Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (6)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (6)

NJË MAJI I MËRGIMTARËVE SHQIPTARË

Është mjaft domethënëse dhe njëkohësisht prekëse se, mes gjithë atyre shkrimeve, trakteve dhe dokumenteve të zverdhura nga koha, gjeta edhe një trakt tjetër të shpërndarë nga Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi. Ai trakt mbante mbi vete jo vetëm frymën politike të kohës, por edhe dhimbjen e heshtur të mërgatës shqiptare, të njerëzve që jetonin larg atdheut dhe që, edhe pse fizikisht ndodheshin në zemër të Evropës, shpirtërisht mbeteshin të lidhur me plagën e Kosovës.

Trakti i drejtohej mërgatës shqiptare pikërisht në prag të Ditës së Parë të Majit — festës së punëtorëve, ditës që në mbarë botën simbolizonte të drejtat e klasës punëtore, dinjitetin e njeriut të punës dhe luftën për barazi sociale. Por për shqiptarët e Kosovës dhe të viseve shqiptare në ish-Jugosllavi, kjo ditë kishte një kuptim krejt tjetër dhe shumë më të dhimbshëm. Ata nuk e përjetonin atë si festë të të drejtave të fituara, por si kujtesë të mungesës së tyre.

Në trakt theksohej se shqiptarët ndodheshin larg vendit të tyre, të detyruar nga varfëria, padrejtësia dhe mungesa e perspektivës të merrnin rrugën e mërgimit. Ata jetonin në tokë të huaj, larg familjeve, larg gjuhës dhe larg dheut të vet, ndërkohë që në vendlindje vazhdonin të mohoheshin të drejtat më elementare njerëzore dhe kombëtare. Edhe pse punonin pa pushim në fabrikat, minierat dhe kantieret e Evropës Perëndimore, ata vazhdonin të mbeteshin njerëz të huaj, të papranuar plotësisht, të lodhur nga puna dhe të plagosur nga malli.

Sa tragjike tingëllon kjo ndjenjë e dyfishtë e robërisë: në atdhe pa të drejta, në mërgim pa dinjitet të plotë. Shqiptari i asaj kohe jetonte mes dy botëve — në njërën i mungonte liria, në tjetrën i mungonte atdheu. Dhe pikërisht kjo e bënte jetën e mërgimtarit kaq të rëndë dhe të dhimbshme.

Trakti përshkruante se në mërgim shqiptarët provonin jetën më të rëndë dhe më të përbuzur. Ishin njerëz që zgjonin fabrikat para agimit, që punonin në kushte të vështira, që jetonin në dhoma të ngushta dhe që shpesh trajtoheshin vetëm si fuqi krahu, pa identitet dhe pa histori. Ata rropateshin në botën e huaj për bukën e gojës, ndërsa zemrën e mbanin të lidhur me Kosovën dhe me familjet që kishin lënë pas.

Në ato rreshta të traktit ndihej lodhja e mërgimtarit shqiptar — jo vetëm lodhja fizike e punës së rëndë, por lodhja shpirtërore e njeriut që jeton gjithmonë me mall. Ata ecnin nëpër rrugët e qyteteve të huaja me një ndjenjë të heshtur përjashtimi, sikur të mos i përkisnin plotësisht as vendit ku jetonin dhe as vendit që kishin lënë pas. Ishin njerëz të ndarë mes nevojës për të mbijetuar dhe dëshirës për të mos e harruar kurrë atdheun.

Dhe megjithatë, pavarësisht jetës së rëndë dhe përbuzjes që përjetonin, mërgimtarët shqiptarë nuk e humbën vetëdijen kombëtare. Përkundrazi, sa më shumë largoheshin nga vendlindja, aq më fort e ndienin dhimbjen e saj. Në mbrëmjet e gjata pas punës, nëpër dhoma të vogla emigrantësh, nëpër demonstrata dhe tubime, ata vazhdonin të flisnin për Kosovën, për padrejtësitë dhe për ëndrrën e lirisë.

Prandaj edhe ky trakt nuk ishte vetëm një thirrje politike. Ai ishte një pasqyrë e jetës së mërgimtarit shqiptar në Perëndim — një jete të mbushur me punë të rëndë, mall, përbuzje dhe sakrificë, por edhe me krenari dhe qëndresë. Në të dëgjohet zëri i një brezi që, megjithëse i shpërndarë larg atdheut, vazhdonte ta mbante gjallë Kosovën në zemër dhe të besonte se një ditë ajo do të çlirohej nga padrejtësia dhe robëria.

Sot, kur lexohen ato rreshta të vjetër, ato duken si një elegji për mërgimin shqiptar të asaj kohe — për njerëzit që jetuan mes fabrikave të Evropës, por që kurrë nuk reshtën së ëndërruari për lirinë dhe dinjitetin e popullit të tyre.

Nëpërmjet atij trakti, mërgimtarët shqiptarë nuk thirreshin vetëm për të marrë pjesë në një protestë të zakonshme. Thirrja kishte një kuptim shumë më të thellë dhe më njerëzor. Ajo përpiqej t’u zgjonte ndërgjegjen se dhimbja e tyre nuk ishte e vetmuar dhe se lufta për dinjitet nuk mund të fitohej në izolim. Për këtë arsye, organizatorët i ftonin shqiptarët që në mënyrë sa më masovike t’u bashkoheshin protestave të organizuara nga punëtorët evropianë dhe të mos qëndronin të ndarë prej tyre.

Në ato rreshta ndihej qartë bindja se mërgimtari shqiptar nuk duhej të jetonte i mbyllur vetëm në plagën e vet, por të kuptonte edhe hallet, padrejtësitë dhe përpjekjet e popujve të tjerë. Ishte një thirrje për solidaritet njerëzor dhe politik, një përpjekje për t’i bërë shqiptarët pjesë të lëvizjeve më të mëdha shoqërore dhe protestuese të Evropës së asaj kohe.

Autorët e traktit besonin se vetëm duke e ndarë dhimbjen me të tjerët dhe duke e kuptuar jetën e punëtorëve evropianë, shqiptarët mund të fitonin edhe mirëkuptimin dhe përkrahjen për çështjen e tyre kombëtare. Ata e dinin se Kosova ishte ende pak e njohur për botën dhe se zëri i shqiptarëve do të ishte më i fortë nëse bashkohej me zërat e popujve të tjerë që kërkonin drejtësi, paqe dhe të drejta njerëzore.

Sa domethënëse tingëllon kjo ide sot, që një mërgimtar shqiptar, i lodhur nga puna e rëndë dhe nga mallkimi i mallit për atdheun, të ftohej të marshonte krah për krah me punëtorët gjermanë, italianë, turq apo të kombeve të tjera. Në ato protesta nuk bashkoheshin vetëm njerëz, bashkoheshin vuajtje, shpresa dhe ëndrra për një jetë më të drejtë.

Trakti përpiqej t’u thoshte shqiptarëve se izolimi nuk i forconte, por i dobësonte. Vetëm duke hyrë në rrjedhat e mëdha të solidaritetit ndërkombëtar, vetëm duke treguar se edhe ata ishin pjesë e dhimbjeve dhe përpjekjeve të botës punëtore, mund të fitonin miq dhe aleatë për Kosovën. Ishte një mënyrë për ta lidhur çështjen shqiptare me ndërgjegjen evropiane.

Në ato vite, mërgimtarët shqiptarë jetonin në periferi të qyteteve industriale të Evropës. Punonin në fabrikat më të rënda, në ndërrime të gjata, shpesh të përbuzur dhe të parë vetëm si fuqi krahu. Por përmes protestave dhe organizimeve të tilla, ata përpiqeshin të dilnin nga heshtja dhe të bëheshin pjesë aktive e jetës politike dhe shoqërore të vendeve ku jetonin.

Në trakt ndihej edhe një mençuri e heshtur politike: se populli shqiptar nuk mund ta fitonte vetëm betejën e tij. Ai kishte nevojë për miq, për solidaritet dhe për përkrahje ndërkombëtare. Dhe kjo përkrahje nuk fitohej vetëm me parulla për Kosovën, por edhe duke treguar respekt dhe solidaritet ndaj vuajtjeve të popujve të tjerë.

Prandaj thirrja kishte një ton pothuajse vëllazëror: të mos ndaheshin nga punëtorët evropianë, të mos qëndronin të izoluar si një ishull i vetëm në mërgim, por të ecnin bashkë me ta në protesta dhe në kërkesat për drejtësi sociale e paqe. Në këtë mënyrë, shqiptarët jo vetëm që do ta bënin më të njohur çështjen e Kosovës, por edhe do ta fitonin respektin dhe mbështetjen e atyre që ndanin me ta lodhjen e punës dhe padrejtësitë e kohës.

Sot, kur lexohen ato rreshta të zbehur, ato duken si dëshmi e një mërgate që kishte kuptuar se liria nuk fitohet vetëm me dhimbje kombëtare, por edhe me solidaritet njerëzor. Në to ndihet përpjekja e shqiptarëve për të mos mbetur vetëm një popull që kërkonte ndihmë, por për t’u bërë pjesë e një bote që luftonte për dinjitet dhe drejtësi për të gjithë.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron bukuria e atyre thirrjeve: në besimin se, edhe pse të shpërndarë nëpër botë dhe të lodhur nga mërgimi, shqiptarët mund të bëheshin më të fortë duke ecur krah për krah me popujt e tjerë, duke ndarë me ta jo vetëm rrugët e protestës, por edhe ëndrrën universale për liri, dinjitet dhe një të ardhme më njerëzore.

Trakti që bënte thirrje për pjesëmarrje në protestën e Një Majit ishte shpërndarë diku në vitet e para pas demonstratave gjithëpopullore të vitit 1981 — atyre ditëve të mëdha dhe të trazuara kur Kosova u ngrit si një trup i vetëm për të kërkuar liri, barazi dhe Republikën e saj. Edhe pse në vetë traktin nuk gjendet ndonjë datë e saktë, fryma e tij, gjuha dhe përmbajtja e tradhtojnë qartë kohën nga e cila kishte lindur. Ishte koha kur jehona e demonstratave ende dëgjohej në çdo zemër shqiptari, kur burgjet jugosllave mbusheshin me studentë e veprimtarë, dhe kur mërgata shqiptare jetonte mes ankthit për Kosovën dhe shpresës se zëri i saj po depërtonte gjithnjë e më larg.

Në ato vite, çdo trakt ishte më shumë se një fletë letre. Ishte një copëz historie që qarkullonte fshehurazi nga dora në dorë, një zë i shkruar që përpiqej të mbijetonte në kohën e censurës dhe të frikës. Shpesh këto dokumente nuk mbanin data, emra apo shenja të qarta, sepse vetë ekzistenca e tyre ishte e rrezikshme. Anonimiteti ishte mburoja e vetme për autorët dhe shpërndarësit e tyre. Prandaj mungesa e datës nuk e zbeh aspak peshën historike të traktit; përkundrazi, e bën atë edhe më të mistershëm dhe më autentik, si një zë i ardhur nga errësira e një kohe të trazuar.

Duke e lexuar sot, ndihet qartë se ai kishte lindur nga atmosfera e pasvitit 1981 — nga ajo kohë kur Kosova po jetonte mes represionit dhe zgjimit të madh kombëtar. Demonstratat studentore të marsit dhe prillit kishin ndryshuar përgjithmonë ndërgjegjen politike të shqiptarëve. Ato kishin zgjuar jo vetëm Kosovën, por edhe mërgatën shqiptare në Perëndim. Ishte sikur pas atyre demonstratave çdo shqiptar në mërgim të ndiente mbi supe një barrë të re përgjegjësie: të fliste për Kosovën, të protestonte për të dhe të mos lejonte që vuajtja e saj të mbetej e mbyllur brenda kufijve jugosllavë.

Prandaj edhe ky trakt bartte në vete frymën e atyre ditëve. Nëpër rreshtat e tij ndihej zëri i një mërgate që po zgjohej politikisht dhe kombëtarisht. Ishte një kohë kur çdo protestë në Evropë shndërrohej në mundësi për ta përmendur Kosovën, për ta bërë të njohur padrejtësinë dhe për të kërkuar solidaritet nga popujt e tjerë.

Sa domethënëse duket sot kjo mungesë date në dokument. Është sikur koha vetë të jetë tretur brenda atij trakti. Ai nuk i përket vetëm një dite të caktuar; ai i përket një epoke të tërë rezistence. Një epoke kur mërgimtari shqiptar jetonte me valixhen e punës në njërën dorë dhe me Kosovën në zemër. Një epoke kur rrugët e Bonit, Dyseldorfit apo Cyrihut bëheshin tribunë për dhimbjen shqiptare.

Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën traktin kaq të fuqishëm sot. Ai nuk është thjesht një dokument i lidhur me një datë kalendarike. Ai është frymë kohe. Në të jeton ankthi i pasdemonstratave të vitit 1981, zemërimi kundër represionit, shpresa për liri dhe përpjekja e mërgatës për të mos e lënë Kosovën vetëm.

Kur e mban në duar një trakt të tillë, të duket sikur prek jo vetëm letrën e zverdhur, por vetë pulsin e një kohe të trazuar. Në heshtjen e tij pa datë dëgjohet ende jehona e demonstratave, zhurma e trenave që sillnin mërgimtarët në protesta dhe zëri i shqiptarëve që, larg atdheut, përpiqeshin ta mbronin Kosovën me fjalë, me organizim dhe me kujtesë.

Trakti fillonte:

Proletarë të të gjitha vendeve, bashkohuni!

(Trakt për Një Majin)

Shokë punëtor!

Ndodhemi larg vendlindjes edhe në këto ditë kur po afrohet Maji i kuq, dita e luftës dhe e solidaritetit të punëtorëve të botës mbar.

Klasa punëtore dhe gjithë populli i Kosovës po kalojnë çaste të vështira nën thundrën e pushtuesit dhe të borgjezisë. Punëtorëve trima kosovarë të rryer në luftën greviste  dhe në demonstratat e përgjakshme të viteve ’80 dhe’81, do tu rrah me forcë gjaku në dejë, do ti shtrëngojnë edhe më tepër radhët për tu përleshur me armikun dhe për të ngritur lart flamurin e kuq ngadhënjimtar.

Pushteti i ka provuar në kurriz sa të fuqishëm janë grushtet tona, grushtet e punëtorisë, andaj na shpërndan në katër anët e botës, na shiti në tregun e Evropës te borgjezia klasike me përvojë të gjatë shfrytëzimi.

Ne kryejmë punët më të rënda, shtypemi e shfrytëzohemi pa mëshirë banojmë nëpër podrumet, kthinat dhe shtëpitë që su hynë në punë zotërive; ushqehemi dobët nëpër mensa apo me ato gjellëra që përgatisim vet pas punë të rënda te pronaret.

Pushteti i borgjezisë jugosllave jo vetëm që na dëboi dhe na shiti, por edhe këtu po përpiqet që të na përçaj, të na demoralizoi dhe të na çorodisë përmes spiunëve të panumërt, të përfaqësive diplomatike e konsullore, shtypit dhe mjeteve tjera të informimit. Qëllimi i saj është të mbesim përgjithmonë në dhe të huaj apo të na bënë të pa aftë, dh kur të kthehemi një ditë në Kosovën tonë, të mos mundemi ti kërkojmë regjimit llogari, të na bëjë të paaftë për ti dhënë asaj grushtin vendimtar që historia na dha për detyrë ne punëtorëve. Borgjezia jugosllave edhe ne punëtorëve “të përkohshëm” larg vendlindjes çdo ditë po na i lidhë duart e plasaritura me pranga dhe na nxjerr para gjyqeve, duke na akuzuar si “nacionalist”, “irredentistë”, “Shovinist” dhe “kundërrevolucionar”

Këtu, ku shtrëngon si gjarpër, ftohët, sundimi i kapitalit, a jemi të vetmuar në hallet dhe gëzimet tona? A jemi të vetmuar në ditën e Një Majit të kuq.

Shokë, qindra miliona punëtor janë me ne, me hallet dhe dhembjet tona. Kapitalistët po rrisin fitimet përkundër krizës ekonomike që ka mbërthyer vendet borgjezo- revizioniste, barrën e së cilës po ia hedhin në kurriz klasës punëtore. Klasa punëtore çdo ditë e më tepër po forcon bindjen se vetëm me  veprime revolucionare mund ti heq qafe këto banda kusarësh që po e mbajnë nën sundim dhe po i përgatisin njerëzimit tragjedi të reja.

Andaj, Një Maji po i gjen kontinentet në barrikadat e luftës klasore. Tërë Amerikën Jugore dhe të Mesme po e gjene në flakën e revolucionit. Punëtoret dhe fshataret e varfër me armë në dorë po i japin grushte vdekjeprurëse diktaturave fashiste të borgjezisë duke u dridhur deri në themele Anglo Amerikën e kalbur.

Një Maji punëtorët e Australisë, Azisë,  dhe Afrikës po i gjene në luftëra të hapura kundër padronëve. Punëtorët e Bashkimit Sovjetik social-imperialist dhe vendeve të tjera revizioniste po i gjene të mbushur plot mllef ndaj atyre që i tradhtuan, që ua rrëmbyen pushtetin nga duart.

Popujt e shtypur, Një Maji i këtij viti po i gjene me syrin në shënjestër.

Evropën plak, që dergjët nën peshën e poshtërsisë, ku e futën superfuqitë Një Maji po e gjene të tronditur nga grushtet e punëtorëve dhe valëvitja e flamurit të kuq.

Borgjezia po dridhet nga marshimi i proletariatit evropian. Le ti bëhet e qartë se, idealet e komunarëve të Parisit, të bolshevikëve të Tetorit të zjarrtë, luftëtarëve të Spanjës, idealet e komunizmit që vlojnë në gjokset punëtore do të bëhen realitet.

Shokë punëtor!

Të solidarizohemi me manifestimet madhështore, që po përgatit proletariati evropian me rastin e  Një Majit, duke dal rrugëve krah për krah me ta sa më të organizuar, qoftë përmes klubeve  apo edhe individualisht.

Duke u solidarizuar me ta ne ndihmojmë shokët, ndihmojmë luftën tonë sepse borgjezia ndërkombëtare po e ndihmon simotrën jugosllave, e cila po e terrorizon popullin tonë të robëruar. Në këto manifestime ne kalitemi, fitojmë e shkëmbejmë përvojë me punëtorët e vendeve tjera. Kështu një ditë të kthehemi më të përgatitur për t’iu bashkangjitur luftës që po bënë i gjithë populli dhe klasa punëtore e Kosovës për liri dhe drejtësi sociale.

POSHTË BORGJEZIA!

RROFTË KLASA PUNËTORE E TËRË BOTËS!

RROFSHIN PUNËTORET KOSOVAR QE PO PËRLESHËN ME POLICINË FASHISTE JUGOSLLAVE!

RROFSHIN PUNËTORËT TANË NË MËRGIM!

RROFTË NJË MAJI DITA E LUFTËS DHE SOLIDARITETIT NDËRKOMBËTAR!

Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi

Vijon…