Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (53)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (53)

Thirrja e mërgatës për nderimin e dëshmorëve të lirisë

Në përmbyllje të thirrjes, organizatorët i jepnin marshit protestues edhe një dimension të thellë ceremonial, moral dhe kombëtar, duke njoftuar se, pas përfundimit të protestës, pjesëmarrësit do të drejtoheshin drejt varreve të dëshmorëve për t’i nderuar me lule dhe kurora. Ky veprim nuk paraqitej si një gjest i zakonshëm protokollar, por si një rit solemn i kujtesës kolektive, përmes të cilit mërgata shqiptare shprehte mirënjohjen dhe respektin e saj të pakufishëm ndaj atyre që kishin flijuar jetën për lirinë e popullit shqiptar.

Autorët e dokumentit theksonin se vizita në varret e shokëve do të ishte vazhdimi natyror i marshit protestues. Në këtë mënyrë, protesta nuk përfundonte me parullat, fjalimet apo manifestimin publik, por vazhdonte në një akt reflektimi dhe përulësie përpara kujtimit të atyre që nuk jetonin më. Kështu ndërtohej një lidhje simbolike midis veprimit politik dhe kujtesës historike: protesta shprehte revoltën ndaj padrejtësisë, ndërsa vizita në varreza mishëronte respektin dhe besnikërinë ndaj idealit për të cilin kishin rënë dëshmorët.

Vendosja e luleve dhe kurorave mbi varret bart një simbolikë të lashtë dhe universale. Në traditën shqiptare, ashtu si në kulturat e tjera evropiane, lulja është shenjë e jetës, e kujtesës dhe e nderimit, ndërsa kurora simbolizon pavdekësinë e veprës dhe të emrit të atyre që kanë merituar respektin e brezave. Përmes këtij veprimi, organizatorët dëshironin të tregonin se, megjithëse trupat e dëshmorëve preheshin nën dhe, kujtimi, ideali dhe sakrifica e tyre vazhdonin të jetonin në ndërgjegjen e popullit shqiptar.

Në tekst nënvizohej se ky ishte një veprim “siç i mbulon çdoherë populli varret e heronjve dhe dëshmorëve”. Ky formulim e vendoste ceremoninë në vazhdën e një tradite të gjatë historike shqiptare. Në çdo periudhë të historisë sonë, nga luftërat për mbijetesë e deri te përpjekjet për pavarësi e liri kombëtare, populli shqiptar ka ruajtur me përkushtim kultin e nderimit të dëshmorëve. Varret e tyre nuk kanë qenë vetëm vende prehjeje, por janë shndërruar në hapësira të kujtesës kombëtare, ku brezat kanë rikujtuar sakrificat e së kaluarës dhe kanë ripërtërirë besimin në idealet për të cilat ata dhanë jetën.

Në këtë kuptim, organizatorët nuk e konsideronin vizitën në varreza si një akt privat pikëllimi, por si një detyrim moral dhe historik të gjithë kombit. Për ta, kujtesa për dëshmorët nuk mund të mbetej vetëm në faqet e historisë apo në fjalimet përkujtimore, ajo duhej të mishërohej edhe në gjeste konkrete, në rituale që ruanin gjallë lidhjen ndërmjet brezave dhe forconin identitetin kombëtar.

Ky veprim kishte një domethënie të veçantë edhe për mërgatën shqiptare. Duke jetuar larg Kosovës, shqiptarët e mërguar ndienin nevojën të krijonin vende dhe momente ku të shprehnin përkatësinë e tyre kombëtare. Varret e Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës dhe Bardhosh Gërvallës në Gjermani ishin shndërruar në pika të rëndësishme të kujtesës historike të diasporës shqiptare. Vizitat e organizuara çdo vit në përvjetorët e rënies së tyre nuk ishin vetëm ceremoni përkujtimore, por manifestime të identitetit kombëtar dhe të unitetit politik të shqiptarëve të mërguar.

Në aspektin historik, këto ceremoni kishin edhe një funksion të rëndësishëm edukues. Përmes tyre, brezat e rinj të lindur ose të rritur në mërgim njiheshin me historinë e rezistencës shqiptare, me figurat që kishin sakrifikuar jetën për lirinë e Kosovës dhe me idealet që kishin frymëzuar veprimtarinë e tyre. Në këtë mënyrë, kujtesa nuk mbetej një përjetim individual, por shndërrohej në një trashëgimi kolektive që përcillej brez pas brezi.

Ky fragment përmbyll një cikël simbolik me një bukuri të veçantë. Marshi protestues fillon me revoltën kundër padrejtësisë, vazhdon me përkujtimin e jetës dhe veprës së dëshmorëve dhe përfundon me një akt heshtjeje, respekti dhe mirënjohjeje përpara varreve të tyre. Kjo rrjedhë e bën të qartë se, për organizatorët, rezistenca dhe kujtesa ishin dy anë të së njëjtës medalje: një popull që kujton dëshmorët e vet nuk kujton vetëm të kaluarën, por forcon edhe besimin në të ardhmen.

Prandaj, mbulimi i varreve me lule dhe kurora nuk ishte vetëm një shenjë nderimi për ata që kishin rënë. Ai ishte një rit solemn i besës kombëtare, një premtim i heshtur se sakrifica e tyre nuk do të harrohej dhe se rruga për të cilën ata flijuan jetën do të vazhdonte të ndiqej nga brezat që vinin pas. Në këtë mënyrë, varret e dëshmorëve shndërroheshin në monumente të gjalla të kujtesës historike, ndërsa lulet dhe kurorat mbi to bëheshin simbol i mirënjohjes së përhershme të një populli që nuk harron bijtë e tij më të mirë.

Në përmbyllje të programit të paraparë për këtë manifestim, organizatorët njoftonin se aktivitetet përkujtimore nuk do të përfundonin me marshin protestues dhe me homazhet pranë varreve të dëshmorëve. Përkundrazi, ata kishin planifikuar që pas përfundimit të protestës, të gjithë pjesëmarrësit të mblidheshin në një sallë të përbashkët, ku do të zhvillohej një mbrëmje solemne përkujtimore, e cila do t'i kushtohej jetës, veprës dhe sakrificës së bijve më të shquar të rezistencës shqiptare.

Ky njoftim dëshmon se organizatorët e konceptonin përkujtimin si një proces të plotë, ku protesta politike, homazhi ceremonial dhe reflektimi kulturor ndërthureshin në një tërësi të pandashme. Për ta, kujtesa historike nuk mund të kufizohej vetëm në një marsh rrugësh apo në vendosjen e luleve mbi varre, ajo duhej të vazhdonte edhe në hapësirat ku fjala, arti dhe kultura do ta mbanin të gjallë kujtimin e atyre që kishin flijuar jetën për lirinë e Kosovës.

Në tekst theksohej se në këtë mbrëmje përkujtimore do të kujtoheshin “këta yje”, një metaforë që organizatorët e kishin përdorur edhe më herët për të përshkruar figurat e Jusuf Gërvallës, Bardhosh Gërvallës, Kadri Zekës, Rexhep Malës, Nuhi Berishës dhe Bajram Bahtirit. Duke i quajtur sërish yje, ata synonin të përforconin idenë se këta dëshmorë nuk ishin shuar me vdekjen e tyre, por vazhdonin të ndriçonin ndërgjegjen kombëtare dhe rrugën historike të popullit shqiptar. Në simbolikën e dokumentit, ylli përfaqësonte dritën që nuk shuhet, kujtesën që nuk venitet dhe idealin që mbetet i gjallë përtej kohës.

Organizatorët parashikonin që kjo mbrëmje të pasurohej me fjalime, recitime dhe këngë, duke krijuar kështu një atmosferë ku historia, letërsia dhe muzika do të bashkoheshin në shërbim të kujtesës kombëtare. Ky detaj është domethënës, sepse dëshmon rolin që kultura kishte në veprimtarinë e mërgatës shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë. Për shqiptarët e shpërndarë në vende të ndryshme të Evropës Perëndimore, manifestime të tilla nuk ishin vetëm tubime politike, ato ishin edhe ngjarje kulturore, ku ruhej identiteti kombëtar, forcohej ndjenja e përkatësisë dhe përcillej historia e rezistencës te brezat më të rinj.

Fjalimet do të shërbenin për të rikujtuar kontributin politik dhe kombëtar të dëshmorëve, për të analizuar veprimtarinë e tyre dhe për të theksuar rëndësinë që kishte sakrifica e tyre në rrugëtimin historik të Kosovës. Nëpërmjet tyre synohej të ndërtohej një narrativë e përbashkët historike, ku jeta dhe vepra e secilit dëshmor të vendosej në kontekstin më të gjerë të rezistencës shqiptare.

Po aq të rëndësishme ishin edhe recitimet, të cilat në kulturën shqiptare kanë qenë gjithmonë një formë e fuqishme e shprehjes së ndjenjës patriotike. Përmes poezisë dhe interpretimit artistik, dhimbja për humbjen e dëshmorëve bashkohej me krenarinë për sakrificën e tyre, duke krijuar një përjetim emocional që i tejkalonte kufijtë e fjalës së zakonshme. Poezia patriotike kishte qenë një nga mjetet më të rëndësishme për ruajtjen e identitetit kombëtar, sidomos në periudhat e represionit, dhe prandaj prania e saj në këtë mbrëmje ishte krejtësisht e natyrshme.

Një vend të veçantë zinin edhe këngët, të cilat në traditën shqiptare kanë qenë gjithmonë bartëse të kujtesës historike. Kënga popullore dhe ajo patriotike kanë ruajtur ndër shekuj kujtimin e luftërave, të trimave dhe të sakrificave për liri. Për organizatorët, këndimi i këngëve kushtuar dëshmorëve nuk ishte vetëm një element artistik i programit, por një mënyrë për të lidhur të kaluarën me të tashmen dhe për ta bërë kujtesën pjesë të përjetimit kolektiv të komunitetit shqiptar në mërgim.

Një nga shprehjet më prekëse të këtij fragmenti është pohimi se dëshmorët do të kujtoheshin “sikur të ishin midis nesh”. Kjo fjali përmban një simbolikë të thellë emocionale dhe historike. Ajo shpreh bindjen se njerëzit që sakrifikojnë jetën për idealet më të larta nuk largohen kurrë nga kujtesa e popullit të tyre. Edhe pse fizikisht mungojnë, ata vazhdojnë të jetojnë në mendimet, në veprat, në këngët dhe në ndërgjegjen e bashkëkombësve të tyre. Në këtë mënyrë, mbrëmja përkujtimore synonte të krijonte një prani shpirtërore të dëshmorëve, duke i bërë ata pjesëmarrës të heshtur të tubimit dhe duke i vendosur në qendër të kujtesës kolektive.

Autorët theksonin se gjatë kësaj mbrëmjeje do të rikujtohej jeta, vepra dhe rënia heroike e secilit prej tyre. Kjo renditje nuk është e rastësishme. Ajo tregon se organizatorët nuk dëshironin që dëshmorët të identifikoheshin vetëm me momentin e vdekjes së tyre. Përkundrazi, ata synonin të vinin në pah gjithë jetën e tyre, angazhimin politik, krijimtarinë, organizimin, përkushtimin dhe kontributin që kishin dhënë për çështjen kombëtare. Vetëm pas kësaj vinte kujtimi i rënies heroike, e cila shihej si kurorëzim i një jete të tërë të jetuar në shërbim të lirisë.

E tërë kjo dëshmon qartë se mërgata shqiptare e viteve tetëdhjetë nuk e ndërtonte kujtesën vetëm mbi protestën politike, por edhe mbi kulturën, artin dhe edukimin kombëtar. Përmes mbrëmjeve përkujtimore, ajo krijonte hapësira ku historia e rezistencës rrëfehej, interpretohej dhe përjetohej kolektivisht. Këto manifestime shërbenin jo vetëm për të nderuar të rënët, por edhe për të edukuar brezat e rinj me ndjenjën e përgjegjësisë ndaj atdheut dhe me bindjen se liria fitohet dhe ruhet vetëm përmes sakrificës, unitetit dhe kujtesës së gjallë historike.

Kështu, mbrëmja përkujtimore nuk ishte thjesht një aktivitet kulturor që pasonte marshin protestues. Ajo përfaqësonte një akt të rëndësishëm të ruajtjes së identitetit kombëtar, një shkollë të kujtesës historike dhe një dëshmi se, për shqiptarët e mërguar, dëshmorët nuk ishin figura të largëta të së kaluarës, por pjesë e pandashme e së tashmes dhe frymëzim i vazhdueshëm për të ardhmen e Kosovës.

Si në të gjitha thirrjet, komunikatat dhe materialet propaganduese të organizatave ilegale shqiptare të asaj periudhe, edhe ky dokument përmbyllej me një varg parullash politike, të cilat përbënin kulmin simbolik të gjithë mesazhit të protestës. Këto parulla nuk ishin thjesht slogane të shkruara për t'u brohoritur gjatë marshimit, ato përfaqësonin një përmbledhje të qartë të programit politik, të qëndrimeve ideologjike dhe të aspiratave kombëtare që organizatorët dëshironin t'i përcillnin si te pjesëmarrësit, ashtu edhe te opinioni ndërkombëtar.

Në traditën e lëvizjes kombëtare shqiptare, parullat kishin një funksion shumë më të gjerë sesa ai i një forme të zakonshme komunikimi. Ato ishin mjete mobilizimi, deklarata politike dhe njëherazi dokumente të kohës, të cilat pasqyronin klimën politike, emocionet kolektive dhe synimet strategjike të organizatave ilegale. Përmes tyre sintetizohej në pak fjalë gjithë përmbajtja e protestës dhe i jepej zë revoltës së një populli që, sipas organizatorëve, kërkonte të drejtat e mohuara dhe lirinë e tij kombëtare.

Parulla e parë, “Poshtë terrori që po ushtrohet mbi popullin shqiptar në Jugosllavi!”, ishte një akuzë e drejtpërdrejtë ndaj politikës së autoriteteve jugosllave. Me këtë thirrje organizatorët synonin të denonconin para opinionit publik atë që ata e konsideronin një politikë sistematike represioni ndaj shqiptarëve. Në interpretimin e tyre, terrori nuk kufizohej vetëm në arrestimet dhe burgosjet e veprimtarëve politikë, por përfshinte të gjithë mekanizmat e presionit shtetëror: ndjekjet policore, proceset gjyqësore të montuara, torturat, diskriminimin në arsim, kulturë dhe punësim, si dhe kufizimin e lirive themelore të popullsisë shqiptare. Në këtë mënyrë, parulla shërbente si një akt publik akuze ndaj politikës që ndiqej në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare në ish-Jugosllavi.

Po aq e drejtpërdrejtë ishte edhe thirrja “Poshtë shovinizmi serbomadh!”. Kjo parullë pasqyronte bindjen e organizatorëve se problemet politike të Kosovës nuk ishin të rastësishme, por buronin nga një ideologji që, sipas tyre, synonte dominimin politik dhe kombëtar të shqiptarëve. Në diskursin e organizatave ilegale shqiptare, termi “shovinizëm serbomadh” përdorej për të përshkruar politikat që konsideroheshin diskriminuese dhe hegjemoniste ndaj shqiptarëve. Prandaj, kjo parullë nuk ishte vetëm një kritikë ndaj institucioneve shtetërore, por edhe një refuzim i çdo forme të politikës që, sipas organizatorëve, mohonte të drejtat kombëtare të shqiptarëve.

Një vend qendror në këtë grup parullash zinte edhe thirrja “Lavdi të gjithë të rënëve për liri!”. Përmes saj, organizatorët zgjeronin horizontin e kujtesës përtej figurave konkrete që përkujtoheshin në këtë marsh. Ata nderonin jo vetëm Jusuf Gërvallën, Kadri Zekën, Bardhosh Gërvallën, Rexhep Malën, Nuhi Berishën dhe Bajram Bahtirin, por gjithë ata shqiptarë që në periudha të ndryshme historike kishin flijuar jetën për idealin e lirisë. Kjo parullë ndërtonte një vazhdimësi historike të rezistencës shqiptare, duke e vendosur sakrificën e brezit të viteve tetëdhjetë në të njëjtën traditë me luftërat dhe përpjekjet e mëhershme kombëtare.

Në mënyrë më të veçantë, një tjetër parullë shpallte: “Lavdi veprës së pavdekshme të Jusufit, Kadriut, Bardhoshit, Rexhepit, Nuhiut e Bajramit!”. Këtu organizatorët nuk lavdëronin vetëm aktin e rënies së tyre, por gjithë jetën dhe veprimtarinë që kishin zhvilluar në shërbim të çështjes kombëtare. Përdorimi i shprehjes “vepra e pavdekshme” pasqyron bindjen se kontributi i tyre nuk ishte shuar me vdekjen fizike. Përkundrazi, ai vazhdonte të jetonte në ndërgjegjen e popullit shqiptar, duke u shndërruar në burim frymëzimi për brezat pasues. Në këtë mënyrë, autorët ndërtonin figurën e dëshmorit jo vetëm si simbol të sakrificës, por edhe si model moral, politik dhe historik për të ardhmen.

Parulla “Rroftë populli ynë heroik!” shpreh një tjetër dimension të rëndësishëm të dokumentit. Ajo zhvendos vëmendjen nga individët te kolektiviteti, duke e paraqitur vetë popullin shqiptar si protagonist të historisë. Në këtë formulim, heroizmi nuk i atribuohej vetëm figurave të njohura të rezistencës, por gjithë popullit, i cili, sipas organizatorëve, kishte përballuar për dekada padrejtësi, shtypje dhe diskriminim pa e humbur besimin në idealin e lirisë. Kjo ishte një mënyrë për të forcuar vetëbesimin kolektiv dhe për të krijuar ndjenjën se çdo shqiptar ishte pjesë e të njëjtit rrugëtim historik.

Në mesin e parullave shfaqej edhe thirrja “Rroftë LRSSHJ!”, përmes së cilës organizatorët shprehnin publikisht identitetin e tyre politik dhe organizativ. Përfshirja e emrit të Lëvizjes për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi (LRSSHJ) dëshmon se protesta nuk ishte një tubim spontan, por një aktivitet i organizuar mbi baza të qarta programore. Në të njëjtën kohë, kjo parullë synonte të afirmonte ekzistencën dhe legjitimitetin e organizatës si pjesë e rezistencës shqiptare në mërgatë.

Kulmi politik i të gjithë dokumentit përmblidhej në parullën “Kosova Republikë!”, e cila përfaqësonte kërkesën themelore politike të lëvizjes shqiptare në atë periudhë. Kjo thirrje ishte bërë simboli më përfaqësues i demonstratave të vitit 1981 dhe i gjithë veprimtarisë së organizatave ilegale gjatë viteve tetëdhjetë. Ajo shprehte aspiratën që Kosova të fitonte statusin e republikës brenda federatës jugosllave, një kërkesë që në atë kohë konsiderohej nga organizatorët si rruga drejt barazisë politike dhe afirmimit të të drejtave kombëtare të shqiptarëve.

Fakti që dokumenti përfundon me emrin e plotë të organizatës – Lëvizja për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi – i jep thirrjes karakterin e një deklarate zyrtare politike. Kjo tregon se organizatorët nuk synonin vetëm mobilizimin e pjesëmarrësve në protestë, por edhe artikulimin publik të identitetit të tyre organizativ dhe të objektivave që ndiqnin.

Në tërësi, këto parulla përfaqësojnë një burim me rëndësi të veçantë historike, sepse ato pasqyrojnë në mënyrë të përmbledhur frymën politike të mërgatës shqiptare në mesin e viteve tetëdhjetë. Në to ndërthuren protesta kundër represionit, nderimi për dëshmorët, afirmimi i organizimit politik, krenaria për qëndresën e popullit shqiptar dhe artikulimi i kërkesës për Republikën e Kosovës. Pikërisht për këtë arsye, ato nuk mund të shihen vetëm si slogane të një marshi protestues, por si shprehje të një epoke historike, të një ndërgjegjeje kolektive dhe të një lëvizjeje që përpiqej ta mbante gjallë idealin e lirisë në një nga periudhat më të vështira të historisë moderne të Kosovës.

Krejt në fund të thirrjes, pas gjithë mesazheve politike, emocionale dhe mobilizuese, organizatorët kishin vendosur një njoftim të shkurtër, të shkruar me germa më të vogla, në të cilin jepeshin të dhënat praktike për zhvillimin e manifestimit. Në pamje të parë, ky mund të dukej si një informacion thjesht teknik, që kishte për qëllim orientimin e pjesëmarrësve lidhur me vendin dhe kohën e tubimit. Mirëpo, i vendosur në kontekstin historik të veprimtarisë së mërgatës shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë, ky sqarim fiton një domethënie shumë më të gjerë, sepse dëshmon shkallën e organizimit, disiplinës dhe seriozitetit me të cilin përgatiteshin aktivitetet politike të diasporës shqiptare.

Në fund të dokumentit bëhej e ditur se vendi i grumbullimit për fillimin e marshit protestues do të ishte Sheshi “Schlossplatz”, pranë Stacionit Qendror Hekurudhor (Hauptbahnhof) të Shtutgartit, ndërsa nisja e marshit ishte caktuar saktësisht në orën 11:30. Përzgjedhja e këtij vendi nuk ishte rastësore. Schlossplatz përbënte dhe vazhdon të jetë një nga hapësirat më të njohura publike në qendër të Shtutgartit, një vend ku zhvilloheshin tubime qytetare, protesta dhe manifestime të ndryshme publike. Duke zgjedhur një shesh të tillë, organizatorët synonin që protesta të zhvillohej në një hapësirë të dukshme dhe të frekuentuar, ku mesazhi i shqiptarëve të mund të arrinte jo vetëm te bashkatdhetarët, por edhe te qytetarët gjermanë, mediat dhe opinioni ndërkombëtar.

Përcaktimi i një ore të saktë për nisjen e marshit tregon gjithashtu nivelin e lartë të organizimit të mërgatës shqiptare. Demonstratat e organizuara nga lëvizjet ilegale nuk ishin tubime spontane apo të improvizuara. Përkundrazi, ato përgatiteshin me kujdes të madh, me një planifikim të detajuar të itinerarit, të kohës së zhvillimit dhe të çdo aktiviteti që do të pasonte. Kjo disiplinë organizative kishte rëndësi të veçantë, jo vetëm për mbarëvajtjen e protestës, por edhe për të dëshmuar para autoriteteve të shtetit mik dhe opinionit publik evropian se shqiptarët ishin të aftë të organizonin manifestime paqësore, të rregullta dhe me një mesazh të qartë politik.

Po aq domethënës ishte edhe njoftimi se në orën 16:00 pjesëmarrësit do të mblidheshin sërish para varrezave “Hauptfriedhof”, në Stuttgart-Bad Cannstatt. Ky detaj dëshmon se organizatorët e kishin konceptuar gjithë ditën si një program të pandërprerë përkujtimor dhe protestues. Marshi në qendër të qytetit kishte për qëllim sensibilizimin e opinionit publik dhe shprehjen e protestës politike, ndërsa grumbullimi i pasdites pranë varrezave mishëronte dimensionin shpirtëror dhe ceremonial të manifestimit.

Zgjedhja e Hauptfriedhof-it, ku preheshin Jusuf Gërvalla, Kadri Zeka dhe Bardhosh Gërvalla, kishte një simbolikë të jashtëzakonshme për mërgatën shqiptare. Për shqiptarët e Kosovës që jetonin në Gjermani dhe në vendet e tjera të Evropës Perëndimore, këto varreza nuk ishin vetëm një vend prehjeje fizike për dëshmorët. Ato ishin shndërruar në një hapësirë të shenjtë të kujtesës kombëtare, një vend ku historia e rezistencës takohej me ndërgjegjen kolektive të diasporës. Çdo vizitë pranë atyre varreve ishte një akt besnikërie ndaj idealit të lirisë dhe një mënyrë për të ripërtërirë lidhjen shpirtërore me atdheun.

Fakti që organizatorët parashikonin një tubim të dytë në varreza tregon se protesta nuk shihej vetëm si një veprim politik i drejtuar ndaj pushtetit jugosllav, por edhe si një rit i kujtesës kombëtare. Në këtë mënyrë, pjesëmarrësit kalonin simbolikisht nga sheshi publik, ku shprehej protesta dhe revolta kundër padrejtësisë, drejt varreve të dëshmorëve, ku mbizotëronin respekti, reflektimi dhe mirënjohja. Kjo lëvizje nga hapësira publike në hapësirën memoriale krijonte një vazhdimësi ku protesta dhe kujtesa bashkoheshin në një akt të vetëm historik.

Nga këndvështrimi historik, ky sqarim i shkurtër në fund të dokumentit është një dëshmi e rëndësishme e kulturës organizative të mërgatës shqiptare në vitet tetëdhjetë. Ai tregon se çdo manifestim ishte menduar deri në hollësitë më të vogla, duke kombinuar dimensionin politik, ceremonial dhe edukativ. Përmes këtij planifikimi, organizatorët synonin jo vetëm të protestonin kundër politikës së Beogradit, por edhe të krijonin një përvojë kolektive që forconte unitetin e mërgatës, ruante kujtesën historike dhe edukonte brezat e rinj me respektin për sakrificën e dëshmorëve.

Prandaj, edhe ky njoftim i shkurtër, i vendosur në fund të thirrjes me germa të vogla, ka një vlerë që shkon përtej funksionit të tij praktik. Ai dëshmon se protesta nuk ishte thjesht një marsh i organizuar për një ditë të vetme, por një manifestim i menduar me kujdes, ku çdo vendtakim, çdo orar dhe çdo ndalesë kishin kuptimin e tyre simbolik. Nga Schlossplatz-i, ku shqiptarët ngrinin zërin për liri në zemër të një qyteti evropian, e deri te Hauptfriedhof-i, ku përuleshin para varreve të dëshmorëve, ndërtohej një itinerar i kujtesës kombëtare, që bashkonte protestën, historinë dhe besnikërinë ndaj idealit të lirisë së Kosovës.

Teksti i thirrjes:

T H I R R J E

Bashkatdhetarë!

Punëtor mërgimtarë, patriotë e revolucionarë!

Me 26 janar 1985, në Shtutgard, LRSSHJ, organizon MARSH PROTESTUES për përvjetorin e rënies së shokëve, bijve të popullit: Jusufit, Kadriut, Bardhoshit- të cilët UDB-ja i vrau më 17 janar 1982 në Untergrupenbah afër Shtutgardit, përvjetorin e Rexhepit dhe Nuhiut- të cilët me 12 janar 1984 ranë heroikisht duke luftuar me policin speciale dhe përvjetorin e Bajram Bahtirit, i cili ra heroikisht në luftë me tradhtinë dhe forcat e njësive speciale, më 8 shkurt 1984 në Prishtinë.

Shëmbëlltyra e tyre është e pavdekshme. Ata , me jetën, veprën dhe rënien heroike na dhanë forcë, na dhanë zemër për të luftuar edhe më me hov e revolucionaritet për Kosovën e robëruar, e cila po rënkon nën thundrën shoviniste të Serbisë, na dhanë forcë për të luftuar për Republikën tonë, për lirinë tonë.

Bashkatdhetarë!

Të mblidhemi tokë, të bashkuar, e ti përkujtojmë me pietet dhe në mënyrë revolucionare këta heronj tanë, duke protestuar, kështu edhe njëherë kundër regjimit vrasës të Beogradit.

E gjithë veprimtaria e tyre- është revolucionare, është shembull më i mirë  për të gjithë luftëtaret e lirisë se si duhet të jetojmë, punojmë, krijojmë e luftojmë për popullin tonë të robëruar, për ardhmërinë e tij; është krenar i gjithë populli shqiptar për këta bijë që i lindi e i rriti me zemër të madhe, të cilët të brumosur me idealet e tyre më fisnike  e më të larta ditën aq denjësisht ti shërbejnë atij.

Bashkatdhetarë!

Të përkujtojmë Jusufin, “personalitetin e Kosovës”, siç thotë Ismail Kadare, Jusufi që diti aq bukur të na i qajë hallet tona punëtorësh mërgimtar, që diti aq bukur të na flas për vuajtjet, mjerimet dhe me aq qartësi të na tregojë perspektivën tonë duke na udhëzuar që të jemi gjithmonë: “Në ballë të këtij populli dhe te këmbët e këtij populli flijimi dhe vdekja për realizimin e aspiratave të tij, do të na vijë si përjetimi më i bukur e më fisnik në gjithë jetën tonë. Dhe z do të ketë forcë që të na ndal në rrugën tonë të ndritshme.”

Të përkujtojmë KADRIUN që me veprën e tij revolucionare na ndriti mendjet tona, duke na bërë të qartë kurdoherë se vetëm me rrugë revolucionare do ta fitojmë lirinë e vërtet, se vetëm në atë mënyrë Kosovën do ta çlirojmë nga pushtuesit serbë. Ai bënë me dije botërisht se: “Sot është bërë e qartë për të gjithë botën se situata në Kosovë jo vetëm që nuk ka për tu qetësuar e normalizuar, por ajo po ndërlikohet për ditë e më shumë. Përgjegjësin për këtë e mban qeveria e Beogradit.”

Të përkujtojmë BARDHOSHIN, shokun e urtë e të thjeshtë, punëtorin e palodhur për çështjen e madhe të popullit, për lirinë e tij. Ato që na i thoshte ne punëtorëve mërgimtarë, ai i mbrojti dhe vulosi me gjakun e tij. Na kujtohet kur ai na thoshte: ”kurbetçinjtë i detyroi skamja në robëri të marrin botën në sy për të fituar bukën e gojës. Tani kur vrasësit e Beogradit po shkelin e therin me tanksa e bajoneta motrat dhe vëllezërit tanë që po kërkojnë republikë dhe kthimin tonë në atdhe, duhet ti mbështesin. Ndryshe, shkelim në gjakun që po derdhin ata në Kosovë.”

Të përkujtojmë Rexhepin, revolucionarin e paepur, që s’u përkul kurrë para torturave të UDB-es fashiste nëpër burgjet e rënda jugosllave; të përkujtojmë veprën e tij të pavdekshme që e shkroi dhe e vulosi me gjak duke rënë në fushën e nderit, në luftë të ashpër me policinë speciale të regjimit të Beogradit së bashku me Nuhiun. Rexhepi thoshte: “Tash e tutje edhe ne do t’ia fillojmë këngës, që zor se e di ndokush më mirë se ne. Zjarrit do ti përgjigjemi me zjarr, rrugë tjetër nuk na kanë lënë tani kur na e keni sjell diellin mbi kokë, tani që nuk po leni gjë të zezë pa bërë mbi popull. Nuk ka kurrfarë marrëveshje më me ju: jemi dy palë kundërshtare të papajtueshme, pasi që kupën e keni mbushur që moti. Durim më nuk ka, pasi ju keni humbur çdo ndjenjë humane kaherë.

Populli ynë thotë : “Turpi më i madh është të presësh ta shëroi plagën ai që ta ka shkaktuar”

Të kujtojmë Nuhiun, i cili me konsekuencë i realizoi të gjitha detyrat dhe deri në fund të jetës së tij qëndroi me frymën lartë kështu duke rënë heroikisht së bashku me Rexhepin në zemër të Kosovës në përleshje me armikun serbomadh. Dhe aty ku e nxori detyra ra në fushën e nderit për lirinë e Kosovës. Ai thoshte: “Çdo shok yni duhet ti kontribuoj popullit dhe atdheut aty ku gjendet dhe aq sa të mundet. Çdo njëri nga ne duhet të shkoi atje ku ka më tepër nevojë dhe ku puna e tij është më e suksesshme. Armikun duhet ta qëllojmë vazhdimisht në pikat më të dobëta, ashtu siç mundohet  edhe ai të na qëllojë ne”.

Të përkujtojmë BAJRAMIN, të riun komunist, i cili, tradhtisë ia dha në ballë plumbat e popullit, dhe duke luftuar i rrethuar nga njësit speciale të shovinistëve të Beogradit, ra heroikisht në fushën e nderit.

Bashkatdhetar!

Të përkujtojmë shokët tanë, bijtë e popullit, këta yje në mesin e aq shumë e shumë yjeve që ka populli ynë, të cilët gjithmonë ia kanë ndriçuar e po ia ndriçojnë rrugën drejtë fitores së sigurt.

Në këtë MARSH PROTESTUES, të shprehim edhe njëherë indinjatën tonë për krimin që bëri UDB-ja dhe policia fashiste duke na i vrarë Jusufin, Kadriun, Bardhoshin, Rexhepin e Nuhiun, si dhe ndaj krimeve të tjera që bëri dhe po i bënë ndaj rinisë sonë heroike, ndaj lules më të bukur të Kosovës si dhe ndaj mbarë popullit shqiptarë në Jugosllavi.

Ti vizitojmë e mbulojmë varret e shokëve me lule e kurora, siç i mbulon çdoherë populli varret e heronjve dhe dëshmorëve.

Pas MARSHIT PROTESTUES do të mblidhemi të gjithë në një sallë dhe në atë mbrëmje përkujtuese, këta yje do ti kujtojmë me fjalime, recitime e këngë, do ti kujtojmë si të ishin midis nesh, jetën, veprën dhe rënien e tyre heroike.

Poshtë terrori që po ushtrohet mbi popullin shqiptar në Jugosllavi!

Poshtë shovinizmi serbomadh!

Lavdi të gjithë të rënëve për liri!

Lavdi veprës së pavdekshme të Jusufit, Kadriut, Bardhoshit, Rexhepit, Nuhiut e Bajramit!

Rroft populli ynë heroik!

Rroftë LRSSHJ!

Kosova  Republikë!

Lëvizja për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi

SQARIM: Vendtakimi ku fillon marshi protestues: Schlossplatc (afër stacionit- Hauptbahnhof). Marshi fillon në ora 11,30 minuta. Në ora 16.00 do të tubohemi sërish para varrezave: Hauptfriedhof në Stuttgart- Bad Carstadt.