdulica, Karadaku dhe Kika nuk përmenden rastësisht. Ato janë pika reale të hapësirës ku u zhvilluan dëbimet masive të viteve 1877–1878, kur ushtria serbe, pas pushtimit të këtyre viseve, zbatoi një politikë sistematike të largimit me forcë të popullsisë shqiptare nga trojet e saj shekullore. Kështu, kënga popullore nuk është vetëm një shprehje artistike e dhimbjes, por edhe një dëshmi e kujtesës historike, e cila ruan në mënyrë të gjallë itinerarin e tragjedisë dhe emrat e vendeve që u shndërruan në skena të vuajtjes kolektive.

Veçanërisht domethënës është vargu "Po na i pret dushmani me thikë", i cili nuk përdor gjuhë të figurshme për të zbukuruar rrëfimin, por një shprehje të drejtpërdrejtë për të përshkruar dhunën që shoqëroi dëbimin. Në vetëdijen e popullit, largimi nga Toplica, Nishi dhe viset përreth nuk ishte një shpërngulje e zakonshme, por një proces i shoqëruar me masakra, vrasje dhe mizori të ushtruara mbi një popullsi të pambrojtur. Prandaj, fjala "pret" nuk është thjesht një figurë poetike, por një mënyrë për të përçuar përmasat e terrorit që kishte lënë gjurmë të pashlyeshme në kujtesën e brezave.

Po aq i fuqishëm është edhe vargu "I vret dushmani, o pa i pas' hak", i cili shpreh ndjenjën e padrejtësisë së thellë që ka mbetur e gdhendur në kujtesën popullore. Viktimat nuk paraqiten si luftëtarë të rënë në fushëbetejë, por si njerëz të pafajshëm, të vrarë pa faj dhe pa asnjë arsye tjetër veç përkatësisë së tyre etnike. Kjo e bën këngën jo vetëm një elegji për të dëbuarit, por edhe një akt akuze morale ndaj politikës së dhunës dhe spastrimit etnik që ndryshoi rrënjësisht strukturën demografike të Sanxhakut të Nishit.

Në këtë mënyrë, këngëtari popullor arrin të ndërthurë historinë me poezinë. Ai nuk shkruan kronikë, por kujtesë; nuk harton raporte, por ruan të vërtetën në vetëdijen e popullit. Pikërisht për këtë arsye, këto vargje kanë një vlerë të shumëfishtë: ato janë një krijim artistik, një monument i kujtesës kolektive dhe një dëshmi folklorike që plotëson dokumentet historike për një nga tragjeditë më të mëdha që përjetoi populli shqiptar në fund të shekullit XIX.

Me të njëjtën ndjenjë dhimbjeje dhe revolte, autori anonim i kësaj balade vazhdon ta ndërtojë rrëfimin e tij, duke e zhvendosur vëmendjen në një tjetër hapësirë të tragjedisë. Ai nuk ndalet vetëm te përshkrimi i eksodit dhe i vuajtjeve të muhaxhirëve, por dëshmon edhe dhunën e pamëshirshme që shoqëroi dëbimin e tyre. Përmes një gjuhe të thjeshtë, por jashtëzakonisht të fuqishme, ai përshkruan realitetin tragjik që kishte mbuluar trevat shqiptare nga Leskoci deri në Vrajë, duke kënduar:

O po na therin, bre, po na vrajnë!

Këto dy vargje, ndonëse të shkurtra, bartin një peshë të jashtëzakonshme historike dhe emocionale. Ato nuk janë vetëm një shprehje poetike e dhimbjes, por një dëshmi e gjallë e kujtesës kolektive të shqiptarëve për ngjarjet tragjike të viteve 1877–1878. Në to nuk përshkruhet një betejë ndërmjet dy ushtrive, as heroizmi i luftëtarëve në fushën e betejës, por fati i një popullsie civile që u përball me dhunën gjatë rrugës së dëbimit. Në vetëdijen popullore, Leskoci dhe Vraja nuk mbetën vetëm emra qytetesh, por u shndërruan në simbole të vuajtjes, të gjakderdhjes dhe të humbjes së trojeve stërgjyshore.

Autori anonim nuk përdor figura të ndërlikuara letrare dhe as përpiqet ta zbukurojë tragjedinë. Përkundrazi, ai zgjedh fjalët më të drejtpërdrejta dhe më të rënda që mund të shqiptojë një popull i përballur me shfarosjen. Foljet "na therin" dhe "na vrajnë" nuk janë hiperbola poetike, por shprehje që burojnë nga përjetimi i drejtpërdrejtë i dhunës. Ato pasqyrojnë mënyrën se si kjo tragjedi u ruajt në kujtesën e brezave, si një ngjarje e shoqëruar me vrasje, masakra dhe mizori të ushtruara mbi një popullsi të pambrojtur.

Në këtë aspekt, balada tejkalon funksionin e saj artistik dhe fiton një dimension të rëndësishëm historik. Ajo bëhet zëri i atyre mijëra shqiptarëve që nuk patën mundësi të shkruanin kujtimet e tyre, të hartonin kronika apo të linin dëshmi të shkruara për vuajtjet që përjetuan. Pikërisht kënga popullore mori mbi vete këtë mision, duke ruajtur në kujtesën kolektive rrëfimin e një tragjedie që la gjurmë të pashlyeshme në historinë e kombit shqiptar.

Prandaj, këto vargje nuk duhet të lexohen vetëm si krijim folklorik, por edhe si një formë e kujtesës historike. Ato dëshmojnë mënyrën se si populli shqiptar e përjetoi dhe e kujtoi spastrimin etnik të kryer në Sanxhakun e Nishit dhe në viset përreth. Nëpërmjet tyre, brezat pasardhës trashëguan jo vetëm dhimbjen e humbjes së vendlindjes, por edhe kujtimin e një politike të dhunshme që ndryshoi përgjithmonë fatin e mijëra familjeve shqiptare. Në këtë mënyrë, kënga popullore u shndërrua në një monument të gjallë të kujtesës kombëtare, duke ruajtur atë që dokumentet zyrtare shpesh e paraqesin vetëm me shifra, ndërsa ajo e përcjell me zërin e dhimbjes njerëzore.

Duhet të kesh humbur çdo ndjenjë njerëzore që t'i lexosh këto vargje dhe të mbetesh i pandikuar prej tyre. Vështirë se mund të ketë zemër që nuk tronditet përballë kësaj dhimbjeje, sepse ato nuk rrëfejnë thjesht një ngjarje të largët historike, por bartin britmën e një populli të tërë që u dëbua nga trojet e veta, u privua nga shtëpia, nga buka, nga siguria dhe, mbi të gjitha, nga e drejta për të jetuar i lirë në vendin e të parëve. Këto vargje nuk janë vetëm poezi; ato janë zëri i mijëra burrave, grave, pleqve dhe fëmijëve që ecën nëpër acar, uri dhe dëshpërim, pa e ditur nëse rruga e tyre do të përfundonte në një strehë apo në një varr.

Edhe vetë, sa herë që i kam lexuar këto vargje, nuk kam mundur të mbetem vetëm një studiuese e historisë apo e politikës. Për një çast, analiza shkencore ia lë vendin ndjenjës njerëzore. Trishtimi bëhet aq i madh, sa të duket sikur je duke e përjetuar së bashku me ata njerëz rrugën e mundimshme të mërgimit. Në ato çaste, pa dashje, më vjen ndër mend Migjeni, poeti i revoltës dhe i dhembjes njerëzore, me thirrjen e tij të njohur për të mos qëndruar përballë padrejtësisë si një soditës i heshtur. Ajo revoltë morale që buron nga poezia e tij zgjon dëshirën e njeriut për të bërë gjithçka që është e mundur për të mbrojtur të pafajshmit, për të ndalur dhunën dhe për të shpëtuar ata që historia i ka lënë në mëshirën e mizorisë.

Kjo është, ndoshta, fuqia më e madhe e këngës popullore. Ajo nuk na lejon të qëndrojmë të ftohtë përballë tragjedisë. Përkundrazi, na bën bashkudhëtarë të muhaxhirëve, na bën të ndiejmë urinë e tyre, të ftohtin që u depërtonte në trup, lodhjen e hapave të tyre dhe ankthin e prindërve që mbanin në krahë fëmijët, pa ditur nëse do të mbërrinin gjallë në vendin e strehimit.

Kulmi i kësaj drame shprehet në vargjet:

Ore bukë pa hangër, medet, uj’ pa pi.

Në këto pak fjalë përmblidhet e gjithë tragjedia e eksodit të muhaxhirëve shqiptarë. Këtu nuk flitet më vetëm për dëbimin nga trojet, por për betejën e përditshme për mbijetesë. Bora dhe shiu nuk janë thjesht elemente të natyrës; ato shndërrohen në simbole të vuajtjes, të ftohtit dhe të rrugëtimit të pafund. Ndërsa uria dhe etja nuk paraqiten vetëm si mungesë e ushqimit dhe e ujit, por si shenja të një katastrofe humanitare që goditi mijëra familje shqiptare gjatë dimrit të viteve 1877–1878.

Edhe dokumentet historike dëshmojnë se një numër i madh muhaxhirësh humbën jetën jo vetëm nga dhuna e ushtrisë serbe, por edhe nga uria, sëmundjet, të ftohtit dhe lodhja gjatë rrugës së dëbimit. Pikërisht për këtë arsye, këto vargje marrin një vlerë të veçantë si dëshmi e kujtesës popullore. Ato nuk japin shifra, nuk përmendin data dhe nuk përshkruajnë strategji ushtarake, por na rrëfejnë atë që asnjë statistikë nuk mund ta shprehë: dhimbjen e njeriut që sheh familjen e tij duke u shuar në rrugën e mërgimit.

Kjo është arsyeja pse balada e muhaxhirëve mbetet një nga monumentet më prekëse të folklorit historik shqiptar. Ajo nuk kujton vetëm një tragjedi të së kaluarës, por na fton ta ruajmë në kujtesë, që vuajtje të tilla të mos përsëriten më kurrë. Nëpërmjet saj, dhimbja e një brezi shndërrohet në kujtesë të një kombi.

Kulmi dramatik i kësaj balade arrihet në vargjet e fundit, aty ku dhimbja njerëzore kapërcen çdo kufi dhe shndërrohet në një tragjedi të përmasave biblike. Nëse deri në këtë pikë kënga kishte rrëfyer dëbimin, urinë, të ftohtin, masakrat dhe rrugëtimin e mundimshëm të muhaxhirëve, fundi i saj zbulon pasojën më të rëndë të këtij eksodi: humbjen e jetës dhe mohimin e dinjitetit njerëzor edhe pas vdekjes. Këngëtari popullor e përshkruan këtë skenë me një thjeshtësi tronditëse, por pikërisht kjo thjeshtësi ia shton fuqinë emocionale vargjeve:

O s’na ka thirrë kush tallkin përmi!

Në këto dy vargje përmblidhet e gjithë drama e muhaxhirëve shqiptarë. Vdekja nuk paraqitet më si fundi natyror i jetës, por si pjesë e pandashme e rrugës së dëbimit. Aq i madh ishte numri i viktimave dhe aq të pamundura ishin kushtet e mbijetesës, sa të vdekurit nuk varroseshin më sipas zakoneve të trashëguara ndër breza. Mungesa e kohës, frika nga ndjekja dhe dhuna e vazhdueshme i detyronin të mbijetuarit t'i varrosnin të afërmit e tyre në varre të përbashkëta, pa pasur mundësi të hapnin një varr për secilin veçmas, siç e kërkonte tradita shqiptare dhe besimi fetar.

Ky nuk ishte një veprim i bërë nga mungesa e respektit për të vdekurit, por një domosdoshmëri e imponuar nga rrethanat tragjike. Karvanët e muhaxhirëve lëviznin nën frikën e përhershme të ndjekjes. Burimet historike dëshmojnë se gjatë dëbimit popullsia shqiptare u përball jo vetëm me urinë, të ftohtin dhe sëmundjet, por edhe me sulme të vazhdueshme, gjë që nuk u linte as kohën dhe as sigurinë për t'u ndalur gjatë dhe për të kryer ceremonitë mortore sipas zakonit. Çdo vonesë mund të nënkuptonte rrezik për jetën e atyre që kishin mbetur gjallë.

Akoma më prekës është vargu "O s’na ka thirrë kush tallkin përmi!", i cili shpreh dhimbjen e mohimit të riteve të fundit fetare. Në traditën shqiptare dhe islame, përcjellja e të ndjerit me lutje dhe me ritet përkatëse përbën një detyrim moral e shpirtëror ndaj njeriut që largohet nga kjo botë. Mirëpo, në këtë rast, edhe kjo e drejtë elementare u mohohet viktimave. Ata nuk mund të përcilleshin me lutjet e fundit, sepse frika nga ndjekësit dhe rreziku i vazhdueshëm nuk lejonte as ndalimin pranë varrit. Dhuna nuk mjaftohej vetëm me dëbimin nga vendlindja dhe me marrjen e jetës; ajo prekte edhe të drejtën më themelore të njeriut për t'u varrosur me dinjitet.

Pikërisht këtu balada fiton një dimension të jashtëzakonshëm historik dhe njerëzor. Ajo nuk rrëfen vetëm fatin e individëve, por dramën e një popullsie të tërë që, në rrugën e mërgimit, humbi jo vetëm shtëpitë, pronat dhe të afërmit, por edhe mundësinë për t'u dhënë lamtumirën e fundit atyre që vdisnin pranë tyre. Këto vargje janë ndër dëshmitë më prekëse të kujtesës popullore shqiptare për tragjedinë e viteve 1877–1878, sepse tregojnë se terrori nuk përfundonte me dëbimin apo me vrasjen; ai vazhdonte edhe pas vdekjes, duke ua mohuar viktimave edhe nderimin e fundit sipas zakoneve dhe besimit të tyre.

Në këtë mënyrë, fundi i baladës nuk është vetëm një vajtim për të vdekurit, por një akt i fuqishëm kujtese historike. Ai ruan në ndërgjegjen kombëtare një të vërtetë që nuk mund të shprehet vetëm me dokumente apo statistika: se spastrimi etnik nuk shkatërroi vetëm vendbanime dhe jetë njerëzish, por cenoi edhe themelet shpirtërore e kulturore të një populli, duke e detyruar të varroste të dashurit e tij në nxitim, në heshtje dhe nën hijen e frikës.

Rëndësia historike e kësaj balade tejkalon kufijtë e një krijimi të zakonshëm folklorik. Ajo nuk është vetëm një këngë vajtimi për muhaxhirët shqiptarë, por edhe një dëshmi e vyer e kujtesës historike, e cila ruajti ndër breza përjetimin e një prej tragjedive më të mëdha që përjetoi populli shqiptar në fund të shekullit XIX. Përmes vargjeve të saj, autori anonim nuk synon vetëm të shprehë dhimbjen e njerëzve të dëbuar, por edhe të lërë të gjallë kujtesën për një politikë të organizuar shtetërore, e cila kishte për qëllim ndryshimin rrënjësor të përbërjes etnike të viseve të pushtuara.

Në çdo strofë të kësaj balade ndihet qartë se dëbimi i shqiptarëve nuk paraqitet si pasojë e rastësishme e luftës, por si pjesë e një procesi të menduar dhe të zbatuar sistematikisht. Këngëtari popullor përmend Nishin, Toplicën, Leskovcin, Vrajën, Surdulicën, Karadakun dhe shumë vende të tjera jo vetëm për të treguar itinerarin e muhaxhirëve, por edhe për të dëshmuar përmasat e një tragjedie që përfshiu një hapësirë të tërë shqiptare. Në këtë mënyrë, kënga shndërrohet në një hartë poetike të spastrimit etnik, ku çdo emër vendi përfaqëson një vatër të shkatërruar, një familje të dëbuar dhe një pjesë të historisë së dhimbshme të kombit shqiptar.

Burimet historike dëshmojnë se, pas Luftës Serbo-Osmane të viteve 1877–1878 dhe vendimeve të Kongresit të Berlinit, autoritetet serbe zbatuan një politikë të dëbimit masiv të popullsisë shqiptare nga Sanxhaku i Nishit dhe krahinat përreth. Qindra vendbanime shqiptare u zbrazën me forcë dhe dhjetëra mijëra shqiptarë u detyruan të merrnin rrugën e mërgimit drejt Kosovës dhe viseve të tjera të Perandorisë Osmane. Ky proces nuk synonte vetëm pushtimin territorial, por edhe ndryshimin e strukturës etnike të rajonit, në mënyrë që territoret e aneksuara të mbeteshin të banuara kryesisht nga popullsia serbe.

Pikërisht këtë të vërtetë historike e ruan dhe e përcjell kënga popullore. Pa përdorur terminologji politike apo juridike, ajo e përshkruan me gjuhën e kujtesës kolektive atë që historiografia e mëvonshme do ta dokumentonte përmes burimeve arkivore: një proces të organizuar dëbimi të shqiptarëve nga trojet e tyre shekullore. Në këtë kuptim, balada nuk është vetëm një elegji për viktimat, por edhe një akt kujtese dhe rezistence kulturore, sepse ruan ndërgjegjen historike të popullit për atë që ndodhi në Nish, Toplicë dhe në viset e tjera shqiptare të pushtuara.

Kjo është arsyeja pse rëndësia e kësaj kënge nuk qëndron vetëm te vlera e saj artistike. Ajo është një monument i gjallë i kujtesës kombëtare, që i kujton çdo brezi se pas çdo vargu fshihen fate njerëzore, familje të shkatërruara, vendbanime të zbrazura dhe një politikë që synonte largimin e shqiptarëve nga trojet e tyre stërgjyshore. Përmes kësaj trashëgimie gojore, historia nuk mbeti vetëm në dokumentet e kancelarive dhe në raportet diplomatike, por jetoi në kujtesën e popullit, duke u përcjellë brez pas brezi si një kujtesë e dhimbshme dhe si një thirrje për të mos harruar kurrë një nga kapitujt më tragjikë të historisë shqiptare.

Teksti i këngës:

Muhaxhert-o, medet, kah po shkojnë,/

Kah p’e thrrasin, medet, shoqishojn-e .

O s’p’ e din’ veten, kah po shkojnë!

Ani ja ka lshue, medet, borë e shi,

O krejt përjashta, more, muhaxheri,

O ç’po bërtasin, medet, rob e thmi!

Po na vret, o po na i pret./

O se p’i Nishit, o teri n’Kikë,/

Po na i pret dushmani me thikë./

O p’i Surdulli ter’ n’Karadak,

I vret dushmani, o pa i pas’ hak (...)

O p’i Leskovcit, o teri n’Vrajë,/

O po na therin, bre, po na vrajnë!

Ore tanë po desim-o në borë e n’shi,/

Ore bukë pa hangër, medet, uj’ pa pi,/

Ani ka dhetë vetë ni vorr jem hi, /

O s’na ka thirrë kush tallkin përmi!