Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (61)
ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (61)
Kujtesa
e Katër Dekadave të Robërisë dhe Thirrja për Liri
Dokumenti
nuk ndalet vetëm në formulimin e këtij qëllimi politik, por kalon menjëherë në
organizimin e veprimit konkret. Autorët u drejtohen "të gjithë
shqiptarëve të ndershëm patriotë", duke i ftuar të marrin pjesë në një
demonstratë të madhe që ishte planifikuar të zhvillohej në Bruksel, kryeqytetin
e Belgjikës dhe njëkohësisht një nga qendrat më të rëndësishme politike të
Evropës. Kjo thirrje dëshmon se organizatat ilegale shqiptare e kishin kuptuar
rëndësinë e mërgatës jo vetëm si mbështetëse morale dhe financiare e
rezistencës, por edhe si një faktor me potencial për ta ndërkombëtarizuar
çështjen e Kosovës.
Zgjedhja
e Brukselit nuk ishte aspak e rastësishme. Në mesin e viteve tetëdhjetë, ky
qytet kishte filluar të merrte rëndësi të veçantë në jetën politike evropiane,
duke qenë seli e institucioneve të rëndësishme ndërkombëtare dhe vend ku
vepronin organizata të shumta politike, sindikale dhe për mbrojtjen e të
drejtave të njeriut. Për organizatorët e demonstratës, dalja në rrugët e
Brukselit kishte një simbolikë të fuqishme: ajo synonte ta nxirrte çështjen e
Kosovës nga kufijtë e Jugosllavisë dhe ta vendoste në vëmendjen e opinionit
publik evropian. Demonstratat në mërgim nuk ishin vetëm tubime proteste, ato
ishin një formë e diplomacisë qytetare, përmes së cilës shqiptarët kërkonin të
sensibilizonin institucionet dhe shoqëritë perëndimore mbi gjendjen politike
dhe shkeljet e të drejtave të njeriut në Kosovë.
Autorët
japin edhe të dhëna të sakta organizative, duke njoftuar se demonstrata do të
zhvillohej më 30 qershor, në Place Flagey, në komunën Ixelles të Brukselit.
Përfshirja e këtyre detajeve nuk kishte vetëm funksion praktik. Ajo dëshmon
nivelin e organizimit të mërgatës shqiptare dhe seriozitetin me të cilin
planifikoheshin aktivitetet politike jashtë atdheut. Çdo datë, çdo vendtakim
dhe çdo thirrje publike ishte pjesë e një strategjie të menduar mirë, që
synonte të mobilizonte sa më shumë shqiptarë dhe të krijonte një jehonë sa më
të madhe në mediat dhe institucionet ndërkombëtare.
Ky
fragment shënon kalimin nga analiza e së kaluarës drejt veprimit për të
ardhmen. Pas përshkrimit të vuajtjeve, represionit dhe sakrificave të popullit
shqiptar, trakti nuk mbetet në nivelin e denoncimit. Përkundrazi, ai
shndërrohet në një thirrje për angazhim konkret, duke u bërë apel shqiptarëve
të mërguar që ta shndërrojnë solidaritetin në veprim. Në këtë mënyrë, mërgata
nuk paraqitet si një bashkësi që vetëm ndjen mall për vendlindjen, por si një
forcë aktive politike, e aftë të ndikojë në ndërgjegjësimin e opinionit
ndërkombëtar dhe të mbështesë kauzën kombëtare.
Nga
këndvështrimi historik, ky citat ka një rëndësi të veçantë, sepse dëshmon se
gjatë viteve tetëdhjetë mërgata shqiptare kishte arritur një shkallë të lartë
organizimi politik. Demonstratat në qytetet evropiane, veçanërisht në Bruksel,
Gjenevë, Bon, Stuttgart, Cyrih e vende të tjera ku jetonin komunitete të mëdha
shqiptare, u shndërruan në një pjesë të pandashme të rezistencës kombëtare. Ato
krijuan një urë të fortë ndërmjet Kosovës dhe botës demokratike, duke bërë që
zëri i shqiptarëve të mos mbetej i izoluar brenda kufijve të Jugosllavisë.
Pikërisht për këtë arsye, kjo thirrje për demonstratën e Brukselit nuk duhet
parë vetëm si një njoftim organizativ, por si një dëshmi historike e rolit të
jashtëzakonshëm që mërgata shqiptare luajti në ndërkombëtarizimin e çështjes së
Kosovës dhe në mbështetjen e pandërprerë të aspiratave të popullit të saj për
liri, barazi dhe dinjitet kombëtar.
Në
vazhdim të traktit, autorët ndalen për të shpjeguar arsyet dhe rëndësinë
politike të organizimit të demonstratës në Bruksel. Sipas tyre, ky tubim nuk
duhej parë si një aktivitet i zakonshëm i mërgatës shqiptare apo si një
protestë e izoluar e zhvilluar larg Kosovës. Përkundrazi, ata theksojnë me
vendosmëri se demonstrata përbënte një pjesë të pandashme të luftës që
zhvillohej në Kosovë, duke e konsideruar atë vazhdim të së njëjtës
rezistencë, të shprehur tashmë në një hapësirë ndërkombëtare. Në këtë mënyrë,
autorët përpiqen të ndërtojnë idenë se kufijtë shtetërorë nuk mund ta ndanin
luftën kombëtare dhe se rezistenca shqiptare zhvillohej njëkohësisht brenda
Kosovës dhe në qendrat kryesore të mërgatës në Evropë.
Në
syrin e tyre, mërgata shqiptare nuk ishte thjesht një bashkësi njerëzish që
kishin emigruar për arsye ekonomike, por një pjesë aktive e lëvizjes kombëtare.
Ata theksojnë se në demonstratë do të merrnin pjesë punëtorët kosovarë në
mërgim, të cilët, edhe pse jetonin larg vendlindjes, vazhdonin ta konsideronin
veten pjesë të pandashme të fatit të Kosovës. Kjo ishte një përpjekje për ta
paraqitur diasporën si një subjekt politik të organizuar, që kontribuonte në
ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare përmes protestave, veprimtarisë publike
dhe sensibilizimit të opinionit evropian.
Autorët
përmendin gjithashtu edhe shqiptarët që, sipas tyre, ishin shpërngulur me dhunë
drejt Turqisë gjatë periudhës së Jugosllavisë, duke ia atribuuar këtë proces
politikave të aparatit shtetëror jugosllav dhe veçanërisht strukturave të
sigurisë të lidhura me Aleksandar Rankoviqin. Ky është një interpretim
karakteristik i organizatave ilegale të kohës, të cilat emigrimin e dhjetëra
mijëra shqiptarëve në Turqi e shihnin si rezultat të presioneve politike,
ekonomike dhe administrative të ushtruara ndaj popullsisë shqiptare. Në këtë
rrëfim, këta mërgimtarë paraqiten si njerëz të shkëputur me dhunë nga trojet e
tyre, të cilët jetonin të shpërndarë në metropolet evropiane, por që nuk e
kishin humbur lidhjen shpirtërore me vendlindjen dhe mbeteshin pjesë e
rezistencës kombëtare.
Në
këtë mënyrë, demonstrata konceptohej si një vendtakim simbolik i të gjithë
shqiptarëve që, pavarësisht se ndodheshin në vende të ndryshme, ndanin të
njëjtën kujtesë historike dhe të njëjtin ideal politik. Ajo synonte të
shndërrohej në një manifestim të unitetit kombëtar, ku punëtori i larguar nga
Kosova, emigranti i vendosur në Turqi apo në Evropën Perëndimore dhe veprimtari
politik i mërgatës paraqiteshin si pjesë të së njëjtës kauzë.
Më
tej, dokumenti kalon në përcaktimin e kufijve politikë të kësaj lëvizjeje.
Autorët deklarojnë se në demonstratë nuk kishte vend për ata shqiptarë që ata i
konsideronin kundërshtarë të kauzës kombëtare, duke përmendur si reaksionarë
disa grupe politike shqiptare në mërgim dhe individë të larguar nga Shqipëria,
të cilët, sipas këndvështrimit të tyre, kishin vepruar për vite me radhë kundër
interesave të shtetit shqiptar të kohës. Ky citat pasqyron qartë klimën
ideologjike të viteve tetëdhjetë dhe diskursin politik të organizatave ilegale
marksiste-leniniste, të cilat e lidhnin çështjen kombëtare me orientimin e tyre
politik dhe bënin një ndarje të prerë ndërmjet aleatëve dhe kundërshtarëve të
tyre.
Po
ashtu, autorët paralajmërojnë se çdo provokim gjatë demonstratës do të
konsiderohej pjesë e veprimtarisë së shërbimit sekret jugosllav (UDB-së). Ky konstatim
duhet kuptuar në kontekstin e kohës. Organizatat ilegale shqiptare vepronin në
bindjen se strukturat e sigurisë jugosllave kishin depërtuar në radhët e
mërgatës dhe përpiqeshin të përçanin komunitetin shqiptar, të diskreditonin
protestat dhe të pengonin organizimin politik jashtë vendit. Për këtë arsye,
thirrjet për vigjilencë dhe për ruajtjen e disiplinës ishin pjesë e pandashme e
pothuajse çdo dokumenti të tyre.
Nga
ky këndvështrim historik, ky fragment është veçanërisht i rëndësishëm, sepse pasqyron
jo vetëm strategjinë organizative të mërgatës shqiptare, por edhe klimën
politike dhe ideologjike të viteve tetëdhjetë. Ai dëshmon se organizatorët e
demonstratave nuk synonin vetëm mobilizimin e shqiptarëve, por edhe ruajtjen e
unitetit të tyre politik dhe shmangien e përçarjeve që, sipas perceptimit të
tyre, mund të dobësonin kauzën kombëtare. Në të njëjtën kohë, kjo e dhënë na
ndihmon të kuptojmë se mërgata shqiptare nuk ishte një komunitet homogjen, por
një hapësirë ku bashkëjetonin orientime të ndryshme politike, debate
ideologjike dhe rivalitete, të cilat reflektohen qartë edhe në gjuhën e
dokumenteve ilegale. Pikërisht për këtë arsye, ky trakt nuk ka vlerë vetëm si
një thirrje për pjesëmarrje në një demonstratë, por edhe si një dëshmi autentike
e mënyrës se si organizatat ilegale e konceptonin organizimin, unitetin dhe
sfidat politike të mërgatës shqiptare në mesin e viteve tetëdhjetë.
Pothuajse
në të gjitha traktet, fletushkat dhe komunikatat e organizatave ilegale
shqiptare të asaj periudhe, edhe ky dokument mbyllet me një varg parullash
mobilizuese, të cilat përbënin përmbledhjen ideore dhe emocionale të gjithë
mesazhit politik që autorët kishin ndërtuar përgjatë tekstit. Në traditën e
shtypit ilegal shqiptar, parullat nuk kishin funksion vetëm propagandistik, ato
ishin një formë betimi kolektiv, një thirrje për qëndresë dhe një mënyrë për ta
përmbyllur dokumentin me një mesazh që mbetej gjatë në kujtesën e lexuesit.
Përmes tyre synohej të forcohej besimi në drejtësinë e kauzës, të ngrihej morali
i popullit dhe të ushqehej ndjenja e përgjegjësisë për vazhdimin e luftës.
Parulla
e parë, "Lufta jonë është e drejtë dhe s'ka forcë që do ta
ndalë!", përfaqëson thelbin e filozofisë politike të autorëve të
traktit. Në këtë fjali përmblidhet bindja e tyre se rezistenca shqiptare nuk
mbështetej mbi interesa të ngushta politike, por mbi një të drejtë historike
dhe kombëtare që, sipas tyre, nuk mund të mohohej. Kjo nuk ishte vetëm një
deklaratë optimizmi, por një përpjekje për të forcuar besimin se, pavarësisht
dhunës, burgimeve dhe represionit, rrjedha e historisë do të anonte në fund në
anën e një populli që luftonte për liri dhe dinjitet. Në këtë kuptim, parulla
shërbente si një burim shprese për shqiptarët në Kosovë dhe në mërgim, duke i
bindur se sakrificat e tyre nuk ishin të kota.
Pas
saj vjen një tjetër formulim karakteristik i publicistikës ilegale:
"RROFTË POPULLI YNË HEROIK DHE LUFTA E TIJ E DREJTË!". Këtu,
autori nuk i drejton lavdinë një individi apo një organizate të veçantë, por
vetë popullit. Ky është një element domethënës i diskursit politik të kohës, ku
populli paraqitet si subjekti kryesor i historisë dhe si bartësi i rezistencës.
Cilësimi "heroik" nuk përdoret rastësisht. Ai lidhet me
mënyrën se si organizatat ilegale e interpretonin të kaluarën e shqiptarëve,
duke e paraqitur historinë kombëtare si një vazhdimësi sakrificash,
kryengritjesh dhe përpjekjesh të pandërprera për liri. Përmes kësaj parulle
ndërtohet një urë simbolike ndërmjet brezave: ndërmjet luftëtarëve të së
kaluarës, demonstruesve të vitit 1981 dhe veprimtarëve të kohës kur u hartua ky
trakt.
Parulla
e fundit bart ndoshta ngarkesën më të madhe emocionale: "LAVDI MOTRAVE
E VËLLEZËRVE QË RANË E PO BIEN NË FUSHËN E NDERIT!". Nëpërmjet saj,
autorët ndalen përpara kujtimit të atyre që kishin humbur jetën ose vazhdonin
të sakrifikoheshin në përballjen me regjimin jugosllav. Përdorimi i shprehjes "motra
e vëllezër" nuk është vetëm një formulim gjuhësor, ai synon të
theksojë se sakrifica për lirinë ishte përgjegjësi e të gjithë kombit, pa
dallim gjinie, moshe apo statusi shoqëror. Në këtë mënyrë, dokumenti i përfshin
në të njëjtën kujtesë kolektive studentët e vrarë në demonstrata, veprimtarët e
burgosur, të rinjtë e përndjekur dhe të gjithë ata që, sipas autorëve, kishin
paguar me jetën ose me lirinë e tyre çmimin e rezistencës.
Shprehja
"fusha e nderit" është një figurë me rrënjë të thella në
traditën patriotike shqiptare. Ajo nuk nënkupton vetëm vendin fizik të
përballjes, por simbolizon hapësirën morale ku sakrifica për atdheun fiton
kuptim të përjetshëm. Në këtë optikë, rënia për liri nuk paraqitet si humbje,
por si akt nderi, që e ngre individin në kujtesën historike të kombit.
Pikërisht për këtë arsye, lavdia që u kushtohet të rënëve nuk është vetëm një
homazh ceremonial, por një thirrje që brezat pasardhës të mos e harrojnë çmimin
e lirisë dhe të vazhdojnë rrugën që ata kishin nisur.
Nga
këndvështrimi historik, këto parulla janë shumë më tepër sesa slogane politike.
Ato përfaqësojnë gjuhën simbolike të rezistencës shqiptare në vitet tetëdhjetë
dhe pasqyrojnë mënyrën se si organizatat ilegale ndërtonin moralin kolektiv të
veprimtarëve dhe të mërgatës. Çdo parullë përmbledh në pak fjalë një botë të
tërë idesh: besimin në drejtësinë e kauzës, lavdërimin e popullit si bartës të
historisë dhe nderimin e përhershëm të atyre që kishin sakrifikuar për lirinë.
Në këtë mënyrë, fundi i traktit nuk shërben vetëm si përmbyllje e një dokumenti
politik, por si një testament moral, që synon ta lërë lexuesin me bindjen se
rezistenca nuk ishte një episod kalimtar, por një mision historik që do të
vazhdonte derisa aspiratat e popullit shqiptar të realizoheshin plotësisht.
Parullat, në këtë kuptim, nuk ishin vetëm fjalë të shtypura mbi letër, ato
ishin zëri i një kohe, jehona e një ideali dhe shprehja më e përmbledhur e
besimit të një brezi në lirinë e Kosovës.
Trakti fillonte
me:
PROLETARË TË TË
GJITHA VENDEVE DHE POPUJ TË SHTYPUR, BASHKOHUNI!
TË DASHUR
BASHKATDHETARË!
Po bëhen katër
dekada që populli shqiptar i Kosovës, Maqedonisë dhe Malit të Zi rënkon nën
robërinë titiste. Armiqtë e përbetuar të popullit tonë, revizionistët titistë,
gjatë gjithë kësaj periudhe, me politikën e tyre antishqiptare, u munduan ta
zhdukin nga faqja e dheut popullin tonë dhe të sllavizojnë tokat e tij, tokat
shqiptare.
Ata vranë,
dënuan e shpërngulën me forcë popullin e Kosovës (me Kosovë përfshihen të
gjitha tokat shqiptare në Jugosllavi), por nuk arritën ta mposhtin e ta nënshtrojnë
atë, nuk arritën t'i realizojnë planet e tyre të mbrapshta karshi popullit tonë
heroik.
Populli ynë
martir, ashtu si ndaj të gjithë armiqve të tjerë, nuk e ndali kurrë luftën as
kundër pushtuesve titistë. Kjo luftë tani ka hyrë në një fazë të re, pasi i
gjithë populli ynë liridashës, punëtorët, rinia, fshatarët janë ngritur si një
trup i vetëm dhe kanë shpërthyer në greva e demonstrata, duke ngritur lart
zërin e protestës kundër shtypjes e shfrytëzimit, kundër padrejtësive të shumta
që i janë bërë e po i bëhen atij nga regjimi fashist i Titos.
Armiku, i
tmerruar nga forca e popullit dhe uniteti i tij, u lëshua në Kosovë me të
gjitha mjetet që kishte në dorë. Policia e ushtria serbe, në bashkëpunim edhe
me veglat e tyre shqiptare në Kosovë, po bëjnë masakra çnjerëzore mbi rininë e
popullin tonë; ata vranë me qindra demonstrues, plagosën me mijëra të tjerë dhe
kanë shpërthyer një fushatë të paparë burgosjesh e arrestimesh. Sot është
vështirë të gjendet një kosovar, i cili të mos ketë dikë të vrarë, të plagosur
a të arrestuar nga familja a farefisi.
Kjo ka
shkaktuar një zemërim të madh te populli ynë, i cili është më i vendosur se
kurrë më parë në luftën e tij të drejtë dhe ka arritur suksese të mëdha në
konsolidimin e forcimin e kësaj lufte.
Pas sulmeve të
egra të policisë e të ushtrisë jugosllave mbi Kosovën, udhëheqësit serbë e ata
jugosllavë menduan se do ta gjunjëzojnë popullin tonë. Por, në fakt, po ndodh e
kundërta. Demonstratat e grevat po vazhdojnë edhe më me furi. Dora e fuqishme e
popullit po godet pa mëshirë policët pushtues, që kanë ardhur nga gjithë
Jugosllavia. Ngjarjet e Prekazit të Drenicës ishin një mësim i mirë për armiqtë
e tradhtarët e shitur. Këto ditët në Prekaz u ringjall Ahmet Delia dhe u
tregoi udbashëve se kur t'ia rrethosh shqiptarit shtëpinë, ai e ka zakon të të
presë me pushkë.
TË DASHUR VËLLEZËR!
Armiqtë tanë të pabesë, pas masakrave të shumta që kanë bërë
e po bëjnë mbi popullin tonë, kanë ndërmarrë edhe shumë masa të tjera fashiste
e antishqiptare. Ata mbyllën tërë universitetin e Kosovës, të cilin e patën
krijuar me aq shumë mundime e sakrifica, dhe pushuan nga puna shumicën
dërrmuese të pedagogëve të tij, anuluan të gjitha marrëveshjet e arësimit mes
Shqipërisë e Kosovës, që kishin të bënin me bashkëpunimin në fushën e kulturës,
artit dhe arsimit, po largojnë nga puna shumë punëtorë shqiptarë në ndërmarrje,
si dhe shumë mësimdhënës të shkollave të mesme e të atyre fillore, kanë
vendosur t'i ndryshojnë të gjitha tekstet mësimore të gjuhës, historisë etj.,
dhe kanë në plan të marrin shumë masa të tjera reaksionare kundër popullit
tonë.
Ne këto kushte nuk na ka mbetur rrugë tjetër pos të forcojmë
luftën tonë, që t'i përgjigjemi armikut ashtu si e ka zakon shqiptari. Para pak
ditësh në Kosovë ndodhi një fenomen i çuditshëm. Në disa vise të Krahinës,
ashtu si në kohët të moçme, shumë shqiptarë që kishin gjak e hasmëri mes vete,
i shkuan në shtëpi njëri tjetrit, u falën gjaqet, duke u përqafuar me mall
ndërmjet veti, dhe ashtu të kapur dorë për dore si vëllezër që janë, dolën në demonstrata
dhe sot, ashtu, krah për krah, luftojnë së bashku dhe mbrojnë njëri-tjetrin.
Ata i bashkuan idealet e larta të popullit e të atdheut, i bashkoi lufta për të
mbrojtur nderin e motrave dhe nënave shqiptare, për të mbrojtur fëmijët nga
bisha e egërsuar titiste.
TË DASHUR
BASHKATDHETARË NË MËRGIM
Ne punëtorëve
kosovarë, që u detyruam të marrim rrugën e trishtueshme të kurbetit, kur na
përcollën nënat e baballarët tanë, kur na përcolli Kosova jonë e dashur, na
porositën që të mos e harrojmë vendlindjen, të mos e harrojmë gjuhën e popullin
tonë që na lindi e na rriti, na porositën të jemi gjithmonë të këmbë e të
fortë, të mbajmë lart emrin dhe nderin e shqiptarëve. Dhe ne po i mbajmë me
besnikëri këto amanete të shenjta, se jemi më të fortë e më të bashkuar se
kurrë. Lufta e demonstratat tona të fuqishme që kemi bërë deri tani, e tregojnë
këtë. Edhe në të ardhmen nuk do ta pushojmë luftën tonë të drejtë që Kosova
Nënë të ketë dritë, që populli ynë të ketë më pak rrudha në ballë, që fëmijët
tanë të mos tremben në gjumë nga çizmet e xhandarit dhe nga thirrja e kobshme
"Otvorite vrata!", që arat tona të mos shkretohen nga xhipsat e
tanket shkretuese, që lulëkuqet e Kosovës të hapin lirshëm fletët e veta, që
vogëlushëve tanë të mos u rrijë vaji në buzë, por t'u qeshë fytyra njëherë, që
ne kurbetçinjtë të mos e hamë bukën e hidhur të mërgimit...
Populli i
Kosovës para së gjithash sot kërkon që t'i njihet Krahinës sonë statusi i
republikës me të gjitha tokat shqiptare në Jugosllav. Për këtë qëllim ftojmë të
gjithë shqiptarët e ndershëm patriotë që të marrin pjesë në demonstratën e
madhe që do të organizohet në Bruksel të Belgjikës. Demonstrata fillon
në ora 10 e 30, në PLACE FLAGEY, komuna IKSSELE
BRUKSELIT.
Dëshirojmë të
theksojmë se kjo demonstratë është pjesë përbërëse e luftës që po bëhet në
Kosovë dhe në të do të marrin pjesë vetëm punëtorët kosovarë në mërgim dhe
kosovarët e ndershëm që i shpërnguli me dhunë në Turqi UDB-ja
titiste-rankoviçiste e që tash ndodhen si mërgimtarë të dyfisht nëpër
metropolat e Evropës. Prandaj, ashtu si në të tjerat, edhe në këtë demonstratë,
nuk mund të marrin pjesë reaksionarët shqiptarë nga Kosova apo të ikur nga
Shqipëria, që luftojnë me dekada të tëra kundër atdheut tonë të dashur,
Shqipërisë socialiste. Çdo provokim i mundshëm nga ana e tyre, konsiderohet
nxitje e komplot nga ana e UDB-së jugosllave.
Vijon
Të Tjera
