Lekë Mrijaj: Lidhja Shqiptare e Prizrenit në veprën “Epizode historike” të Atë Paulin Margjokajt

LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT NË VEPRËN “EPIZODE HISTORIKE” TË ATË PAULIN MARGJOKAJT

Vepra “Epizode historike” e Atë Paulin Margjokajt është botuar në vitin 2020 nga shtëpia botuese Botime Françeskane. Botimi përmban gjithsej 87 faqe dhe mban numrin ndërkombëtar të identifikimit bibliografik ISBN 978-99956-979-5-2. Brenda kësaj vepre, autori trajton ngjarje dhe procese të rëndësishme të historisë shqiptare, duke u mbështetur në burime historike, dokumente, dëshmi dhe vlerësime historiografike. Një vend të veçantë zë kapitulli “Shqiptarët në Prizren”, në të cilin shtjellohet formimi, organizimi dhe veprimtaria fillestare e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Këndvështrimi i Atë Paulin Margjokajt mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, i shtrirë në faqet 2–15 të veprës, e paraqet këtë ngjarje jo si një akt të vetëm politik, të përfunduar me Kuvendin e 10 qershorit 1878, por si një proces historik të ndërlikuar. Në këtë proces u ndërthurën rreziku i copëtimit të trojeve shqiptare, përpjekjet për bashkimin e vilajeteve, organizimi i mbrojtjes së armatosur, veprimtaria diplomatike, interesat krahinore, ndikimi i autoriteteve osmane dhe formësimi gradual i një programi të mirëfilltë kombëtar.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë politike, diplomatike dhe kombëtare shqiptare të shekullit XIX. Me të nisi një fazë e re e organizimit të shqiptarëve: kalimi nga reagimet e veçuara krahinore në një lëvizje të përbashkët politike, e cila synonte mbrojtjen e tërësisë territoriale dhe afirmimin e shqiptarëve si një bashkësi e veçantë kombëtare. Për këtë arsye, themelimi i saj duhet të shihet si rezultat i një vargu zhvillimesh që kishin nisur përpara qershorit të vitit 1878.

Atë Paulin Margjokaj e vendos Lidhjen në kontekstin e gjerë të Krizës Lindore, të Luftës Ruso-Osmane të viteve 1877–1878, të Traktatit të Shën-Stefanit dhe të Kongresit të Berlinit. Lufta ndërmjet Rusisë dhe Perandorisë Osmane e ndryshoi thellësisht baraspeshën politike në Ballkan. Humbja e Perandorisë Osmane dhe përparimi i ushtrive ruse krijuan kushte të favorshme për zgjerimin territorial të shteteve fqinje, të cilat synonin të përfshinin brenda kufijve të tyre edhe krahina të banuara nga shqiptarët.

Megjithatë, përpjekja për organizimin politik të shqiptarëve nuk nisi vetëm si reagim ndaj Traktatit të Shën-Stefanit. Në pranverën e vitit 1877, përpara përfundimit të Luftës Ruso-Osmane, në Janinë u zhvillua një mbledhje e krerëve të Shqipërisë së Jugut, ku Abdyl Frashëri paraqitet si figura më e rëndësishme. Nga kjo mbledhje doli një memorandum drejtuar qeverisë osmane, përmes të cilit kërkohej bashkimi i krahinave shqiptare në një vilajet të vetëm.

Sipas kërkesave të paraqitura në këtë memorandum, administrata e vilajetit të bashkuar duhej të ishte në duart e shqiptarëve, gjuha shqipe duhej të përdorej në shkolla dhe në gjykata, rekrutët shqiptarë duhej ta kryenin shërbimin ushtarak brenda territorit të vilajetit, ndërsa të ardhurat financiare të vendit duhej të përdoreshin kryesisht për zhvillimin e tij. Këto kërkesa dëshmojnë se ideja e autonomisë administrative shqiptare ishte artikuluar përpara rrezikut të drejtpërdrejtë që sollën vendimet e Shën-Stefanit.

Kërkesa për bashkimin e vilajeteve shqiptare nuk përbënte ende një program për shkëputje të plotë nga Perandoria Osmane. Megjithatë, ajo përmbante elementet fillestare të një projekti politik autonomist, sepse synonte njohjen e shqiptarëve si një bashkësi e veçantë, me territor, administratë, gjuhë dhe interesa të përbashkëta. Në këtë kuptim, Lidhja Shqiptare e Prizrenit nuk lindi në një zbrazëti politike, por u mbështet në një mendim kombëtar që tashmë kishte filluar të merrte formë.

Më 12 shkurt 1878 u shpall protesta e njohur me emërtimin “Prej Malësive Shqiptare”. Në të, Shqipëria e Jugut, Shqipëria e Mesme dhe Shqipëria e Veriut paraqiteshin si pjesë të së njëjtës tërësi historike dhe territoriale. Rëndësia e këtij dokumenti qëndron në faktin se hapësira shqiptare nuk përkufizohej sipas ndarjeve administrative të Perandorisë Osmane, por sipas kujtesës historike, përkatësisë etnike dhe së drejtës së trashëguar të shqiptarëve mbi tokat e tyre.

Më 3 mars 1878 u nënshkrua Traktati i Shën-Stefanit ndërmjet Rusisë dhe Perandorisë Osmane. Vendimet e tij parashikonin krijimin e një Bullgarie të zgjeruar dhe zgjerimin territorial të Serbisë dhe Malit të Zi. Brenda këtyre projekteve përfshiheshin edhe vise të gjera shqiptare. Ky traktat e bëri të qartë se, në mungesë të një organizimi të përbashkët, trojet shqiptare rrezikonin të copëtoheshin ndërmjet shteteve fqinje.

Pas lajmit se Dibra parashikohej të përfshihej në Bullgarinë e zgjeruar të Shën-Stefanit, banorët e saj iu drejtuan ambasadorit britanik në Stamboll. Në telegramin e tyre deklarohej se Dibra ishte një vend shqiptar dhe se popullsia e saj, myslimane dhe e krishterë, i përkiste të njëjtit gjak. Dibranët shprehnin gatishmërinë për të qëndruar deri në fund kundër përfshirjes së vendit të tyre nën sundimin bullgar.

Kjo dëshmi është veçanërisht e rëndësishme për konceptin e kombësisë që shpreh. Myslimanët dhe të krishterët paraqiteshin si pjesëtarë të së njëjtës bashkësi kombëtare. Përkatësia fetare nuk përdorej si kriter ndarjeje, por tejkalohej përmes idesë së prejardhjes së përbashkët, territorit dhe së drejtës kombëtare. Që në prag të Lidhjes, identiteti shqiptar po artikulohej si një identitet që përfshinte bashkësi të ndryshme fetare brenda të njëjtit komb.

Më 30 mars 1878, në gazetën triestine Indipendenza, u botua një thirrje përmes së cilës krerët e Shqipërisë së Veriut, të Mesme dhe të Jugut u drejtoheshin shqiptarëve të Italisë. Ata kërkonin bashkëpunimin e tyre dhe ngritjen e zërit kundër pretendimeve greke mbi krahinat shqiptare. Ky veprim dëshmon se çështja shqiptare po përpiqej të dilte përtej kufijve të Perandorisë Osmane dhe të fitonte mbështetje te kolonitë shqiptare dhe arbëreshe.

Shqiptarët e Italisë dhe të Triestes nuk shiheshin vetëm si bashkësi kulturore, por edhe si pjesë e një rrjeti të mundshëm politik dhe diplomatik. Përmes tyre, çështja shqiptare mund të depërtonte në opinionin publik evropian dhe t’u paraqitej qeverive të Fuqive të Mëdha.

Në të njëjtën periudhë, shqiptarët përballeshin me një problem themelor: mungesën e një autoriteti të përbashkët politik. Ata ishin të ndarë në katër vilajete osmane dhe nuk kishin një institucion qendror që mund t’i thërriste, t’i përfaqësonte dhe t’i detyronte krahinat të zbatonin vendime të përbashkëta. Përballë shteteve fqinje, të cilat kishin qeveri, diplomaci dhe ushtri të organizuara, shqiptarët duhej ta krijonin pothuajse nga fillimi autoritetin e tyre politik.

Në këtë proces luajti rol të rëndësishëm Komiteti Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, me seli në Stamboll. Ndër figurat kryesore të tij ishin Sami Frashëri, Abdyl Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto dhe Zija Prishtina. Ky komitet përbënte një nga format e para të organizimit politik shqiptar me synim gjithëkombëtar. Ai përpiqej të bashkërendonte reagimet e krahinave, të artikulonte kërkesat e shqiptarëve dhe të siguronte mbështetje ndërkombëtare.

Përfaqësuesit shqiptarë zhvilluan edhe bisedime me qarqet politike greke. Ata vlerësonin se zgjerimi i Serbisë, Malit të Zi dhe Bullgarisë përbënte rrezik jo vetëm për shqiptarët, por edhe për Greqinë. Një marrëveshje shqiptaro-greke mund të shërbente si kundërpeshë ndaj zgjerimit sllav dhe të lehtësonte afrimin me Britaninë e Madhe.

Bisedimet, megjithatë, dështuan për shkak të pretendimeve territoriale greke. Pala greke kërkonte përfshirjen brenda kufijve të saj të krahinave të gjera shqiptare, ndërsa përfaqësuesit shqiptarë kërkonin që Çamëria dhe bregdeti deri në Prevezë të përfshiheshin në organizimin e ardhshëm politik shqiptar. Bisedimet u ndërprenë në shkurt të vitit 1878, sepse pretendimet greke nuk mund të pajtoheshin me parimin e mbrojtjes së tërësisë territoriale shqiptare.

Pas vendimeve të Shën-Stefanit, përgatitjet për një kuvend të përgjithshëm shqiptar u intensifikuan. Duke iu referuar Xhelal Belegut, Atë Paulin Margjokaj shënon se shqiptarët u mblodhën në Gjakovë dhe vendosën që kuvendi i përgjithshëm të mbahej në Prizren më 10 qershor 1878. Ky fakt i jep Gjakovës një rol të rëndësishëm në përgatitjen politike të Lidhjes.

Kosova dhe viset verilindore shqiptare ishin ndër krahinat që i ndienin më drejtpërdrejt pasojat e Traktatit të Shën-Stefanit. Për këtë arsye, nisma për krijimin e një organizimi të përgjithshëm mori hov të veçantë në këto treva. Në këtë kontekst përmendet edhe veprimtaria e Ali Pashë Gucisë në Guci, Plavë dhe Rugovë, prej nga lëvizja u përhap drejt Pejës, Gjakovës, Shkodrës, Podgoricës dhe Prizrenit.

Prania e përfaqësuesve joshqiptarë e ndërlikoi karakterin fillestar të organizatës. Çështja shqiptare u ndërthur përkohësisht me përpjekjet për mbrojtjen e territoreve të tjera osmane. Kjo përbërje shpjegon edhe përse vendimet e para të Lidhjes kishin një gjuhë më të theksuar osmane dhe fetare. Përfaqësuesit me program më të qartë kombëtar ende nuk kishin mbërritur të gjithë dhe nuk mund ta përcaktonin të vetëm drejtimin politik të kuvendit.

Fjalimin e hapjes e mbajti Abdyl Frashëri. Ai foli në gjuhën turke, në mënyrë që të kuptohej edhe nga përfaqësuesit e Bosnjës, Hercegovinës dhe Sanxhakut. Përdorimi i turqishtes nuk duhet interpretuar si mungesë e vetëdijes kombëtare shqiptare, por si pasojë e realitetit arsimor, administrativ dhe politik të Perandorisë Osmane, si dhe e përbërjes së pjesëmarrësve.

Më 13 qershor 1878 filluan punimet e Kongresit të Berlinit. Afërsia ndërmjet hapjes së Kuvendit të Prizrenit dhe fillimit të Kongresit dëshmon ngutjen me të cilën shqiptarët po përpiqeshin të krijonin një organizatë përfaqësuese. Fuqitë e Mëdha po vendosnin për të ardhmen territoriale të Ballkanit pa praninë e një delegacioni shqiptar të njohur ndërkombëtarisht.

Më 15 qershor, nga Prizreni iu dërgua një telegram qeverisë osmane. Në të deklarohej se shqiptarët nuk kishin ndër mend t’i nënshtroheshin sundimit ruso-bullgar, serb apo malazez dhe se qeveria osmane duhej të mbronte në Berlin fatin e Shqipërisë. Abdyl Frashëri hartoi edhe dy telegrame të tjera: njërin për ambasadorët e Fuqive të Mëdha në Stamboll dhe tjetrin për Kongresin e Berlinit.

Në të njëjtën kohë, Dega e Shkodrës hartoi një telegram në gjuhën frënge, drejtuar Kongresit të Berlinit. Në të kërkohej që Tivari, Shpuza dhe Podgorica të mbeteshin pjesë e Shqipërisë, ndërsa pohohej se shqiptarët, myslimanë dhe katolikë, përbënin një komb më vete, të ndryshëm nga popullsitë sllave. Telegrami u nënshkrua nga rreth 500 veta.

Më 17 ose 18 qershor 1878, sipas burimeve të ndryshme që citon Atë Paulin Margjokaj, u miratua Kararnameja, e njohur si Libri i Vendimeve. Dokumenti përmbante shtatëmbëdhjetë nene. Në vendimet e para shprehej besnikëria ndaj Perandorisë Osmane, kundërshtimi ndaj zgjerimit të Bullgarisë, Serbisë dhe Malit të Zi, si dhe zotimi për mbrojtjen e jetës, pasurisë dhe nderit të bashkësive jomyslimane.

Kararnameja kishte një përmbajtje të dukshme osmane dhe fetare. Përmendja e Bosnjës dhe Hercegovinës, mbrojtja e territoreve të sulltanit dhe mbështetja në normat e Sheriatit u përdorën më vonë nga kundërshtarët për ta paraqitur Lidhjen si një organizatë thjesht myslimane. Atë Paulin Margjokaj, megjithatë, e vlerëson dokumentin në kontekstin e përbërjes së mbledhjes së parë dhe të ndikimit të autoriteteve osmane.

Në nenin e shtatëmbëdhjetë, Prizreni shpallej qendra ose kryeqyteti i Lidhjes. Dokumenti u nënshkrua nga 47 përfaqësues nga Prizreni, Gjakova, Peja, Gucia, Novi-Pazari, Senica, Plevla, Mitrovica, Vushtrria, Prishtina, Gjilani, Shkupi, Tetova, Kërçova, Gostivari dhe dy Dibrat.

Në një mbledhje të posaçme u zgjodh për kryetar Iljaz Pashë Dibra dhe u krijuan tri komisione: Komisioni i Punëve të Jashtme, Komisioni i Punëve të Brendshme dhe Komisioni i Financave. Krijimi i këtyre organeve dëshmon se Lidhja po e tejkalonte karakterin e një tubimi protestues dhe po merrte tiparet e një administrate politike embrionale.

Komisioni i Punëve të Jashtme, ku rol kryesor kishte Abdyl Frashëri, merrej me hartimin e protestave dhe memorandumeve drejtuar Kongresit të Berlinit dhe Fuqive të Mëdha. Komisioni i Punëve të Brendshme kujdesej për ruajtjen e rendit dhe grumbullimin e forcave ushtarake, ndërsa Komisioni i Financave kishte për detyrë sigurimin e mjeteve për armatimin dhe furnizimin e ushtrisë.

Organizata në fillim quhej “itifak”, me kuptimin besëlidhje, ndërsa më vonë mori emërtimin Lidhja Shqiptare ose Lidhja e Prizrenit. Përdorimi i konceptit të besëlidhjes kishte një rëndësi të veçantë politike dhe kulturore. Besa, si normë tradicionale morale e shoqërore, shndërrohej në parim të organizimit politik dhe të mbrojtjes së përbashkët.

Më 23 qershor arritën në Prizren delegatë të tjerë, ndërsa më 30 qershor mbërritën përfaqësuesit e Shkodrës, Podgoricës dhe të një numri të madh bajraqesh të Malësisë, ndër të cilat Gruda, Hoti, Kastrati, Kelmendi, Shkreli, Shllaku, Temali, Shoshi dhe Shala. Vonesa e tyre lidhej me marrjen e masave mbrojtëse në kufirin me Malin e Zi.

Ardhja e delegatëve të Shkodrës dhe të Malësisë ndikoi në forcimin e karakterit kombëtar të Lidhjes. Përfaqësuesve shkodranë u ishte kërkuar të mos pranonin asgjë që mund ta kthente Lidhjen në një organizatë thjesht islamike. Në rast se ajo do të largohej nga rruga kombëtare dhe do të merrte një drejtim vetëm fetar, delegatët duhej të tërhiqeshin.

Katolikët shkodranë, kolonia shqiptare e Triestes dhe shqiptarët e Italisë hartuan një memorandum në gjuhën italiane, drejtuar kryeministrit britanik dhe përfaqësuesit kryesor britanik në Kongresin e Berlinit, Benjamin Disraeli. Në këtë dokument kërkohej autonomia e Shqipërisë mbi bazën e parimit të kombësisë dhe propozohej krijimi i një komisioni ndërkombëtar që do të garantonte zbatimin e reformave.

Në memorandum theksohej se shqiptari, qoftë katolik, ortodoks apo mysliman, e kundërshtonte pushtuesin e huaj. Ky formulim përbën një nga shprehjet më të qarta të konceptit politik të kombit shqiptar gjatë periudhës së Lidhjes. Kombi nuk përkufizohej përmes përkatësisë fetare, por përmes atdheut, gjuhës, prejardhjes dhe vullnetit të përbashkët politik.

Më 2 korrik 1878 u shpallën udhëzimet ushtarake të njohura si Talimat. Përmes tyre rregullohej mobilizimi i forcave dhe organizimi i mbrojtjes së armatosur. Ky hap dëshmon se Lidhja po krijonte mekanizma për koordinimin ushtarak dhe se mbrojtja e territorit nuk mbështetej më vetëm në nisma të veçuara krahinore.

Më 5 korrik 1878, agjencia franceze Havas përhapi lajmin se Tivari do t’i jepej Malit të Zi. Dy ditë më vonë, më 7 korrik, në Shkodër u mbajt një mbledhje e madhe. Një pjesë e pjesëmarrësve kërkonte fillimin e menjëhershëm të luftës për mbrojtjen ose çlirimin e qytetit, ndërsa të tjerët kërkonin që fillimisht të pritej vendimi i qendrës së Lidhjes në Prizren.

Në vijim, Lidhja u përball edhe me çështjen e Bosnjës dhe Hercegovinës. Kongresi i Berlinit vendosi që këto dy provinca të pushtoheshin dhe të administroheshin nga Austro-Hungaria. Përfaqësuesit e Bosnjës dhe Hercegovinës kërkuan ndihmën e Lidhjes, ndërsa disa delegatë propozuan dërgimin e forcave shqiptare kundër ushtrisë austro-hungareze.

Drejtuesit shqiptarë u gjendën përballë një zgjedhjeje strategjike. Përfshirja në një luftë kundër Austro-Hungarisë do ta shpërndante forcën e Lidhjes dhe do ta largonte atë nga qëllimi kryesor: mbrojtja e krahinave shqiptare të kërcënuara nga Serbia dhe Mali i Zi. Për këtë arsye, pjesëmarrja shqiptare në luftimet e Bosnjës mbeti e kufizuar.

Në përfundim të fazës së parë të punimeve në Prizren, delegatët e Manastirit, Dibrës, Shkupit, Prishtinës, Novi-Pazarit dhe Prizrenit morën përsipër formimin e Komitetit për Mbrojtjen e Atdheut. Përfaqësues u dërguan edhe në Elbasan, me qëllim që të vendosej bashkëpunimi me shqiptarët e Jugut. Mbledhja u shpërnda me vendimin për të luftuar kundër Malit të Zi, Serbisë dhe çdo fuqie tjetër që do të sulmonte tokat shqiptare.

Motoja “Një për të gjithë e të gjithë për një”, me të cilën, sipas Atë Paulin Margjokajt, u mbyll kjo fazë e mbledhjes, përmbledh kuptimin politik dhe moral të Lidhjes. Mbrojtja e një krahine nuk duhej të mbetej më përgjegjësi vetëm e banorëve të saj. Plava dhe Gucia, Tivari dhe Ulqini, Dibra dhe Kosova, Shkodra dhe Janina duhej të konsideroheshin pjesë të të njëjtit atdhe.

Nga shtjellimi i faqeve 2–15 të veprës Epizode historike del se Atë Paulin Margjokaj e interpreton Lidhjen Shqiptare të Prizrenit si një proces të pjekjes së vetëdijes politike kombëtare. Në fazën fillestare ajo përmbante elemente të besnikërisë ndaj Perandorisë Osmane, ndikime fetare dhe interesa të përkohshme për mbrojtjen e territoreve osmane. Me zgjerimin e përfaqësimit dhe me thellimin e konfliktit me Portën e Lartë, Lidhja mori një drejtim gjithnjë më të qartë shqiptar.

Vlera historike e Lidhjes nuk qëndron vetëm në kundërshtimin e vendimeve të Shën-Stefanit dhe të Kongresit të Berlinit. Ajo qëndron edhe në faktin se shqiptarët krijuan për herë të parë një organizatë politike me një qendër drejtuese, këshill, komisione për punët e jashtme, administratën e brendshme dhe financat, degë krahinore dhe struktura ushtarake. Në kuptimin institucional, këto përbënin elementet embrionale të një organizimi shtetëror shqiptar.

Lidhja krijoi gjithashtu një gjuhë të re politike. Në dokumentet, memorandumet dhe protestat e saj flitej për Shqipërinë, për tokat shqiptare, për kombin shqiptar, për të drejtat e kombësisë dhe për domosdoshmërinë e bashkimit. Këto koncepte e zhvendosën çështjen shqiptare nga korniza e një pakënaqësie krahinore në nivelin e një programi kombëtar.

Një aspekt themelor ishte karakteri ndërfetar i lëvizjes. Protesta e dibranëve, memorandumi i katolikëve shkodranë dhe telegrami i nënshkruar nga qindra qytetarë dëshmojnë se myslimanët dhe të krishterët paraqiteshin si pjesëtarë të të njëjtit komb. Edhe kur dokumentet e para përmbanin formulime fetare, zhvillimi politik i Lidhjes shkonte drejt një bashkimi që e vendoste përkatësinë kombëtare mbi dallimet fetare.

Trajtimi i Atë Paulin Margjokajt ka vlerë të veçantë historiografike, sepse autori nuk e idealizon Lidhjen në mënyrë të pakushtëzuar. Ai vëren mospërputhjet ndërmjet burimeve, vonesën e delegatëve, ndikimin e autoriteteve osmane, dobësinë fillestare të Këshillit Qendror dhe karakterin jo të njëtrajtshëm të degëve krahinore. Lidhja paraqitet jo si një organizatë e përkryer që nga dita e parë, por si një përpjekje historike për të ndërtuar unitetin politik në kushte jashtëzakonisht të vështira.

Në këndvështrimin e Atë Paulin Margjokajt, Lidhja Shqiptare e Prizrenit ishte njëkohësisht akt mbrojtjeje, shkollë politike dhe projekt kombëtar. Ajo lindi përballë rrezikut të copëtimit, por veprimtaria e saj e tejkaloi reagimin e çastit. Përmes saj, shqiptarët filluan të ndërtonin një autoritet të përbashkët, të zhvillonin diplomacinë e tyre, të organizonin mbrojtjen ushtarake dhe të formulonin kërkesën për bashkimin e trojeve shqiptare.

Prizreni i vitit 1878 u bë kështu vendi ku Shqipëria, ndonëse ende nuk ekzistonte si shtet i pavarur, filloi të merrte formë si vullnet politik. Në sallën e medresesë, në vendimet e Këshillit Qendror, në memorandumet e Shkodrës, në protestat e Dibrës dhe në gatishmërinë e krahinave për mbrojtje u hodhën themelet e një koncepti të ri: se shqiptarët përbënin një komb dhe se tokat e tyre duhej të mbroheshin si një tërësi e pandashme.

Në këtë kuptim, Lidhja Shqiptare e Prizrenit nuk ishte vetëm një ngjarje e vitit 1878, por një etapë themelore në rrugën e shtetformimit, të pavarësisë dhe të afirmimit politik të kombit shqiptar.

Klinë, më 13 korrik 2026