GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (6)

Nëntëdhjetëvjetori i Lidhjes së Prizrenit dhe rikthimi i kujtesës kombëtare (1968)

Viti 1968 ishte i ngarkuar me zhvillime të rëndësishme politike, shoqërore dhe kulturore për shqiptarët në Kosovë. Krahas demonstratave dhe kërkesave gjithnjë më të hapura për barazi kombëtare, gjuhësore e politike, gjatë këtij viti u shënuan edhe ngjarje që e rikthyen vëmendjen drejt historisë kombëtare shqiptare. Një ndër më domethënëset ishte përkujtimi i 90-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, organizuar pikërisht në qytetin ku, në qershorin e vitit 1878, ishte themeluar njëra prej organizatave më të rëndësishme politike të historisë moderne shqiptare.

Për dy ditë me radhë, Prizreni u bë qendër e një manifestimi kushtuar kësaj ngjarjeje historike. Përkujtimi kishte një peshë që tejkalonte karakterin e një ceremonie të zakonshme jubilare. Në rrethanat politike të Kosovës të vitit 1968, rikthimi te Lidhja e Prizrenit nënkuptonte njëkohësisht rikthim te një prej momenteve themelore të organizimit politik dhe të vetëdijes kombëtare shqiptare. Kujtimi i vitit 1878 sillte në vëmendje një periudhë kur shqiptarët, të përballur me rrezikun e copëtimit të viseve të tyre, kishin kërkuar të organizoheshin politikisht dhe të mbronin interesat e tyre kombëtare.

Manifestimi përkujtimor u zhvillua në sallën e kulturës në Prizren, ndërsa organizimin e tij e drejtonte Ali Dauti, në cilësinë e kryetarit të këshillit për kremtimin e 90-vjetorit. Pjesëmarrja e personaliteteve të ndryshme dhe diskutimet e zhvilluara gjatë ceremonisë dëshmonin rëndësinë që i jepej kësaj ngjarjeje. Në fjalimet e mbajtura u theksua vazhdimisht se Lidhja e Prizrenit përfaqësonte një datë themelore të historisë shqiptare dhe një moment vendimtar në procesin e organizimit politik të shqiptarëve.

Rëndësia e këtij përvjetori bëhet edhe më e qartë kur vendoset në kontekstin e vitit 1968. Ishte një periudhë kur në Kosovë po zgjerohej hapësira për afirmimin e gjuhës, kulturës dhe historisë shqiptare, ndërsa njëkohësisht po artikuloheshin më fuqishëm kërkesat për avancimin e pozitës politike të shqiptarëve. Në një atmosferë të tillë, përkujtimi publik i Lidhjes së Prizrenit fitonte edhe një dimension të veçantë simbolik. Historia nuk rikthehej vetëm për t'u nderuar, ajo shërbente edhe për ta forcuar ndjenjën e vazhdimësisë historike dhe të përkatësisë kombëtare.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit përfaqësonte pikërisht një kujtesë të tillë. Ajo dëshmonte se kërkesat për mbrojtjen e trojeve, për organizim politik dhe për afirmimin e identitetit kombëtar kishin rrënjë të thella historike. Prandaj, nëntëdhjetë vjet pas themelimit të saj, përkujtimi në Prizren krijonte një lidhje të natyrshme ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes. Ndërmjet brezit që në vitin 1878 kishte artikuluar kërkesat politike shqiptare dhe brezave që në vitin 1968 po kërkonin një pozitë më të barabartë politike, kulturore dhe kombëtare.

Në këtë kuptim, kremtimi i 90-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit ishte më shumë sesa një përvjetor historik. Ai dëshmonte për një fazë të re të afirmimit të kujtesës kombëtare shqiptare në Kosovë. Në një vit të karakterizuar nga debate politike, protesta studentore dhe kërkesa për zgjerimin e të drejtave, kthimi te Lidhja e Prizrenit i jepte së tashmes një thellësi historike. Prizreni i vitit 1968 rikujtonte kështu Prizrenin e vitit 1878, duke e vendosur kujtesën e Lidhjes në qendër të një procesi më të gjerë të rizgjimit kulturor dhe politik të shqiptarëve në Kosovë.

Përkujtimi i përvjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit nuk u kufizua vetëm në mbajtjen e fjalimeve, tubimeve dhe manifestimeve solemne. Ai u shoqërua edhe me veprime konkrete që synonin ta përjetësonin kujtesën e kësaj ngjarjeje në vetë hapësirën historike të Prizrenit. Në këtë kuadër, organizatat që merreshin me mbrojtjen dhe kujdesin ndaj monumenteve dhe objekteve me vlerë historike ndërmorën hapa për ta ruajtur dhe institucionalizuar trashëgiminë e Lidhjes, duke e bërë atë më të pranishme në jetën kulturore dhe publike të qytetit.

Një nga ngjarjet më të rëndësishme të ditëve përkujtimore ishte inaugurimi i muzeut që mori emrin “Lidhja e Prizrenit”[1]. Hapja e këtij institucioni kishte një domethënie që shkonte përtej krijimit të një hapësire muzeale. Muzeu synonte të bëhej një vend i kujtesës historike, ku dokumentet, dëshmitë dhe trashëgimia që lidheshin me veprimtarinë e Lidhjes mund të ruheshin, të prezantoheshin dhe t'u përcilleshin brezave të ardhshëm. Në këtë mënyrë, historia e vitit 1878 nuk mbetej vetëm në faqet e librave apo në rrëfimet për të kaluarën, por merrte një formë të prekshme dhe një vend të përcaktuar në hapësirën publike.

Ky veprim kishte rëndësi të veçantë edhe për afirmimin e trashëgimisë historike shqiptare në Kosovën e asaj kohe. Institucionalizimi i kujtesës së Lidhjes së Prizrenit krijonte mundësi që një prej kapitujve më të rëndësishëm të historisë kombëtare shqiptare të paraqitej publikisht dhe të bëhej pjesë e edukimit historik e kulturor të shoqërisë. Për shqiptarët e Kosovës, Lidhja përfaqësonte kujtesën e një organizimi politik që kishte synuar mbrojtjen e interesave dhe të trojeve shqiptare në një prej periudhave më të ndërlikuara të historisë së Ballkanit. Për këtë arsye, hapja e një muzeu me emrin e saj kishte edhe një peshë të fuqishme simbolike.

Domethënës ishte gjithashtu fakti se kujtesa e Lidhjes filloi të mishërohej edhe në toponiminë urbane të Prizrenit. Qendra e qytetit mori emrin “Sheshi i Lidhjes së Prizrenit”[2], duke e vendosur këtë ngjarje historike në një prej hapësirave më të dukshme të jetës së përditshme qytetare. Emërtimi i një sheshi nuk ishte thjesht një akt administrativ. Përmes emrit, historia hynte në peizazhin urban dhe bëhej pjesë e kujtesës së përditshme të banorëve. Çdo përmendje e sheshit rikthente, në mënyrë simbolike, kujtimin e Lidhjes dhe të rolit që Prizreni kishte luajtur në historinë politike shqiptare.

Në rrethanat e vitit 1968, këto veprime merrnin një kuptim edhe më të gjerë. Ishte një periudhë kur shqiptarët në Kosovë po kërkonin hapësirë më të madhe për afirmimin e gjuhës, kulturës, historisë dhe identitetit të tyre kombëtar. Prandaj, inaugurimi i muzeut dhe emërtimi i sheshit mund të shihen si pjesë e një procesi më të gjerë të rikthimit të kujtesës historike shqiptare në hapësirën publike. Përmes tyre, Lidhja e Prizrenit nuk përkujtohej vetëm si një ngjarje e largët e shekullit XIX, por vendosej në qendër të vetëdijes historike të një shoqërie që po kërkonte ta afirmonte më fuqishëm identitetin e saj.

Kështu, përvjetori shndërrohej nga një ceremoni e përkohshme në një kujtesë më të qëndrueshme. Muzeu ruante dëshminë historike, ndërsa emri i sheshit e bartte atë në jetën e përditshme të qytetit. Të dyja së bashku i jepnin Lidhjes së Prizrenit një prani të re në hapësirën kulturore dhe publike të Kosovës, duke e lidhur Prizrenin bashkëkohor me një prej ngjarjeve themelore të historisë kombëtare shqiptare^[3].

Prishtina në vitin jubilar të Skënderbeut

Në vazhdim të informacioneve për zhvillimet kulturore e shkencore që shënuan vitin 1968 në Kosovë, një vend të veçantë zinte edhe përkujtimi i pesëqindvjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit-Skënderbeut[4]. Në Prishtinë, kjo ngjarje historike u shënua përmes një tubimi shkencor treditor, i cili mblodhi studiues të albanologjisë dhe përfaqësues të qarqeve akademike nga vende të ndryshme. Në një kohë kur interesimi për historinë, gjuhën dhe kulturën shqiptare po fitonte hapësirë gjithnjë më të madhe në jetën publike të Kosovës, organizimi i një veprimtarie të tillë përbënte një ngjarje me rëndësi jo vetëm shkencore, por edhe kulturore e kombëtare.

Tubimi në Prishtinë dëshmonte se figura e Skënderbeut vazhdonte të ishte një pikë e fuqishme referimi në studimet historike shqiptare. Pesë shekuj pas vdekjes së tij, personaliteti dhe epoka e tij vazhdonin të tërhiqnin vëmendjen e historianëve, gjuhëtarëve, studiuesve të letërsisë dhe albanologëve në përgjithësi. Për këtë arsye, përvjetori nuk u konceptua vetëm si një ceremoni përkujtimore, por edhe si mundësi për ta trajtuar trashëgiminë e tij nëpërmjet hulumtimit dhe debatit shkencor.

Rëndësinë ndërkombëtare të këtij tubimi e dëshmonte edhe përbërja e pjesëmarrësve. Krahas albanologëve të njohur të vendit, në Prishtinë kishin ardhur studiues nga Austria, Rusia, Kroacia, Sllovenia dhe vende të tjera. Një pjesëmarrje e tillë e nxirrte manifestimin përtej kufijve të një përkujtimi lokal dhe e vendoste atë në një hapësirë më të gjerë akademike. Albanologjia, si fushë studimi e gjuhës, historisë dhe kulturës shqiptare, shfaqej kështu si një disiplinë që kishte krijuar interes dhe traditë kërkimore edhe jashtë hapësirës shqiptare.

Veçanërisht domethënëse ishte pjesëmarrja e studiuesve nga Shqipëria. Një delegacion i gjerë akademik kishte ardhur në Prishtinë, me në krye historianin dhe akademikun Aleks Buda, një prej figurave qendrore të historiografisë shqiptare të asaj periudhe. Prania e studiuesve nga Shqipëria në një tubim shkencor në Kosovë kishte një rëndësi që tejkalonte përmbajtjen e kumtesave të paraqitura. Në kushtet kur shqiptarët jetonin të ndarë nga kufijtë shtetërorë dhe vepronin brenda sistemeve të ndryshme politike, takimet ndërmjet studiuesve nga Kosova dhe Shqipëria krijonin ura të rëndësishme komunikimi kulturor e shkencor.

Në këtë kuptim, konferenca e Prishtinës mund të shihej edhe si një hapësirë ku historia dhe shkenca krijonin mundësi afrimi. Studiuesit mund të shkëmbenin njohuri, botime, pikëpamje dhe rezultate kërkimore, ndërsa institucionet kulturore shqiptare në të dy anët e kufirit krijonin kontakte që kishin rëndësi për zhvillimin e mëtejshëm të albanologjisë. Në qendër të këtij komunikimi qëndronte Skënderbeu, figura e të cilit përfaqësonte një trashëgimi historike të përbashkët dhe një nga simbolet më të qëndrueshme të kujtesës kombëtare shqiptare.

Një gjest me domethënie të veçantë simbolike ishte edhe dhurata që Aleks Buda i bëri Institutit Albanologjik në Prishtinë: busti i Skënderbeut. Në pamje të parë, mund të dukej si një akt ceremonial i lidhur me karakterin jubilar të manifestimit, por në kontekstin e kohës ai bartte një kuptim shumë më të gjerë. Busti vendoste simbolikisht figurën e Skënderbeut brenda një institucioni që kishte për mision studimin e gjuhës, historisë, letërsisë, folklorit dhe trashëgimisë shqiptare. Në këtë mënyrë, dhurata bëhej një shenjë e lidhjes ndërmjet kujtesës historike dhe punës shkencore që po zhvillohej në Kosovë.

Ngjarja merr një domethënie edhe më të madhe kur shihet në kuadrin e përgjithshëm të vitit 1968. Në të njëjtën periudhë kur në Kosovë po shënohej 90-vjetori i Lidhjes së Prizrenit, po zhvilloheshin debate për pozitën e gjuhës shqipe dhe po shtoheshin kërkesat për avancimin e të drejtave kombëtare, në Prishtinë organizohej edhe një tubim ndërkombëtar kushtuar Skënderbeut. Këto zhvillime, megjithëse të natyrave të ndryshme, dëshmonin për një prani gjithnjë më të dukshme të historisë dhe kulturës shqiptare në jetën institucionale e publike të Kosovës.

Prandaj, tubimi treditor i albanologëve nuk duhet parë vetëm si një ngjarje akademike kushtuar një përvjetori. Ai ishte pjesë e një procesi më të gjerë të afirmimit kulturor e shkencor shqiptar në Kosovë dhe njëkohësisht një mundësi e rëndësishme për forcimin e lidhjeve ndërmjet studiuesve shqiptarë dhe albanologëve të huaj. Prishtina po shndërrohej gradualisht në një qendër ku historia, gjuha dhe kultura shqiptare jo vetëm përkujtoheshin, por studioheshin, diskutoheshin dhe prezantoheshin në një rreth gjithnjë më të gjerë shkencor^[5].

Kujtesa kombëtare shqiptare nga Kosova në qendrat universitare të Jugosllavisë

Të dhënat që përcillte gazeta “BESA” e Stambollit dëshmojnë se përkujtimi i pesëqindvjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit-Skënderbeut gjatë vitit 1968 nuk mbeti i kufizuar vetëm në tubimin shkencor të organizuar në Prishtinë. Përkundrazi, manifestimet përkujtimore morën një shtrirje të gjerë në Kosovë dhe në qendra të tjera të Jugosllavisë ku jetonin, studionin dhe vepronin shqiptarët[6]. Në këtë mënyrë, jubileu i Skënderbeut u shndërrua në një ngjarje të rëndësishme kulturore, historike dhe identitare, e cila bashkoi rreth kujtesës së tij mjedise shqiptare të ndara gjeografikisht, por të lidhura përmes një trashëgimie të përbashkët historike.

Sipas “BESËS”, pothuajse në të gjitha qytetet kryesore të Kosovës u organizuan veprimtari kushtuar këtij përvjetori. Përkujtimi mori forma të ndryshme, nga tubimet dhe akademitë solemne deri te aktivitetet kulturore, letrare e artistike. Kjo shtrirje tregonte se figura e Skënderbeut nuk trajtohej vetëm si objekt studimi i historianëve dhe albanologëve, por kishte hyrë fuqishëm edhe në jetën kulturore e publike të shqiptarëve të Kosovës. Përmes këtyre manifestimeve, historia kombëtare po bëhej më e pranishme në institucionet kulturore, në shkolla, në rrethet studentore dhe në hapësirat e tjera të jetës shoqërore.

Një shembull domethënës ishte Prishtina, ku, krahas tubimeve shkencore, ishte vënë në skenë edhe pjesa teatrale “Trimi i mirë me shokë shumë”[7]. Përfshirja e teatrit në programin përkujtimor i jepte jubileut një dimension tjetër. Nëpërmjet artit skenik, figura e Skënderbeut dhe epoka e tij i afroheshin një publiku shumë më të gjerë sesa atij të konferencave shkencore. Historia kështu nuk përcillej vetëm nëpërmjet dokumentit dhe ligjërimit akademik, por edhe përmes interpretimit artistik, duke u shndërruar në përjetim kulturor dhe në pjesë të kujtesës kolektive.

Veçanërisht me interes ishte përfshirja e studentëve shqiptarë në shënimin e këtij përvjetori. “BESA” njoftonte se manifestime kushtuar Skënderbeut ishin organizuar nga studentët shqiptarë jo vetëm në Kosovë, por edhe në qendra të rëndësishme universitare të Jugosllavisë, si Beogradi, Zagrebi, Lubjana, Sarajeva dhe Shkupi. Përkujtimi ishte shtrirë gjithashtu në Dibër, Manastir, Pejë, Mitrovicë, Gjilan, Ferizaj dhe Gjakovë, duke krijuar një hapësirë të gjerë të veprimtarive kulturore shqiptare^[8].

Pjesëmarrja e studentëve merrte një domethënie të veçantë në kontekstin e vitit 1968. Studentët shqiptarë që studionin larg Kosovës jetonin në mjedise të ndryshme universitare dhe shoqërore, por përmes organizimit të veprimtarive kushtuar Skënderbeut krijonin hapësira ku mund të afirmonin historinë, kulturën dhe identitetin e tyre. Jubileu shërbente kështu si një pikë takimi ndërmjet brezit të ri të arsimuar dhe kujtesës historike kombëtare. Skënderbeu nuk përkujtohej vetëm si një figurë e së kaluarës, por si simbol i një trashëgimie që i lidhte shqiptarët përtej kufijve administrativë dhe hapësirave ku ata jetonin.

Shtrirja e manifestimeve nga Prishtina dhe qytetet e Kosovës deri në Beograd, Zagreb, Lubjanë, Sarajevë e Shkup dëshmonte gjithashtu për praninë gjithnjë më të dukshme të një brezi të ri studentësh dhe intelektualësh shqiptarë në hapësirën jugosllave. Universitetet po krijonin një shtresë të re të rinjsh të arsimuar, të cilët, krahas formimit profesional, po shfaqnin interes të shtuar për gjuhën, kulturën dhe historinë e tyre. Pikërisht ky brez do të fitonte një rol gjithnjë më të rëndësishëm në jetën kulturore, shoqërore dhe politike të Kosovës.

Në një plan më të gjerë, përkujtimi i pesëqindvjetorit të Skënderbeut duhet parë krahas zhvillimeve të tjera që karakterizuan Kosovën gjatë vitit 1968. Në të njëjtën kohë po shënohej nëntëdhjetëvjetori i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, po zhvilloheshin aktivitete të rëndësishme albanologjike dhe po artikuloheshin më fuqishëm kërkesat për gjuhën, arsimin, barazinë dhe avancimin e pozitës politike të shqiptarëve. Historia kombëtare dhe realiteti politik i kohës po takoheshin kështu në një mënyrë gjithnjë më të dukshme.

Prandaj, pesëqindvjetori i Skënderbeut në vitin 1968 nuk ishte vetëm përkujtim i një heroi të pesë shekujve më parë. Në Kosovën e atij viti, kujtesa historike po shndërrohej në një mënyrë të artikulimit të identitetit dhe të kërkesës për dinjitet kombëtar. Sa më shumë që Skënderbeu përkujtohej në Prishtinë, Prizren, Beograd, Zagreb, Shkup apo Sarajevë, aq më qartë bëhej e dukshme se shqiptarët, pavarësisht kufijve dhe qendrave ku jetonin, e njihnin veten në një histori të përbashkët. Në këtë kuptim, viti 1968 nuk solli vetëm rikthimin e Skënderbeut në skenën kulturore; ai dëshmoi se kujtesa kombëtare shqiptare kishte dalë nga heshtja dhe po kërkonte gjithnjë më fuqishëm vendin e saj në hapësirën publike. Historia nuk po përkujtohej më vetëm si e kaluar – ajo po bëhej argument për të tashmen[9].

Megjithëse viti 1968 solli një gjallërim të dukshëm të jetës kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve, me manifestime kushtuar Skënderbeut, Lidhjes së Prizrenit dhe figurave të tjera të historisë shqiptare, kjo hapje nuk nënkuptonte se mekanizmat e kontrollit dhe të ndjekjes politike ishin zhdukur. Përkundrazi, sipas të dhënave që përcillte gazeta “BESA”, krahas atmosferës së re të afirmimit kulturor vazhdonin edhe praktikat e vjetra të dyshimit, survejimit dhe ndjekjes së shqiptarëve nga organet e sigurimit jugosllav^[10]. Kështu, brenda së njëjtës periudhë bashkëjetonin dy realitete të kundërta: në njërën anë shqiptarëve u krijohej një hapësirë më e madhe për ta shprehur identitetin dhe kujtesën e tyre historike, ndërsa në anën tjetër vazhdonin proceset gjyqësore me prapavijë politike.

Një shembull të kësaj gjendjeje “BESA” e gjente në Manastir^[11], ku, sipas saj, proceset gjyqësore kundër shqiptarëve vazhdonin edhe në një kohë kur në diskursin zyrtar flitej për ndryshime politike dhe për korrigjimin e padrejtësive të periudhës së mëparshme. Për gazetën e mërgatës, zhvillime të tilla dëshmonin se largimi i Aleksandar Rankoviqit dhe dënimi formal i disa metodave të aparatit të sigurimit nuk kishin sjellë domosdoshmërisht shkëputjen e menjëhershme nga praktikat e krijuara gjatë viteve të mëparshme. Strukturat e sigurisë vazhdonin të shiheshin me mosbesim nga një pjesë e shqiptarëve, sidomos për shkak të kujtesës së freskët të ndjekjeve, arrestimeve dhe proceseve politike.

Në këtë kontekst, para trupit gjykues në Manastir kishin dalë Olloman Sela, Shefit Iljazi, Zudi Baku, Xhevat Lena dhe Sejdi Loga. Sipas informacionit të përcjellë nga “BESA”, aktakuza i ngarkonte ata me veprimtari spiunazhi në favor të Tiranës^[12]. Vetë formulimi i një akuze të tillë duhet vendosur në atmosferën politike të kohës, kur marrëdhëniet ndërmjet Jugosllavisë dhe Shqipërisë kishin kaluar përmes periudhave të gjata tensionesh dhe kur kontaktet reale apo të supozuara me Shqipërinë mund të interpretoheshin nga organet e sigurisë përmes prizmit të dyshimit politik.

Pikërisht akuza për lidhje me Tiranën kishte një peshë të veçantë kur bëhej fjalë për shqiptarët që jetonin në Jugosllavi. Për shkak të afërsisë kombëtare, gjuhësore dhe kulturore me Shqipërinë, interesimi për zhvillimet atje, kontaktet familjare apo kulturore, madje edhe manifestimet e ndjenjave kombëtare mund të bëheshin objekt dyshimi nga aparati shtetëror. Në këtë mënyrë, kufiri ndërmjet interesimit kulturor e kombëtar dhe asaj që pushteti mund ta konsideronte veprimtari politike kundër shtetit bëhej shpesh tepër i ndjeshëm.

“BESA”, duke e përcjellë këtë proces, vinte në dyshim vetë bazën e aktakuzës. Sipas gazetës, gjykata nuk dispononte argumente bindëse që do ta dëshmonin fajësinë e të akuzuarve. Ky pohim duhet lexuar si qëndrim i burimit dhe në kuadër të orientimit politik të gazetës, e cila ishte vazhdimisht kritike ndaj politikës jugosllave ndaj shqiptarëve. Megjithatë, fakti që gazeta i kushtonte hapësirë rasteve të tilla është domethënës për të kuptuar mënyrën se si mërgata shqiptare e perceptonte vazhdimësinë e represionit edhe pas ndryshimeve politike të vitit 1966.

Kështu krijohej një paradoks i dukshëm i fundviteve gjashtëdhjetë. Në sallat kulturore përkujtohej Skënderbeu, në Prizren nderohej Lidhja Shqiptare e Prizrenit, në institucionet shkencore zhvillohej albanologjia, ndërsa njëkohësisht shqiptarë të tjerë vazhdonin të dilnin para gjykatave nën akuza politike[13]. Pikërisht ky kontrast e bën periudhën historikisht të rëndësishme: liberalizimi pas rënies së Rankoviqit nuk ishte një shkëputje e menjëhershme dhe e plotë nga e kaluara, por një proces i ndërlikuar, në të cilin hapja kulturore dhe politike bashkëjetonte ende me trashëgiminë e kontrollit dhe të mosbesimit shtetëror.

Prandaj, procesi i Manastirit, ashtu siç paraqitet në faqet e “BESËS”, duhet parë si pjesë e këtij realiteti kontradiktor. Shqiptarët po fitonin më shumë hapësirë për ta afirmuar historinë dhe identitetin e tyre, por kjo nuk nënkuptonte se dyshimet e vjetra ndaj tyre ishin zhdukur. Ndryshonte atmosfera politike, por mekanizmat dhe mendësitë e ndërtuara gjatë viteve të represionit nuk zhdukeshin brenda natës. Pikërisht ndërmjet këtyre dy realiteteve – afirmimit kombëtar në njërën anë dhe vazhdimit të ndjekjeve politike në tjetrën – duhet lexuar edhe pozita e shqiptarëve në Jugosllavinë e fundit të viteve gjashtëdhjetë.

Vijon