Xhelal Zejneli: Opera “Mrika” – Gur themeli i artit skenik shqiptar

OPERA “MRIKA” - GUR THEMELI I ARTIT SKENIK SHQIPTAR

Ngjarjet e operës “Mrika” zhvillohen në vitet ’50. Përshkruhet jeta e një vajze mirditore dhe e familjes së saj

Mrikën e luante sopranoja Klotilde Shantoja

Opera shqiptare “Mrika” e kompozitorit Prenk Jakova (1917--1969), me libret të poetit Llazar Siliqi (Shkodër, 1924 – 2001), u shfaq në 1 dhjetor 1958 në Teatrin Migjeni të Shkodrës. Ishte operë në katër akte. U vu në skenë nga regjisori dhe dramaturgu shkodran Andrea Skanjeti (Shkodër, 1906 - Shkodër, 1992). Bazë për krijimin e saj ishte vepra "Drite mbi Shqipëri". Prenka i angazhoi këngëtarët kryesorë: Klotilde Shantoja (Tiranë, 02.10.1930- ), liriken shkodrane Florinda Gjergji (1928-2010), Petrit Garucin, Ndrek Gjergjin (bashkëshorti i Florinda Gjergjit). Kor-maestro të operës së parë shqiptare “Mrika” ishin kompozitori Leonard Deda (1927-1993), kompozitori dhe poeti Zef Lekaj (Shkodër, 1924 – 1999)*, kolosi i etnomuzikologjisë Tonin Daija (Shkodër, 1927 – 2008) dhe muzikologu nga Shkodra Tonin Zadeja (1926-2011), vëlla i Çesk Zadesë.*

Rolin e Mrikës e luan sopranoja shkodrane Klotilde Shantoja, Opera u shfaq më 1 dhjetor 1958. Drama muzikore u realizua me sukses nga trupa e Shkodrës. Suksesi ishte jo vetëm për kompozitorin, por edhe për libretistin Llazar Siliqi, për regjisorin Andrea Skanjeti, për këngëtarët, korin, valltarët dhe orkestrën. Pesë minuta para se të hapej sipari, Prenk Jakova zuri vend para orkestrës. Flautisti i parë Tish Hila (1941-2022), i cili ka qenë edhe argjendar, i dhuron Prenkes një shkop ari si dhurate nga orkestra. Me atë natë shkop ari ai e dirigjon operën.

*   *   *

Opera “Mrika” u shfaq edhe në Tirane nga trupa e Teatrit të Operës dhe Baletit (TOB). Interpretuan: sopranoja lirike Marie Kraja (Paluca), (Zarë, Kroaci, 1911 – Tiranë, 1999), këngëtari bas Llukë Kaçaj* (1926 - 2001), këngëtari bariton Avni Mula* (1928-2026), këngëtari Ibrahim Tukiqi* (Shkodër, 1926 – Tiranë, 2004), Jorgji Velo. Dirigjent ka qenë profesor Mustafa Krantja* (Kavajë, 1921 – Tiranë, 2002).

*   *   *

Prenk Jakova është dekoruar me “Urdhrin e Punës të Klasës së Parë” dhe me “Çmimin e Republikës”. I akordohet edhe titulli “Artist i Merituar” dhe “Nderi i Kombit”. Duhet cekur se Shkodra nuk i akordoi asnjë titull. Madje as titullin “Nderi i qytetit të Shkodrës”.

*   *   *

Në vitin 1966 Prenk Jakova e fillon punën për operën “Skënderbeu”. Për ketë krijim u bazua në veprën “Historia e Skënderbeut” të historianit nga Shkodra Marin Barleti (Shkodër, 1450 – Padovë, Itali, 1512). Opera “Skënderbeu” konsiderohet kryevepër e Prenk Jakovës.

Kur orkestrimi tanimë kishte filluar dhe bëhej sipas grafikut të përcaktuar nga kompozitori, vepra iu nënshtrua kontrollit të regjimit komunist. Prenk Jakova iu kundërvu të gjithëve që donin të bënin ndryshime apo shkurtime. Ndërhyrje të tilla në një vepër muzikore nuk kishin ndodhur që nga krijimi i operës së parë të kompozitorit italian Klaudio Monteverdi* (Claudio Monteverdi), 400 vjet më parë.

*   *   *

Në përgatitjen e operës “Skënderbeu” që të dorëzohej brenda afatit të kërkuar ndihmoi dirigjenti dhe kompozitori i muzikës klasike shqiptare Mustafa Krantja (Kavajë, 1921 – Tiranë, 2002) si dhe kompozitori Tish Daija* (Shkodër, 1926 – Tiranë, 2003).

Shënime:

- Zef Lekaj (Shkodër, 1924 – 1999) – kompozitor dhe poet. Më 4 korrik të vitit 1979 në Kuçovë (Qyteti Stalin), në sallën e kinemasë së qytetit, arrestohet nga regjimi komunist, me akuzën “Agjitacion, propagandë kundër pushtetit popullor”;

- Çesk Zadeja (Shkodër, 1927 – Romë, 1997) - kompozitor me prejardhje nga Shkodra. Njihet si “Babai i muzikës shqiptare”. Studioi në Konservatorin “P. I. Çajkovski” në Moskë.

- Llukë Kaçaj* (Bajzë, Ivanaj, të Kastratit, Malësi e Madhe, 1926 - 2001), këngëtar bas. Studimet e larta për kanto i kreu në Konservatorin “P. I. Çajkovski” të Moskës.

- Avni Mula (Gjakovë, 1928 – Tiranë, 2020) ka qenë kompozitor, bashkëshort i Nina Mulës*. Studimet e larta i kreu në Konservatorin “P. I. Çajkovski” të Moskës ku diplomoi për këngëtar lirik.

- Nina Odijankova Mula (Izhevsk, Bashkimi Sovjetik, 23 nëntor 1931 - Tiranë, 22 dhjetor 2011) - soprano ruse-shqiptare, bashkëshorte e Avni Mulës. Që të dy janë prindër të këngëtares soprano Inva Mula (1963- ).

- Ibrahim Tukiqi (Shkodër, 1926 – Tiranë, 2004) ishte këngëtar. Studioi për kanto në Konservatorin “P. I. Çajkovski” të Moskës, ku diplomua në vitin 1957.

- Profesor Mustafa Krantja (Kavajë, 1921 – Tiranë, 2002) ka qenë dirigjent dhe veprimtar i muzikës, violinist. Studimet për dirigjent i kreu në vitin 1950 në Konservatorin e Pragës. Karriera e tij profesionale si dirigjent u lidh ngushtë me themelimin e institucioneve muzikore, si Orkestra simfonike e Filarmonisë Shqiptare, Teatri i Operës dhe Baletit, RTSh-ja, dhe KSh-ja. E ka marrë Çmimin e Republikës. Është dekoruar me Urdhrin “Nderi i Kombit”. Nga kryetari i Republikës Çeke është dekoruar me medaljen “Dvorzhak”.

- Klaudio Monteverdi (Claudio Giovanni Antonio Monteverdi, Cremona, Itali, 1567 - Venecie, Itali, 1643) ishte kompozitor italian, drejtues kori. Pionier në zhvillimin e operës. Konsiderohet figurë vendimtare e periudhës së Rilindjes dhe Barokut në historinë e muzikës.

- Tish Daija (Shkodër, 1926 – Tiranë, 2003) ishte kompozitor. E kompozoi baletin e parë shqiptar “Halili dhe Hajria” që u shfaq premierë më 13 janar 1963. Që atëherë është shfaqur mbi 250 herë në Teatrin Kombëtar të Operës dhe Baletit të Shqipërisë. Daija u shkollua në Konservatorin “P. I. Çajkoski” në Moskë.

*   *   *

Pas operës së parë “Mrika” pasuan edhe opera të tjera. Opera e dytë shqiptare është "Pranvera", e kompozuar nga Tish Daija me libret të Llazar Siliqit. Premiera e saj u shfaq më 12 qershor 1960 në skenën e Teatrit të Operës dhe Baletit (TKOB) në Tiranë. Vepra u vu në skenë nga regjisorët Jorgjia Bitri dhe Mihal Luarasi* (Korçë, 1929 – 2017). Dirigjent i operës “Pranvera” ishte Simon Gjoni (Shkodër, 1925 – Tiranë, 1991). Ka qenë kompozitor i një numri të madh pjesësh popullore për piano dhe orkestër.

Shënim: Mihal Luarasi (Korçë, 1929 – 2017) ishte regjisor dhe kritik i teatrit. Studimet e larta i kreu në Akademinë e Arteve të Teatrit dhe Filmit në Budapest. Pas kritikave që iu bë   nga regjimi komunist “për pikëpamje liberale në art” si regjisor i Festivalit XI të Këngës në Radiotelevizion (1972), në mars të vitit 1973 u pushua nga puna. U arrestua në dhjetor 1973 dhe u dënua me 8 vjet burg. U lirua në vitin 1979 dhe deri në vitin 1989, kur doli në pension,  punoi si punëtor. Nga viti 1990 qëndroi disa vjet në Hungari.

Mihal Luarasi vuri në skenë një varg veprash të letërsisë sonë dhe të huaj. Në vitin 1956 vuri në skenë dramën në 5 akte “Intrigë e dashuri” të shkrimtarit, poetit dhe dramaturgut gjerman Fridrih Shiler (Friedrich Schiller, 1759-1805). Në vitin 1957 vuri në skenë dramën “Një dashuri e tillë” të shkrimtarit dhe dramaturgut çek dhe austriak Pavel Kohout (Pragë, 1928- ). Në vitin 1959 vuri në skenë dramën “Dy zotërinj nga Verona” të dramaturgut dhe poetit anglez Uilliam Shekspir* (William Shakespeare, 1564-1616). Më 1961 vuri në skenë dramën “Dhelpra dhe rrushtë” të dramaturgut brazilian Gilerme Figueredo (Guilherme de Oliveira Figueiredo (1915-1997). Më 1968 vuri në skenë dramën “Njolla të murrme”, kurse më 1971 “Të pamposhturit” të dramaturgut dhe poetit Emin Jero të njohur si Minush Jero (Vlorë, 1932-2006). Më 1972 vuri nëskenë dramën “Orfeu zbret në ferr” të dramaturgut dhe skenaristit amerikan Tenesi Uilliams (Thomas Lanier Williams III, i njohur me pseudonimin e tij Tennessee Williams; Kolumbus, Mississippi, 1911 – New York City, Nju-Jork, 1983). Me bashkëkohësit Eugjen Onil* (Eugene O'Neill, 1888-1953) dhe Artur Miler* (Arthur Miller, Nju-Jork, 1915 - 2005) konsiderohet ndër tre dramaturgët më të shquar të dramaturgjisë amerikane të shekullit XX.

Shënim: Shekspiri konsiderohet si më i madhi shkrimtar në gjuhën angleze dhe dramaturgu më i shquar në botë. Shpesh quhet poet kombëtar i Anglisë dhe “Bard i Avonit” ose thjesht “Bard”.

Shënim: Eugjen Onil (Eugene Gladstone O'Neill Sr.; Lindi në Longacre Square, New York City, New York, 1888 -  Vdiq në Kilachand Honors College, Boston, Massachusetts, 1953), dramaturg amerikan. Revolucionarizoi teatrin amerikan. Dramat e tij me titull poetik ishin ndër të parat që futën në SHBA teknikat dramatike të realizmit, të lidhura më parë me novelistin dhe dramaturgun rus Anton Pavloviç Çehov (1860-1904), me dramaturgun norvegjez Henri Ibsen, pseudonim i Brynjolf Bjarme, 1828-1906) dhe me shkrimtarin suedez August Strindberg (1849-1912).

Shënim: Artur Mileri ishte i martuar me Inge Morath (Graz, Austri, 1923 - NewYork City, 2002), me aktoren dhe modelen amerikane Marilyn Monroe (Los Angeles, Kalifornia, 01.06.1926 - Fifth Helena Drive, 04.08.1962), me Mary Grace Slattery (1915-2008)..

*   *   *

Pason opera me 3 akte “Lulja e kujtimit”. Për herë të parë u interpretua  më 5 nëntor.1961. Muzika: Kristo Kono, regjisor: Jorgjia Truja, mjeshtër kori: Kostandin Trako, piktor: Stavri Rafael. libreti: Andon Mara - Aleko Skali. Interpretojnë: Marie Kraja (Olimbia), Gjoni (Xhoni) Athanas (Dhimitri), Jorgjia Velo (Sanda), Avni Mula (Kristo), Maliq Herri (Niko), Kristaq Antoniu (Doktori), Rozmari Jorganxhi (nëna e Dhimitrit).

Përmbajtja e operës “Lulja e kujtimit” - Është një dramë lirike. Ngjarjet e veprës të çojnë në Korçën e vitit 1905. Në qendër është dashuria e Dhimitrit me Olimbinë. Vajza e tregtarit të njohur Kristo dashurohet me shegertin e babait. Për të bijën e vetme, Kristoja ka zgjedhur një tjetër burrë, sekretarin të sjellë nga Greqia, Nikon. Fati i dy të dashuruarve ndërlidhet me problemet sociale, por sidomos me ato politike. Është koha e përpjekjeve të lëvizjes kombëtare shqiptare.