Sabile Basha: Gazeta “Besa” e Stambollit – tribunë e mendimit kombëtar dhe e çështjes shqiptare në mërgim (2)

GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (2)

Gazeta “Besa” trajton tema të rëndësishme për Kosovën

Duke shfletuar me kujdes numrat e gazetës “Besa” që tashmë i kam në duar, krijohet ndjenja se përmes faqeve të saj nuk po lexoj vetëm një gazetë të vjetër, por po hyj drejtpërdrejt në atmosferën politike dhe kombëtare të një periudhe të rëndësishme të historisë sonë. Çdo numër, çdo titull dhe çdo shkrim bart me vete gjurmët e kohës në të cilën është botuar. Në to mund të vërehet jo vetëm mënyra se si mërgata shqiptare informohej për zhvillimet në atdhe, por edhe se si ajo e perceptonte të kaluarën, të tashmen dhe çështjet madhore që lidhen me fatin politik e kombëtar të shqiptarëve.

Njëri ndër numrat që kam para vetes është botuar në Stamboll më 6 maj 1968. Gazeta ndodhej atëherë në vitin e pesëmbëdhjetë të botimit, ndërsa ky botim mbante numrat rendorë 171–174. Që në ballinën e saj jepeshin të dhëna të rëndësishme për karakterin dhe përkatësinë e botimit. Aty bëhej e ditur se gazeta “Besa” ishte organ i Grupit Shqiptar Demokrat-Indipendent në Turqi[1]. Ky përcaktim është me rëndësi, sepse e vendos gazetën drejtpërdrejt brenda historisë së organizimit politik të mërgatës shqiptare dhe dëshmon se ajo nuk ishte thjesht një botim kulturor apo informativ, por një organ i lidhur me një grupim të përcaktuar politik.

Nga shqyrtimi i numrave që kam pasur mundësi të konsultoj, vërej se si adresë e botimit shënohej “Abdullah Sokak, 19/3, Beyoglu, Istanbul”. Edhe një e dhënë e tillë, në dukje krejt teknike, fiton rëndësi kur dokumenti shihet nga largësia e disa dekadave. Ajo na jep një pikë konkrete në hartën e Stambollit prej nga dilte një gazetë shqiptare dhe prej nga fjala e shkruar merrte rrugën drejt lexuesve të saj. Pas kësaj adrese fshihej një veprimtari e tërë njerëzish që shkruanin, redaktonin, shtypnin dhe shpërndanin një organ që synonte të mbante të informuar dhe të lidhur politikisht shqiptarët e mërguar.

Në ballinë binte menjëherë në sy emri BESA, i shkruar me shkronja të mëdha dhe me ngjyrë të kuqe. Vetë mënyra e paraqitjes së titullit i jepte gazetës një identitet të dallueshëm vizual. Krahas emrit të saj gjendej edhe përcaktimi në gjuhën frënge: “Journal Independant fonde par un Groupe Albanais por la liberte de L’ALBANIE”^[2]. Prania e këtij formulimi në një gjuhë të huaj nuk është pa domethënie. Ajo të krijon përshtypjen se gazeta nuk synonte të komunikonte vetëm me lexuesin shqiptar, por dëshironte që karakteri dhe orientimi i saj të ishin të kuptueshme edhe për një rreth më të gjerë jashtë komunitetit shqiptar. Në një kohë kur mërgata përpiqej që çështjet shqiptare t’i nxirrte përtej kufijve të komunikimit të brendshëm, edhe një formulim i tillë në ballinë merrte peshën e një mesazhi politik.

Por ndoshta përshtypjen më të veçantë gjatë shfletimit nuk e krijojnë vetëm titujt dhe përmbajtja. Atë e krijon edhe vetë materiali fizik i gazetës. Letra e saj sot është e zverdhur nga koha. Në të duken shenjat e dekadave që kanë kaluar dhe të peripecive nëpër të cilat këta ekzemplarë duhet të kenë kaluar për të mbërritur deri në ditët tona. Pikërisht kjo zverdhje, larg së qenit vetëm shenjë e vjetërsisë, i jep dokumentit një dimension të veçantë. Ajo të kujton se po mban në duar një objekt që ka kaluar nga një kohë në tjetrën, nga një njeri te tjetri dhe nga një rrethanë historike në një tjetër, për të mbijetuar deri sot si dëshmi e shkruar e një veprimtarie që përndryshe mund të njihej vetëm përmes kujtimeve dhe rrëfimeve.

Kur e shfleton një gazetë të tillë pas kaq shumë vitesh, edhe raporti me tekstin ndryshon. Ajo që për lexuesin e vitit 1968 ishte lajm, koment politik apo përkujtim i një ngjarjeje historike, për studiuesin e sotëm është një burim. Përmes tij mund të kuptojmë jo vetëm çfarë kishte ndodhur, por edhe çfarë konsideronte të rëndësishme redaksia e “Besës”, cilat ngjarje zgjidhte t'i sillte në vëmendje dhe në çfarë mënyre përpiqej ta ndërtonte e ta ruante kujtesën historike e kombëtare të lexuesve të saj.

Pikërisht numri i 6 majit 1968 është domethënës në këtë aspekt. Një pjesë e konsiderueshme e tij i kushtohej 90-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit, të themeluar më 1878 në Prizren. Përvjetori trajtohej përmes shkrimit me titull “90 Vjetori i Besëlidhjes Kombëtare në Prizren”^[3]. Vetë zgjedhja që një organ i mërgatës shqiptare në Stamboll t'i kushtonte hapësirë të veçantë kësaj ngjarjeje historike tregon shumë për mënyrën se si “Besa” e konceptonte misionin e vet.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit zinte një vend të posaçëm në kujtesën historike dhe politike shqiptare. Për mërgatën, rikthimi te kjo ngjarje nuk ishte vetëm përkujtim i së kaluarës. Përmes saj evokohej një periudhë e rëndësishme e organizimit politik shqiptar dhe e përpjekjeve për mbrojtjen e interesave kombëtare. Prandaj, në kontekstin e vitit 1968, rikthimi në ngjarjet e vitit 1878 fitonte edhe një dimension aktual: historia shërbente si pikë referimi për të menduar të tashmen.

Është me interes edhe vetë formulimi “Besëlidhja Kombëtare në Prizren”, me të cilin paraqitej përvjetori në faqet e gazetës^[4].Përdorimi i nocionit të besëlidhjes i jepte ngjarjes një ngarkesë të fortë simbolike, duke e paraqitur atë jo vetëm si organizim politik, por edhe si bashkim rreth një përgjegjësie dhe qëllimi të përbashkët kombëtar. Për një gazetë që mbante emrin “Besa”, një gjuhë e tillë fitonte edhe më shumë kuptim, sepse krijonte një lidhje simbolike ndërmjet emrit të organit dhe kujtesës historike që ai synonte të kultivonte.

Fakti që një gazetë shqiptare e botuar në Stamboll i kushtonte një pjesë të rëndësishme të numrit të saj 90-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit dëshmon gjithashtu se distanca gjeografike nuk e kishte dobësuar interesimin e mërgatës për Kosovën. Përkundrazi, Prizreni dhe ngjarjet që lidheshin me të vazhdonin të jetonin në kujtesën politike të shqiptarëve jashtë atdheut. Nëpërmjet shtypit, këto ngjarje riktheheshin vazhdimisht në vëmendjen e lexuesit dhe përcilleshin te brezat që jetonin larg vendit të origjinës.

Kështu, duke filluar vetëm nga ky numër i “Besës”, mund të kuptohet se gazeta nuk kufizohej në përcjelljen e lajmeve të ditës. Ajo i kushtonte hapësirë historisë, kujtesës kombëtare dhe çështjeve që redaksia i konsideronte themelore për shqiptarët. Historia përdorej për të ruajtur vazhdimësinë e kujtesës, ndërsa ngjarjet e së kaluarës silleshin në faqet e gazetës për t'u folur shqiptarëve të një kohe tjetër.

Sot, kur letra e “Besës” është zverdhur dhe kanë kaluar dekada nga botimi i saj, pikërisht këto faqe na lejojnë të rindërtojmë një pjesë të historisë së mërgatës shqiptare. Ato dëshmojnë se largësia nga Kosova nuk nënkuptonte harresë. Përkundrazi, përmes gazetës, historia dhe aktualiteti i Kosovës vazhdonin të ishin të pranishëm në jetën politike e intelektuale të mërgatës. Në këtë kuptim, “Besa” nuk ishte vetëm një gazetë që informonte; ajo ishte edhe një hapësirë ku ruhej kujtesa, kultivohej lidhja me atdheun dhe çështjet e mëdha kombëtare përcilleshin nga një brez te tjetri.

Mërgata shqiptare në Turqi, në shkrimin në fjalë, i rikthehet me një ndjenjë të theksuar respekti dhe nderimi përvjetorit të nëntëdhjetë të Besëlidhjes Kombëtare të Prizrenit, duke e kujtuar atë si njërën ndër ngjarjet më të rëndësishme të historisë sonë kombëtare. Në këtë përkujtim, Prizreni nuk paraqitet vetëm si vendi ku u mblodhën përfaqësuesit shqiptarë, por si hapësira ku, në një nga çastet më të rënda për fatin e trojeve shqiptare, u artikulua fuqishëm vullneti për mbrojtjen e tyre nga copëtimi që po përgatitej në kancelaritë e Fuqive të Mëdha.

Autori i shkrimit, emri dhe mbiemri i të cilit, për fat të keq, nuk janë shënuar, e vendos këtë ngjarje në kontekstin e zhvillimeve të mëdha politike që tronditën Ballkanin në fund të shekullit XIX. Vendimet që lidheshin me riorganizimin territorial të rajonit dhe, veçanërisht, ato të Kongresit të Berlinit, prekën drejtpërdrejt hapësirat e banuara nga shqiptarët, duke i vënë ato përballë rrezikut të ndarjes ndërmjet shteteve fqinje. Pikërisht në këtë klimë pasigurie, kur për fatin e popujve të vegjël vendosej shpesh larg tyre dhe pa praninë e përfaqësuesve të tyre, shqiptarët u detyruan të kërkonin një formë më të organizuar të qëndresës politike dhe kombëtare.

Në këtë frymë, shkrimi e paraqet tubimin e madh të burrave shqiptarë në Prizren si një lloj besëlidhjeje kombëtare. Përfaqësues të ardhur nga vise të ndryshme u mblodhën rreth një shqetësimi të përbashkët: mbrojtjes së trojeve shqiptare dhe kundërshtimit të vendimeve që rrezikonin copëtimin e tyre. Sipas autorit, pikërisht kjo mbledhje e madhe do të hynte në kujtesën historike me emrin “Lidhja e Prizrenit”, një emërtim që me kalimin e kohës do të fitonte një domethënie shumë më të gjerë sesa vetë kuvendi që e krijoi atë. Ajo do të bëhej simbol i organizimit politik, i bashkimit dhe i përpjekjes për t'i dhënë çështjes shqiptare një zë të përbashkët në një kohë kur ekzistenca dhe tërësia e trojeve shqiptare viheshin seriozisht në pikëpyetje.

Është domethënës edhe fakti se autori nuk e nis rrëfimin e tij me një formulim të ftohtë historik. Përkundrazi, si moto të shkrimit zgjedh vargjet e njohura të poetit dhe atdhetarit të shquar Vaso Pashë Shkodranit, në të cilat hapësira shqiptare përfytyrohet në shtrirjen e saj nga Tivari deri në Prevezë dhe shprehet vendosmëria për mbrojtjen e tokës së të parëve. Përmes këtyre vargjeve, historia dhe poezia ndërthuren që në hyrje të tekstit: njëra dëshmon rrezikun politik të kohës, ndërsa tjetra përçon emocionin dhe vetëdijen kombëtare me të cilën ai rrezik përjetohej.

Zgjedhja e vargjeve të Vaso Pashës si hyrje nuk duket e rastësishme. Ato shërbejnë si një çelës për të kuptuar frymën me të cilën autori dëshiron ta lexojë Lidhjen e Prizrenit. Në këtë mënyrë, ngjarja nuk paraqitet thjesht si një mbledhje e zhvilluar në një moment të caktuar historik, por si shprehje e një vetëdijeje që po forcohej: se, përballë rrezikut të copëtimit, shqiptarët duhej të kapërcenin dallimet krahinore dhe të bashkoheshin rreth interesit të përbashkët kombëtar.

Në vetë faktin që ky përvjetor përkujtohej nga mërgata shqiptare në Turqi mund të lexohet edhe një dimension tjetër i rëndësishëm. Kujtesa për Prizrenin dhe për ngjarjet e vitit 1878 kishte kaluar përtej kufijve gjeografikë të atdheut. Shqiptarët e shpërngulur, edhe larg vendlindjes, vazhdonin t'u riktheheshin momenteve themelore të historisë kombëtare, duke i ruajtur ato si pjesë të identitetit dhe të kujtesës së tyre kolektive. Distanca gjeografike, në këtë rast, nuk e kishte zbehur lidhjen me historinë; përkundrazi, duket se e kishte bërë nevojën për ta kujtuar atë edhe më të fuqishme.

Prandaj, përkujtimi i nëntëdhjetëvjetorit të Lidhjes së Prizrenit në këtë shkrim merr kuptimin e një rikthimi te një çast kur shqiptarët u përpoqën të flisnin me një zë për fatin e tyre. Autori anonim, duke vendosur në krye të tekstit vargjet e Vaso Pashë Shkodranit, sikur dëshiron të krijojë një urë ndërmjet historisë, kujtesës dhe ndjenjës kombëtare: nga kuvendi i burrave të mbledhur në Prizren, te poezia që i këndoi bashkimit shqiptar dhe deri te mërgimtarët që, shumë dekada më vonë e larg atdheut, vazhdonin ta kujtonin atë ngjarje me respekt e krenari.

Në këtë mënyrë, shkrimi bëhet më shumë sesa një përkujtim përvjetori. Ai shndërrohet në dëshmi të mënyrës se si një ngjarje historike vazhdon të jetojë në kujtesën e brezave dhe se si Lidhja e Prizrenit, edhe pas nëntëdhjetë vjetësh, vazhdonte të përjetohej nga mërgata shqiptare si simbol i bashkimit, i qëndresës dhe i përpjekjes për mbrojtjen e çështjes kombëtare shqiptare.

Duke synuar që mërgatës shqiptare t’i ofroheshin njohuri sa më të plota për një nga ngjarjet themelore të historisë sonë kombëtare, shkrimi ndalet gjerësisht te rrethanat politike e historike që çuan në organizimin e Lidhjes së Prizrenit, te arsyet që e bënë të domosdoshëm formimin e saj dhe te rreziku që rëndonte mbi trojet shqiptare në atë periudhë. Autori përpiqet që lexuesit shqiptarë larg atdheut të mos e njihnin Lidhjen vetëm si një emër të madh të historisë, por ta kuptonin atë si rezultat të një kohe të trazuar, kur shqiptarëve u kërkohej të përcaktonin vetë qëndrimin e tyre përballë vendimeve që merreshin për fatin e tokave ku jetonin.

Në vazhdim të shkrimit thuhej se Lidhja e Prizrenit u inaugurua më 5 qershor 1878, duke u paraqitur si një përgjigje e organizuar kombëtare në një nga çastet më të rrezikshme për të ardhmen e shqiptarëve. Në interpretimin e autorit, rëndësia e saj nuk qëndronte vetëm në vendimet që mori apo në strukturën politike që krijoi, por para së gjithash në vendosmërinë që dëshmoi në një orë të rëndë historike. Kur rreziku i copëtimit po bëhej gjithnjë e më i prekshëm, Lidhja u shfaq si përpjekje për t’i bashkuar shqiptarët rreth një interesi që kapërcente krahinat, dallimet dhe interesat e veçanta.

Pikërisht për këtë arsye, autori e sheh Lidhjen e Prizrenit edhe si një ringjallje të një tradite shumë më të hershme të bashkimit shqiptar. Sipas tij, në vendimin dhe vendosmërinë e burrave të mbledhur në Prizren sikur rizgjohej fryma e Lidhjes së Lezhës. Shekujt që ndanin këto dy ngjarje ishin të shumtë dhe rrethanat historike krejt të ndryshme, por në kujtesën kombëtare ato lidheshin nga një ide e përbashkët: në kohë rreziku, përballë kërcënimit të jashtëm, bashkimi shihej si kusht i domosdoshëm për qëndresën.

Kështu, në rrëfimin e autorit, historia shqiptare paraqitet si një varg përpjekjesh që, megjithëse të zhvilluara në kohë dhe rrethana të ndryshme, lidhen ndërmjet tyre nga kërkimi i vazhdueshëm për liri, bashkim dhe vetëvendosje. Nga Lezha në Prizren, prej Prizrenit drejt lëvizjeve të mëvonshme kombëtare, krijohet një vijë simbolike e vazhdimësisë historike, në të cilën secili brez duket sikur merr përsipër amanetin e brezit paraardhës.

Në këtë vazhdë përmenden edhe ngjarje të tjera që autori i konsideron gurë kilometrikë të rrugëtimit kombëtar. Nga Lidhja e Lezhës dhe Lidhja e Prizrenit, rrëfimi kalon te Kongresi i Manastirit, ku çështja e gjuhës dhe e alfabetit mori një rëndësi të jashtëzakonshme për bashkimin kulturor të shqiptarëve, e më pas te Vlora, e cila në kujtesën historike shqiptare lidhet pazgjidhshmërisht me shpalljen e pavarësisë. Më tej përmendet Kongresi i Lushnjës, si një tjetër moment kur shqiptarëve iu desh të mblidheshin dhe të merrnin vendime të rëndësishme për organizimin dhe mbrojtjen e shtetit të tyre.

Në këtë panoramë zë vend edhe Lufta e Vlorës, të cilën autori e cilëson heroike, duke e parë si vazhdim të së njëjtës frymë që kishte shoqëruar përpjekjet shqiptare ndër breza. Krahas saj kujtohen luftërat e shumta kundër synimeve territoriale të shteteve fqinje, të cilat në gjuhën patriotike të shkrimit përshkruhen si përballje me “fqinjët grabitqarë”. Në këtë mënyrë, historia ndërtohet si një rrëfim i gjatë qëndrese, ku shqiptarët paraqiten vazhdimisht të detyruar të mbrojnë tokën, të drejtat dhe qenien e tyre kombëtare.

Ky varg ngjarjesh arrin deri te ajo që autori e quan Kryengritja Kombëtare kundër “7 Prillit të Zi”[5], duke iu referuar pushtimit italian të Shqipërisë më 7 prill 1939. Edhe kjo datë vendoset brenda së njëjtës logjikë historike: sa herë që liria dhe pavarësia janë kërcënuar, është shfaqur edhe nevoja për qëndresë. Në këtë këndvështrim, lufta për liri nuk përfundon me një ngjarje të vetme, as me shpalljen e pavarësisë dhe as me krijimin e institucioneve shtetërore; ajo paraqitet si një proces i gjatë, i përsëritur dhe shpesh i dhimbshëm, që kalon nga një brez te tjetri.

Prandaj, kur autori shkruan se shqiptari po lufton pa pushim për liri[6], kjo fjali merr kuptimin e përfundimit të gjithë këtij udhëtimi historik. Ajo synon të përmbledhë në pak fjalë shekuj përpjekjesh, nga kuvendet e hershme të bashkimit deri te kryengritjet dhe luftërat e kohëve moderne. Në këtë interpretim, liria nuk paraqitet si një dhuratë e ardhur vetvetiu, por si diçka e kërkuar, e mbrojtur dhe e paguar vazhdimisht me përpjekjen e brezave.

Për mërgatën shqiptare, një rrëfim i tillë kishte edhe një domethënie të veçantë. Ai nuk shërbente vetëm për të rikujtuar data, kongrese, lidhje dhe luftëra, por edhe për të ruajtur një vijë të pandërprerë të kujtesës historike. Largësia nga atdheu mund ta ndante mërgimtarin nga vendlindja, por historia bëhej ura që e kthente vazhdimisht tek ajo. Duke kujtuar Lezhën, Prizrenin, Manastirin, Vlorën, Lushnjën dhe përpjekjet e mëvonshme për liri, shkrimi kërkonte t’i kujtonte mërgatës se përkatësia kombëtare nuk përcaktohej vetëm nga vendi ku jetohej, por edhe nga kujtesa që ruhej dhe trashëgohej.

Në këtë mënyrë, Lidhja e Prizrenit vendosej në një varg shumë më të gjatë të historisë shqiptare. Ajo paraqitej jo si një episod i shkëputur, por si një hallkë e fuqishme në zinxhirin e përpjekjeve për bashkim e liri: një urë ndërmjet kujtesës së Lezhës dhe lëvizjes kombëtare të shekullit XIX, si dhe një pikë referimi për brezat që do të vazhdonin më pas përpjekjet e tyre. Përmes këtij këndvështrimi, autori anonim sikur dëshironte t’i përcillte mërgatës një mesazh të qartë: format e luftës, rrethanat dhe kundërshtarët mund të ndryshonin me kalimin e kohës, por aspirata për liri dhe ruajtjen e qenies kombëtare mbetej filli që lidhte një epokë shqiptare me tjetrën.

Në vazhdim të shkrimit, autori largohet nga rrëfimi thjesht përkujtimor dhe historik dhe kalon në një gjuhë dukshëm më polemizuese, duke drejtuar akuza të ashpra ndaj Tiranës komuniste dhe qëndrimit të saj ndaj ngjarjeve që ai i konsideronte themelore për kujtesën kombëtare shqiptare. Sipas tij, pushteti i kohës kishte lejuar që këto “Ditë Kombi”[7] të liheshin në harresë, duke mos u dhënë vendin që meritonin në kujtesën publike dhe, mbi të gjitha, duke mos ndjekur idealet e rrugën politike që, në këndvështrimin e autorit, përfaqësonin ato. Kështu, përkujtimi i së kaluarës shndërrohet në një mjet për të gjykuar të tashmen politike dhe për të vënë përballë njëra-tjetrës dy Shqipëri: atë të idealeve kombëtare të trashëguara nga brezat e mëparshëm dhe atë të realitetit politik të regjimit komunist.

Në këtë frymë kritike, autori përdor një simbolikë të fortë kur shkruan se, si rrjedhojë e kësaj politike, “në vatrën tonë” shqiptarët kishin parë të valëviteshin “flamurët e robërisë”, duke përmendur fillimisht Duçen e më pas Stalinin. Me këtë krahasim, ai ndërton një vijë të drejtpërdrejtë ndërmjet dy periudhave që, ndonëse historikisht e ideologjikisht të ndryshme, në interpretimin e tij përfaqësonin forma të ndikimit dhe të nënshtrimit të ardhur nga jashtë. Kujtimi i pushtimit fashist italian dhe figura e Musolinit vendosen kështu pranë orientimit të mëvonshëm të Shqipërisë komuniste drejt Bashkimit Sovjetik dhe kultit të Stalinit. Për autorin, ndryshimi i simboleve dhe i ideologjive nuk kishte sjellë domosdoshmërisht atë liri kombëtare për të cilën kishin luftuar brezat e mëparshëm; kishte ndryshuar flamuri politik, por, sipas gjykimit të tij, jo ndjenja e varësisë.

Një retorikë e tillë duhet parë edhe në kontekstin politik e ideologjik të mërgatës shqiptare të kohës. Për një pjesë të saj, sidomos për qarqet kundërshtare të regjimit komunist, historia kombëtare nuk ishte vetëm një fushë kujtese, por edhe një mënyrë për të artikuluar kundërshtimin ndaj pushtetit në Shqipëri. Përvjetorët, figurat historike, kryengritjet dhe lidhjet shqiptare merrnin kështu një funksion të dyfishtë: nga njëra anë shërbenin për të ruajtur lidhjen e mërgatës me atdheun dhe, nga ana tjetër, për të ndërtuar një argument politik kundër rendit të vendosur në Shqipërinë e pasluftës.

Pas kësaj kritike të drejtpërdrejtë politike, shkrimi rikthehet te një dimension më i gjerë i vetëdijes historike. Në të vihet në spikamë lashtësia e kombit shqiptar dhe vazhdimësia e tij ndër shekuj. Autori e paraqet historinë si një hapësirë të madhe kujtese, ku shqiptarët, sa herë që shfletojnë faqet e së kaluarës, ndeshen me gjurmët e vetvetes, me qëndresën dhe heroizmin e brezave që i paraprinë. Historia, sipas kësaj fryme, nuk është vetëm renditje datash dhe ngjarjesh, por dëshmi e ekzistencës, e rrënjëve dhe e një vazhdimësie që as pushtimet, as ndarjet politike dhe as ndryshimet e regjimeve nuk kishin arritur ta ndërprisnin.

Në këtë këndvështrim, të parët paraqiten si njerëz që “nuk ulën kokën”[8], një formulim që mbart në vetvete të gjithë simbolikën e qëndresës. Autori kërkon të ndërtojë përpara lexuesit të mërgatës figurën e shqiptarit që, pavarësisht rrethanave historike, ka mbrojtur tokën, përkatësinë dhe dinjitetin e tij. E kaluara heroike shërben kështu jo vetëm për t’u kujtuar, por edhe për të krijuar një model moral për të tashmen: brezat e rinj duhet të shohin te historia e të parëve një arsye për të mos humbur lidhjen me prejardhjen dhe me çështjen kombëtare.

Pikërisht në këtë pikë të rrëfimit, argumenti historik ndërthuret përsëri me gjuhën poetike. Gazeta sjell vargjet e një poeti të ri, Mitrush Kutelit, kushtuar Kosovës shqiptare, përmes të cilave ideja e lashtësisë dhe e vazhdimësisë së pranisë shqiptare merr një formë të fuqishme letrare. Poeti pohonte: “Se jam këtu nga moti, kur vet zoti, e bëri fushën fushë e malin mal. Jam këtu dhe do të jem-den baba den-sa mali të bëhet hi e hiri mal përsëri!”^[9]

Në këto vargje, koha historike pothuajse humbet kufijtë e saj dhe shndërrohet në kohë mitike. Prania shqiptare paraqitet si aq e hershme, sa lidhet simbolikisht me vetë krijimin e natyrës, me çastin kur “fusha” u bë fushë dhe “mali” u bë mal. Nuk kemi të bëjmë këtu me një pohim historiografik në kuptimin shkencor të fjalës, por me një figuracion poetik që synon të shprehë ndjenjën e autoktonisë, të rrënjosjes dhe të lidhjes së pandashme të njeriut me tokën e tij. Pikërisht fuqia e vargut qëndron në këtë tejkalim të kronologjisë: shqiptari i poezisë nuk e mat praninë e vet me vite apo shekuj, por me vetë ekzistencën e vendit ku jeton.

Edhe shprehja “den baba den”, e përdorur në vargje në kuptimin e vazhdimësisë brez pas brezi, e përforcon këtë ide. Ajo e vendos individin brenda një zinxhiri shumë më të gjatë familjar e kombëtar, ku një brez ia dorëzon tjetrit kujtesën, përkatësinë dhe lidhjen me tokën. Ndërsa figura poetike se kjo prani do të vazhdojë “sa mali të bëhet hi e hiri mal përsëri” e çon mendimin deri në skajet e përjetësisë, duke shprehur bindjen se lidhja me vendin nuk mund të shuhet as nga kalimi i kohës dhe as nga tronditjet e historisë.

Në këtë mënyrë, shkrimi ndërton një lidhje të qartë ndërmjet historisë, politikës dhe poezisë. Kritika ndaj Tiranës komuniste, kujtesa e përpjekjeve kombëtare, pohimi i lashtësisë së shqiptarëve dhe vargjet kushtuar Kosovës bashkohen rreth të njëjtit bosht: ruajtjes së vetëdijes kombëtare në kushtet e mërgimit. Për autorin anonim, historia nuk duhej vetëm të kujtohej; ajo duhej të shërbente si dëshmi, si argument dhe si burim qëndrese. Ndërsa për mërgatën, e ndarë fizikisht nga trojet shqiptare, një ligjërim i tillë merrte edhe një domethënie emocionale: ai e shndërronte kujtesën historike në një mënyrë për të mbetur shpirtërisht e lidhur me atdheun.

Prandaj edhe vargjet për Kosovën, të vendosura në fund të këtij argumentimi, nuk janë vetëm një zbukurim poetik i shkrimit. Ato sintetizojnë mesazhin që gazeta kërkonte t’ia përcillte lexuesit të saj: brezat dhe regjimet mund të ndërrojnë, kufijtë politikë mund të ndryshojnë dhe historia mund të sjellë pushtime, ndarje e përmbysje, por kujtesa e përkatësisë dhe bindja për vazhdimësinë historike mbeten elemente përmes të cilave një bashkësi përpiqet të ruajë identitetin e vet.

Vijon