Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (25)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (25)

Mërgata shqiptare dhe demonstrata e Bernës e vitit 1982

Në mesin e materialeve propaganduese që gjeta në zarfin e trakteve, hasa edhe në një trakt të veçantë, i cili tërhoqi menjëherë vëmendjen time si për përmbajtjen ashtu edhe për përmasat e tij. Ndryshe nga shumica e trakteve të kohës, të cilat zakonisht përbëheshin nga një ose dy faqe të shkruara shkurt e qartë, ky dokument ishte hartuar në gjashtë faqe të një formati më të vogël, gjë që dëshmonte për përpjekjen e autorëve që të paraqisnin më gjerësisht analizat, qëndrimet dhe thirrjet e tyre politike.

Trakti ishte shpërndarë më 17 qershor 1982, në një periudhë kur Kosova ende po përjetonte pasojat e demonstratave të pranverës së vitit 1981 dhe kur aparati shtetëror jugosllav kishte intensifikuar masat represive ndaj veprimtarëve politikë shqiptarë. Pikërisht në këtë atmosferë të mbushur me tensione, arrestime, procese gjyqësore dhe kontroll të rreptë policor, shpërndarja e një materiali të tillë paraqiste një akt të guximshëm politik dhe kombëtar.

Vetë fakti se trakti përbëhej nga gjashtë faqe tregon se autorët nuk ishin mjaftuar vetëm me slogane apo thirrje të shkurtra mobilizuese, por kishin synuar të ofronin një interpretim më të gjerë të zhvillimeve politike, të argumentonin qëndrimet e tyre dhe të ndërgjegjësonin opinionin shqiptar për gjendjen në të cilën ndodhej Kosova. Në kushtet e censurës së ashpër dhe të mungesës së lirisë së shprehjes, traktet e tilla shërbenin si një formë alternative komunikimi politik, duke u bërë zëri i atyre që nuk kishin mundësi të shprehnin publikisht mendimet e tyre.

Prandaj, ky trakt i shpërndarë më 17 qershor 1982 nuk duhet parë vetëm si një dokument i zakonshëm propagandistik, por si një dëshmi historike e rezistencës politike shqiptare, e cila nëpërmjet fjalës së shkruar përpiqej të ruante gjallë frymën e kundërshtimit dhe aspiratat për liri, barazi dhe vetëvendosje kombëtare.

Formati i këtij trakti ishte menduar me një pragmatizëm të veçantë, duke iu përshtatur jo vetëm nevojave të komunikimit politik, por edhe kushteve konkrete në të cilat zhvillohej veprimtaria e mërgatës shqiptare. Përmasat e tij të vogla e bënin një material jashtëzakonisht praktik për t’u shpërndarë dhe për të qarkulluar fshehurazi në mesin e bashkatdhetarëve. Ai mund të futej pa vështirësi në xhep, në çantë apo mes dokumenteve të zakonshme, pa tërhequr vëmendjen e të tjerëve dhe pa ngjallur dyshime te autoritetet që mbikëqyrnin veprimtarinë politike të emigracionit shqiptar.

Në kushtet e kohës, kur veprimtarët shqiptarë përballeshin me survejim të vazhdueshëm dhe kur çdo material me përmbajtje politike mund të konsiderohej provë e veprimtarisë së ndaluar, përmasat e vogla të traktit përbënin një avantazh të madh. Ai mund të lihej në vende të ndryshme publike, në hyrje ndërtesash, në mjedise pune, në stacione trenash apo në vende takimesh, pa u vënë re lehtësisht nga kalimtarët apo nga organet e sigurisë. Në këtë mënyrë, mesazhi arrinte te lexuesi i synuar pa ekspozuar domosdoshmërisht shpërndarësin e tij.

Po aq e rëndësishme ishte edhe mënyra se si ky format ndikonte në leximin e materialit. Përmbajtja mund të lexohej shpejt, me lehtësi dhe pa kërkuar shumë kohë, gjë që kishte rëndësi të veçantë në rrethana kur lexuesit shpesh duhej ta shqyrtonin tekstin në fshehtësi ose në kushte jo të përshtatshme. Trakti mund të merrej në dorë, të lexohej brenda pak minutash dhe më pas të kalonte te një person tjetër, duke krijuar kështu një zinxhir të heshtur komunikimi dhe ndërgjegjësimi politik.

Prandaj, përmasat e tij nuk përfaqësonin thjesht një zgjedhje teknike të botimit, por një element të menduar të strategjisë së veprimit ilegal. Nëpërmjet këtij formati të vogël, lëvizja patriotike shqiptare arrinte të kombinonte sigurinë, lëvizshmërinë dhe efektivitetin propagandistik, duke e shndërruar traktin në një mjet të fuqishëm për përhapjen e ideve kombëtare dhe për forcimin e lidhjeve ndërmjet shqiptarëve të shpërndarë në mërgim.

Një vështrim i kujdesshëm mbi përmbajtjen e trakteve të shpërndara nga organizatat dhe grupet patriotike shqiptare në mërgatë zbulon se ato ndiqnin një strukturë të caktuar, e cila me kalimin e kohës ishte shndërruar pothuajse në një traditë të komunikimit politik dhe kombëtar. Veçanërisht domethënës ishte fillimi i këtyre materialeve, i cili në shumicën dërrmuese të rasteve paraqitej me të njëjtën frymë dhe me formulime të ngjashme drejtuar lexuesit shqiptar.

Shpeshherë traktet hapeshin me thirrje të tilla si: “Të dashur bashkatdhetarë”, “Të dashur vëllezër e motra”, apo “Të dashur bashkëkombës”. Këto forma të adresimit nuk ishin zgjedhur rastësisht. Përkundrazi, ato bartnin një ngarkesë të fuqishme emocionale, kombëtare dhe politike, duke synuar që në rreshtat e parë të krijonin një ndjenjë afërsie, besimi dhe përkatësie të përbashkët mes autorëve të traktit dhe lexuesve të tij.

Në kushtet e mërgimit, ku shqiptarët jetonin të shpërndarë në vende të ndryshme të Evropës dhe më gjerë, përdorimi i këtyre shprehjeve kishte një domethënie të veçantë. Ato shërbenin si një urë lidhëse që kapërcente largësitë gjeografike dhe forconte ndjenjën e unitetit kombëtar. Fjala “bashkatdhetar” nuk ishte thjesht një term formal, ajo mishëronte idenë e përkatësisë ndaj të njëjtit atdhe, ndaj të njëjtës histori dhe ndaj të njëjtave aspirata kombëtare. Ndërkaq, përdorimi i shprehjes “vëllezër e motra” synonte të krijonte një atmosferë familjare, duke i paraqitur shqiptarët si pjesëtarë të një trungu të vetëm kombëtar, të lidhur jo vetëm nga gjaku dhe gjuha, por edhe nga përgjegjësia e përbashkët për fatin e kombit.

Kjo mënyrë e të shkruarit ishte karakteristike për literaturën politike dhe patriotike shqiptare të asaj kohe. Autorët e trakteve e kuptonin se përpara se të paraqisnin analizat, kritikat apo thirrjet për veprim, duhej së pari të fitonin vëmendjen dhe besimin e lexuesit. Pikërisht për këtë arsye, hyrjet e tyre ishin të mbushura me tone miqësore, vëllazërore dhe mobilizuese, të cilat krijonin ndjesinë se autori po komunikonte drejtpërdrejt me secilin shqiptar, pavarësisht vendit ku jetonte.

Nga këndvështrimi historik, këto formula hyrëse pasqyrojnë kulturën politike të lëvizjes kombëtare shqiptare, e cila mbështetej fuqishëm në idenë e solidaritetit dhe të bashkimit kombëtar. Nëpërmjet tyre, traktet nuk paraqiteshin vetëm si dokumente politike, por edhe si mesazhe të afërta e vëllazërore, të cilat synonin të zgjonin ndërgjegjen kombëtare, të forconin lidhjet mes shqiptarëve dhe t’i nxisnin ata drejt angazhimit të përbashkët në mbrojtje të të drejtave dhe idealeve të tyre kombëtare.

Megjithëse shumica e trakteve të kohës hapeshin me formula të njohura si “Të dashur bashkatdhetarë”, “Të dashur vëllezër e motra” apo “Të dashur bashkëkombës”, ky trakt veçohej qysh në rreshtat e parë për nga mënyra më e ngrohtë dhe më emocionale e adresimit. Ai niste me fjalët: “Shumë të dashur bashkatdhetarë e bashkatdhetare”, një formulim që synonte të krijonte menjëherë një ndjenjë afërsie shpirtërore dhe solidariteti kombëtar me lexuesin.

Kjo formë e të shprehurit nuk ishte thjesht një hyrje formale. Në realitet, ajo pasqyronte frymën e kohës dhe gjendjen emocionale të autorëve, të cilët vepronin larg atdheut, por me mendjen dhe zemrën të lidhur ngushtë me fatin e popullit të tyre. Përdorimi i fjalës “shumë të dashur” i jepte mesazhit një ton më të ngrohtë, më njerëzor dhe më vëllazëror, duke e shndërruar traktin jo vetëm në një dokument politik, por edhe në një letër morale drejtuar bashkësisë shqiptare në mërgim.

Po aq domethënës ishte edhe fakti se autorët kishin shënuar qartë vendin dhe datën e hartimit të dokumentit. Menjëherë pas hyrjes, trakti mbante shënimin: “Në mërgim, më 17.06.1982.” Ky detaj, në dukje i thjeshtë, bart një rëndësi të veçantë historike. Ai dëshmon jo vetëm kohën e saktë të hartimit të dokumentit, por edhe identitetin politik e shpirtëror të autorëve të tij. Duke përdorur shprehjen “Në mërgim”, ata nuk e përcaktonin vendin konkret ku ndodheshin, por theksonin gjendjen e tyre kolektive si shqiptarë të larguar nga atdheu, të cilët jetonin jashtë kufijve të Kosovës dhe trojeve shqiptare, por vazhdonin të mbeteshin të lidhur me çështjen kombëtare.

Në literaturën politike të mërgatës shqiptare, termi “mërgim” kishte një kuptim shumë më të gjerë sesa ai gjeografik. Ai përfaqësonte një gjendje të përhershme mallëngjimi për atdheun, një ndjenjë përgjegjësie ndaj fatit të kombit dhe një angazhim të vazhdueshëm për të kontribuar në lëvizjen kombëtare nga larg. Pikërisht për këtë arsye, autorët nuk e konsideronin veten thjesht emigrantë ekonomikë apo banorë të përkohshëm të vendeve perëndimore, por pjesëtarë të një fronti politik që vepronte jashtë kufijve të Kosovës.

Data 17 qershor 1982 e vendos këtë trakt në një periudhë tepër të ndjeshme historike. Ishte koha kur pasojat e demonstratave të vitit 1981 ende ndiheshin fuqishëm në Kosovë, kur qindra shqiptarë ishin arrestuar, dënuar ose ndjekur politikisht, ndërsa mërgata shqiptare po përpiqej të organizonte mbështetjen e saj politike dhe morale për rezistencën që zhvillohej në atdhe. Në këtë kontekst, shënimi i datës dhe i vendit të hartimit nuk ishte vetëm një informacion teknik, por një dëshmi historike që lidhte drejtpërdrejt dokumentin me zhvillimet politike të kohës.

Prandaj, hyrja e këtij trakti, me tonin e saj të ngrohtë dhe me shënimin karakteristik “Në mërgim, më 17.06.1982”, përfaqëson shumë më tepër se një formulë të zakonshme komunikimi. Ajo pasqyron botën emocionale të mërgatës shqiptare, ndjenjën e fortë të përkatësisë kombëtare dhe vendosmërinë për të mos u shkëputur kurrë nga idealet dhe aspiratat e popullit shqiptar, pavarësisht largësisë fizike nga atdheu.

Në prag të organizimit të protestës, organizatorët e saj i drejtoheshin mërgatës shqiptare me një ton të qartë mobilizues dhe informues, duke i mbajtur bashkatdhetarët të përditësuar për çdo zhvillim që lidhej me përgatitjet e manifestimit. Në njoftimet e tyre theksohej se dita e protestës po afrohej me shpejtësi dhe se deri në momentin e daljes në rrugët e Bernës ose të Gjenevës kishin mbetur vetëm edhe pak ditë. Kjo mënyrë komunikimi synonte jo vetëm të informonte, por edhe të krijonte ndjenjën e urgjencës dhe të përgjegjësisë kolektive, duke i nxitur shqiptarët e mërguar që të përgatiteshin për pjesëmarrje sa më masive.

Nga përmbajtja e njoftimit kuptohet qartë se organizatorët po zhvillonin një punë të kujdesshme administrative dhe organizative me autoritetet zvicerane, duke respektuar procedurat ligjore për zhvillimin e demonstratave publike. Ata informonin bashkatdhetarët se, në atë moment, leja zyrtare ishte dhënë për organizimin e protestës në Bern, kryeqytetin e Zvicrës, ndërkohë që një kërkesë e ngjashme ishte paraqitur edhe për Gjenevën. Kjo tregon se organizatorët po shqyrtonin mundësi të ndryshme për zhvillimin e protestës, duke vlerësuar se cili vend do të ofronte ndikimin më të madh politik dhe mediatik.

Në rrethanat e viteve tetëdhjetë, zgjedhja e qytetit ku do të mbahej protesta kishte një rëndësi të veçantë strategjike. Berna, si qendra politike e Konfederatës Zvicerane, përfaqësonte një hapësirë simbolike ku mund të dëgjohej më qartë zëri i shqiptarëve përballë institucioneve shtetërore dhe opinionit publik ndërkombëtar. Nga ana tjetër, Gjeneva gëzonte një rëndësi të jashtëzakonshme diplomatike, pasi aty ndodheshin organizata të shumta ndërkombëtare, misione diplomatike dhe institucione që merreshin me të drejtat e njeriut. Për këtë arsye, një protestë e organizuar në Gjenevë mund të kishte jehonë më të gjerë ndërkombëtare dhe të tërhiqte më shumë vëmendjen e botës ndaj gjendjes së shqiptarëve në Kosovë.

Në njoftimin e tyre, organizatorët theksonin gjithashtu se nëse autoritetet zvicerane do të jepnin ndërkohë lejen edhe për Gjenevën, atëherë demonstrata do të transferohej dhe do të mbahej në atë qytet. Kjo tregon fleksibilitetin e tyre organizativ dhe gatishmërinë për t’iu përshtatur rrethanave në funksion të arritjes së objektivave politike të protestës. Po ashtu, ata siguronin bashkatdhetarët se çdo ndryshim do t’u komunikohej me kohë, duke garantuar rrjedhën e vazhdueshme të informacionit dhe koordinimin e pjesëmarrësve.

Ky lloj komunikimi pasqyron nivelin e organizimit që kishte arritur mërgata shqiptare në Zvicër dhe në Evropën Perëndimore. Demonstratat nuk organizoheshin spontanisht, por ishin rezultat i një pune të gjatë koordinuese, e cila përfshinte sigurimin e lejeve, mobilizimin e pjesëmarrësve, përgatitjen e materialeve propagandistike dhe mbajtjen e kontakteve të vazhdueshme me komunitetin shqiptar. Përmes këtyre njoftimeve, mërgimtarët jo vetëm që informoheshin për aspektet praktike të protestës, por edhe ndiheshin pjesë e një veprimi të përbashkët kombëtar, që synonte të ngrinte zërin e Kosovës në arenën ndërkombëtare.

Prandaj, ky njoftim për vendin e mbajtjes së demonstratës nuk përbën thjesht një informacion organizativ. Ai është një dëshmi e kulturës politike dhe e nivelit të vetëdijes kombëtare të mërgatës shqiptare, e cila në vitet e vështira pas demonstratave të vitit 1981 po shndërrohej në një faktor të rëndësishëm të sensibilizimit ndërkombëtar për çështjen e Kosovës dhe të mbështetjes së rezistencës politike shqiptare.

Duke iu drejtuar bashkatdhetarëve të tyre, organizatorët e demonstratës theksonin se, pavarësisht rëndësisë që kishte përcaktimi i qytetit ku do të zhvillohej protesta, detyra kryesore në atë moment ishte sigurimi i lejes zyrtare për zhvillimin e saj. Ata shpjegonin se ishin angazhuar persona të posaçëm për të ndjekur procedurat administrative dhe ligjore pranë autoriteteve zvicerane, duke paraqitur kërkesa njëkohësisht në dy qytete, Bern dhe Gjenevë. Kjo nuk bëhej rastësisht, por për të shmangur çdo mundësi që demonstrata të mbetej pa autorizimin e nevojshëm dhe të rrezikohej realizimi i saj.

Në këtë mënyrë, organizatorët dëshmonin një pjekuri të konsiderueshme politike dhe organizative. Ata e kuptonin se në shtetet demokratike të Evropës Perëndimore veprimtaria protestuese duhej të zhvillohej brenda kornizave ligjore dhe se respektimi i procedurave ishte kusht i domosdoshëm për suksesin e çdo manifestimi publik. Kërkimi i lejeve në më shumë se një qytet përbënte një masë paraprake të mençur, e cila siguronte që zëri i mërgatës shqiptare të mos pengohej nga pengesa administrative apo burokratike.

Pasi çështja e vendit dhe e datës së demonstratës po merrte zgjidhje, vëmendja e organizatorëve përqendrohej te detyra që konsiderohej më e rëndësishmja: mobilizimi sa më i gjerë i bashkatdhetarëve. Në njoftimet dhe thirrjet e tyre theksohej vazhdimisht se suksesi i protestës nuk do të matej vetëm nga mbajtja e saj, por mbi të gjitha nga numri i pjesëmarrësve, niveli i disiplinës dhe mesazhi politik që ajo do të përcillte para opinionit publik zviceran dhe atij ndërkombëtar.

Organizatorët kërkonin që demonstrata të zhvillohej në mënyrë shembullore, në përputhje të plotë me ligjet dhe rregullat e vendit mikpritës. Kjo kërkesë nuk kishte vetëm karakter formal. Ajo ishte pjesë e përpjekjes për të paraqitur mërgatën shqiptare si një komunitet të organizuar, të përgjegjshëm dhe politikisht të vetëdijshëm, i cili dinte të shprehte pakënaqësinë dhe kërkesat e veta përmes mjeteve demokratike. Një demonstratë e disiplinuar dhe masive do të shërbente si dëshmi e pjekurisë politike të shqiptarëve dhe do t’i jepte më shumë peshë kërkesave të tyre në sytë e opinionit ndërkombëtar.

Sipas të dhënave që disponoheshin deri në atë kohë, demonstrata ishte paraparë të mbahej më 26 qershor 1982 në Bern, kryeqytetin e Zvicrës. Ky fakt kishte rëndësi të veçantë simbolike dhe politike. Berna, si qendër shtetërore e një prej demokracive më të konsoliduara evropiane, përfaqësonte një skenë të përshtatshme për të artikuluar kërkesat e shqiptarëve dhe për të tërhequr vëmendjen e institucioneve shtetërore, mediave dhe opinionit publik.

Megjithëse deri në ditën e demonstratës kishin mbetur vetëm pak ditë, organizatorët nuk e konsideronin kohën e mbetur si arsye për vetëkënaqësi. Përkundrazi, ata bënin thirrje për një intensifikim të përpjekjeve mobilizuese. Çdo veprimtar, çdo familje shqiptare dhe çdo grup bashkatdhetarësh duhej të angazhohej për të siguruar pjesëmarrjen sa më të madhe të mundshme në protestë. Synimi ishte që në Bern të mblidheshin sa më shumë shqiptarë nga të gjitha anët e Zvicrës dhe të vendeve fqinje, duke e shndërruar demonstratën në një manifestim të fuqishëm të unitetit kombëtar.

Megjithatë, organizatorët nuk fshihnin as shqetësimin e tyre. Ata pranonin se, pavarësisht përpjekjeve të deritanishme, pjesëmarrja e arritur nuk ishte ende në përpjesëtim me numrin e madh të shqiptarëve që jetonin dhe punonin në Zvicër e në Evropën Perëndimore. Kjo i shtynte ata të kërkonin forma të reja agjitimi dhe informimi, duke analizuar vazhdimisht mënyrat më efektive për të depërtuar te çdo bashkatdhetar dhe për ta bërë atë pjesë aktive të përpjekjeve të përbashkëta.

Në thelb, thirrja e tyre për mobilizim pasqyronte bindjen se indiferenca përbënte një nga rreziqet më të mëdha për kauzën kombëtare. Sipas tyre, çdo shqiptar duhej të ishte i vetëdijshëm për zhvillimet dramatike që po ndodhnin në Kosovë pas demonstratave të vitit 1981 dhe të kuptonte se heshtja ose mos përfshirja në veprimet kolektive mund të dobësonte përpjekjet për mbrojtjen e të drejtave kombëtare. Për këtë arsye, ata i kushtonin rëndësi të madhe ndërgjegjësimit politik, duke kërkuar që askush të mos mbetej spektator pasiv i ngjarjeve, por secili të ndiente veten pjesë të përgjegjësisë historike që kishte rënë mbi brezin e asaj kohe.

Kështu, ky apel për mobilizim nuk përfaqësonte vetëm një thirrje për pjesëmarrje në një demonstratë të vetme. Ai ishte shprehje e një përpjekjeje më të gjerë për të forcuar solidaritetin kombëtar, për të zgjuar ndërgjegjen politike të mërgatës shqiptare dhe për ta shndërruar atë në një faktor aktiv të mbështetjes së rezistencës dhe të aspiratave për liri e vetëvendosje të shqiptarëve në Kosovë.

Një nga karakteristikat më të rëndësishme të veprimtarisë politike të mërgatës shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë ishte kujdesi i veçantë që tregohej në përzgjedhjen e datave për organizimin e demonstratave dhe protestave. Këto manifestime rrallëherë organizoheshin në mënyrë të rastësishme. Përkundrazi, ato lidheshin zakonisht me ngjarje të rëndësishme politike, përvjetorë historikë ose zhvillime që kishin ndikim të drejtpërdrejtë në jetën e shqiptarëve në Jugosllavi. Përmes kësaj strategjie, organizatorët synonin që protestat e tyre të fitonin një jehonë më të madhe politike dhe mediatike, duke e bërë më të dukshëm mesazhin e pakënaqësisë dhe të kërkesave kombëtare.

Në këtë frymë ishte zgjedhur edhe data e demonstratës së planifikuar për qershorin e vitit 1982. Organizatorët shpjegonin se protesta do të mbahej pikërisht në kohën kur zhvillohej Kongresi i XII i të ashtuquajturës Lidhje e Komunistëve të Jugosllavisë (LKJ), organizatë e cila formalisht paraqitej si udhëheqësja politike e federatës jugosllave. Sipas tyre, zgjedhja e kësaj date nuk ishte e rastësishme, por përbënte një akt të vetëdijshëm politik, që synonte të dërgonte një mesazh të qartë kundërshtimi ndaj politikës që ndiqte regjimi jugosllav ndaj shqiptarëve të Kosovës.

Në argumentimin e tyre, autorët e traktit ndërtonin një dallim të fortë midis idealeve teorike të socializmit dhe realitetit politik që, sipas tyre, ekzistonte në Jugosllavi. Ata shprehnin bindjen se, nëse Jugosllavia do të ishte vërtet një shtet socialist, i udhëhequr nga një parti autentike komuniste, marksiste-leniniste dhe e përkushtuar ndaj interesave të klasës punëtore dhe të popujve të saj, atëherë situata e shqiptarëve do të ishte krejtësisht ndryshe. Në një rrethanë të tillë, argumentonin ata, shqiptarët nuk do të detyroheshin të largoheshin masivisht nga vendlindja për të siguruar bukën e gojës në vendet e Evropës Perëndimore, as nuk do të detyroheshin të dilnin në rrugë e të përballeshin me represionin shtetëror për të kërkuar të drejta elementare.

Ky reflektim pasqyronte zhgënjimin e thellë që kishte përfshirë një pjesë të madhe të mërgatës shqiptare pas ngjarjeve të vitit 1981. Demonstratat studentore dhe popullore në Kosovë, si dhe represioni që pasoi, kishin forcuar bindjen se parimet e shpallura nga udhëheqja jugosllave nuk zbatoheshin në praktikë kur bëhej fjalë për shqiptarët. Në trakt rikujtohej se gjatë Luftës së Dytë Botërore shqiptarët kishin marrë pjesë në luftën antifashiste me besimin se pas fitores do të gëzonin të drejta të barabarta me popujt e tjerë të federatës. Një nga premtimet themelore kishte qenë e drejta e popujve për të vendosur vetë mbi fatin dhe të ardhmen e tyre, parim që në literaturën marksiste-leniniste konsiderohej një nga shtyllat themelore të vetëvendosjes kombëtare.

Megjithatë, sipas autorëve të traktit, realiteti kishte marrë një drejtim krejt tjetër. Ata e konsideronin Lidhjen e Komunistëve të Jugosllavisë si një organizatë që ishte larguar nga parimet fillestare ideologjike dhe që ishte shndërruar në një instrument të ruajtjes së pushtetit të elitës politike jugosllave. Në gjuhën politike të kohës, kjo kritikë shprehej përmes akuzës për “revizionizëm”, një term që përdorej gjerësisht nga lëvizjet marksiste-leniniste për të denoncuar largimin nga doktrina klasike komuniste. Për autorët e traktit, udhëheqja titiste nuk përfaqësonte më idealet e barazisë dhe të drejtësisë shoqërore, por një sistem që mohonte të drejtat kombëtare të shqiptarëve dhe ushtronte politika diskriminuese ndaj tyre.