Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (45)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (45)

Formularët e Amnesty International si burime historike

Një pjesë tjetër e formularit i kushtohej fazës së ekzekutimit të dënimit. Me saktësi shënohej se ku do të vuante dënimin personi i dënuar dhe në cilin institucion korrektues do të transferohej. Kjo nuk ishte thjesht një e dhënë administrative, por një element me rëndësi të madhe historike, sepse burgjet ku dërgoheshin të burgosurit politikë shqiptarë ishin shpesh të njohura për regjimin e ashpër disiplinor, kushtet e rënda të jetesës dhe izolimin sistematik. Shumë prej tyre u dërguan në burgje larg vendlindjes, në Nish, Pozharevc, Sremska Mitrovicë, Lepogllavë apo në institucione të tjera të ish-Jugosllavisë, me synimin për t'i shkëputur nga familjet, nga mjedisi i tyre shoqëror dhe nga çdo mundësi komunikimi me bashkëveprimtarët.

Në tërësi, këto pyetje përbënin hallka të një sistemi të ndërtuar me përpikëri burokratike, përmes të cilit autoritetet synonin të kontrollonin jo vetëm procesin penal, por edhe jetën e mëvonshme të të dënuarit. Çdo përgjigje e regjistruar në dosje shndërrohej në pjesë të historisë personale të të burgosurit dhe njëkohësisht në dëshmi të funksionimit të mekanizmave represivë të kohës. Sot, këto të dhëna marrin një vlerë të jashtëzakonshme historiografike, sepse na lejojnë të rindërtojmë jo vetëm fatin individual të secilit të burgosur politik, por edhe mënyrën se si sistemi gjyqësor i Jugosllavisë përdorej si instrument për të shtypur mendimin ndryshe dhe aspiratat kombëtare të shqiptarëve në Kosovë.

Në pjesën përmbyllëse të formularit, pas plotësimit të të gjitha të dhënave personale, juridike dhe procedurale, organizata kërkonte që i dënuari t'i bashkëngjiste dokumentacionit edhe një fotografi personale, e cila do të dërgohej në Sekretariatin Ndërkombëtar të Amnesty International. Në pamje të parë, kjo mund të duket si një kërkesë e zakonshme administrative, por në të vërtetë ajo kishte një rëndësi shumë më të madhe, si në aspektin dokumentues, ashtu edhe në atë historik e humanitar.

Fotografia nuk shërbente vetëm si një mjet identifikimi. Ajo i jepte fytyrë dhe identitet një njeriu, i cili në dokumentet zyrtare të regjimit shpesh reduktohej në një numër dosjeje, një akuzë penale ose një procesverbal hetimor. Për Amnesty International, çdo fotografi përfaqësonte dëshminë e ekzistencës së një individi konkret, me emër, histori, familje dhe dinjitet njerëzor. Përmes saj, i burgosuri politik nuk mbetej më një statistikë anonime në raportet e institucioneve shtetërore, por shndërrohej në një njeri të identifikueshëm, historia e të cilit mund të dokumentohej dhe të bëhej e njohur për opinionin ndërkombëtar.

Në praktikën e Amnesty International, fotografitë kishin një vlerë të shumëfishtë. Ato shoqëronin dosjet personale të të burgosurve, ndihmonin në verifikimin e identitetit të tyre dhe përdoreshin si pjesë e materialeve dokumentuese që organizata përgatiste për raportet, fushatat ndërkombëtare dhe komunikimin me institucionet shtetërore, organizatat ndërkombëtare dhe mediat. Në shumë raste, fotografia ishte elementi që e bënte më të prekshme dramën njerëzore të një të burgosuri politik, duke krijuar një lidhje emocionale ndërmjet publikut dhe personit që vuante pasojat e represionit.

Nga këndvështrimi historik, kjo kërkesë merr një domethënie edhe më të madhe. Në periudhën kur shqiptarët e Kosovës përballeshin me burgosje politike, censurë dhe izolim, dërgimi i një fotografie në një organizatë ndërkombëtare si Amnesty International nënkuptonte daljen simbolike të të burgosurit përtej mureve të burgut. Ishte një mënyrë për ta bërë të dukshme ekzistencën e tij para botës demokratike dhe për të dëshmuar se pas çdo aktakuze dhe çdo vendimi gjyqësor fshihej një njeri që kishte nevojë për mbrojtje dhe drejtësi.

Fotografia shërbente gjithashtu si një dëshmi autentike arkivore. Sot, shumë prej këtyre fotografive ruhen në fondet dokumentare të organizatave ndërkombëtare dhe kanë fituar një vlerë të jashtëzakonshme historiografike. Ato nuk janë më vetëm materiale identifikuese, por dokumente vizuale që ndihmojnë studiuesit të rindërtojnë historinë e përndjekjes politike, të njohin fytyrat e atyre që sakrifikuan lirinë e tyre dhe të kuptojnë dimensionin njerëzor të rezistencës shqiptare gjatë periudhës së regjimit jugosllav.

Prandaj, kërkesa që i dënuari të dërgonte një fotografi personale në Amnesty International nuk përbënte thjesht një procedurë burokratike. Ajo ishte pjesë e një përpjekjeje të organizuar për të dokumentuar me saktësi çdo rast të përndjekjes politike, për t'i dhënë një identitet të qartë secilit të burgosur dhe për të krijuar një arkiv ndërkombëtar, i cili do të shërbente jo vetëm për mbrojtjen e të drejtave të njeriut në atë kohë, por edhe si një burim i çmuar për kujtesën historike të brezave që do të vinin.

Po në fund të formularit shtrohej edhe pyetja nëse fotografia dhe dokumentacioni i bashkëngjitur duhej t’i ktheheshin më vonë personit të interesuar. Edhe kjo rubrikë, ndonëse me karakter administrativ, dëshmon për kujdesin me të cilin menaxhohej çdo material që lidhej me të burgosurin. Çdo dokument, çdo fotografi dhe çdo informacion regjistrohej, ruhej ose shpërndahej sipas procedurave të përcaktuara, duke u bërë pjesë e një arkivi të gjerë që i shërbente kontrollit institucional dhe mbikëqyrjes së vazhdueshme të individëve të konsideruar politikisht të rrezikshëm.

Një tjetër rubrikë me rëndësi të veçantë në këtë formular lidhej me mënyrën e qarkullimit dhe shpërndarjes së informacionit për të dënuarin politik. Hartuesit e formularit, anëtarë të organizatës që bashkëpunonin me Amnesty International, nuk mjaftoheshin vetëm me mbledhjen e të dhënave personale dhe juridike, por kërkonin të dinin edhe nëse informacioni për rastin konkret ishte përcjellë te ndonjë organizatë, institucion apo mekanizëm tjetër që merrej me mbrojtjen e të drejtave të njeriut ose me monitorimin e proceseve politike. Për këtë arsye, në formular shtrohej pyetja nëse dokumentacioni dhe të dhënat lidhur me të dënuarin ishin dërguar edhe diku tjetër, përtej Amnesty International.

Në pamje të parë, kjo mund të duket si një pyetje me karakter thjesht administrativ, por në të vërtetë ajo pasqyronte një strategji të menduar mirë të organizatave ndërkombëtare për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Në dekadat e fundit të shekullit XX, kur në shumë vende me regjime autoritare informacioni kontrollohej rreptësishtë dhe rastet e burgosjeve politike mbaheshin larg syrit të opinionit publik, bashkëpunimi ndërmjet organizatave humanitare dhe institucioneve ndërkombëtare ishte një nga mjetet më të rëndësishme për të thyer izolimin informativ. Çdo informacion i verifikuar që arrinte jashtë kufijve të shtetit kishte potencialin të shndërrohej në një dëshmi të rëndësishme për shkeljet e të drejtave themelore të njeriut.

Për këtë arsye, hartuesit e formularit dëshironin të dinin nëse rasti i të burgosurit ishte bërë i njohur edhe për organizata të tjera ndërkombëtare, për komitete humanitare, për shoqata juridike, për institucione fetare, për organizata të mërgatës shqiptare apo për mekanizma të tjerë që merreshin me mbrojtjen e të burgosurve politikë. Një informacion i tillë ishte me rëndësi të veçantë, sepse shmangte përsëritjen e panevojshme të procedurave, mundësonte koordinimin e veprimeve dhe krijonte një rrjet më të gjerë solidariteti në mbështetje të personit të përndjekur.

Në kontekstin historik të Kosovës nën administrimin jugosllav, kjo pyetje merr një peshë edhe më të madhe. Shumë familje të të burgosurve politikë, por edhe veprimtarë të rezistencës shqiptare në mërgatë, përpiqeshin që rastet e arrestimeve të mos mbeteshin të izoluara brenda kufijve të Jugosllavisë. Përmes kanaleve të ndryshme të komunikimit, ata dërgonin informacione në organizata ndërkombëtare, në media të huaja, në komisione parlamentare dhe në institucione që merreshin me mbrojtjen e lirive dhe të drejtave të njeriut. Sa më shumë institucione të njiheshin me një rast konkret, aq më të mëdha ishin mundësitë që ai të trajtohej në raporte ndërkombëtare, të bëhej objekt diskutimi në opinionin publik dhe të ushtronte presion moral e diplomatik mbi autoritetet jugosllave.

Nga këndvështrimi historiografik, kjo rubrikë dëshmon se dokumentimi i përndjekjes politike nuk ishte një proces i izoluar dhe as përgjegjësi e një organizate të vetme. Përkundrazi, ai mbështetej në bashkëpunimin e një rrjeti të gjerë individësh dhe institucionesh që ndanin informacione, verifikonin dëshmi dhe ndërtonin një arkiv ndërkombëtar mbi shkeljet e të drejtave të njeriut. Pikërisht falë këtij bashkëpunimi, shumë raste të burgosjeve politike të shqiptarëve të Kosovës dolën nga heshtja e burgjeve dhe u bënë pjesë e raporteve, rezolutave dhe fushatave ndërkombëtare, duke kontribuar në ndërgjegjësimin e botës demokratike për realitetin e represionit që ushtrohej ndaj tyre.

Prandaj, pyetja nëse të dhënat për të dënuarin ishin dërguar edhe te organizata ose institucione të tjera nuk ishte një formalitet burokratik. Ajo pasqyronte vetë filozofinë e veprimit të Amnesty International dhe të organizatave të ngjashme, të cilat e shihnin bashkëpunimin, shkëmbimin e informacionit dhe koordinimin ndërkombëtar si mjete të domosdoshme për mbrojtjen e dinjitetit njerëzor dhe për të bërë të njohur para botës fatin e atyre që ishin burgosur për bindjet dhe idealet e tyre politike.

Në përmbyllje të dokumentit, hartuesit ndaleshin te një element që synonte të krijonte besueshmëri dhe siguri te personi që plotësonte formularin. Aty theksohej në mënyrë të prerë se të gjitha të dhënat e mbledhura do të trajtoheshin me konfidencialitet të plotë dhe se informacioni i dhënë nuk do të bëhej i njohur për persona apo institucione të paautorizuara. Kjo deklaratë paraqitej si një garanci zyrtare se çdo e dhënë personale, juridike dhe biografike do të ruhej me kujdes dhe se përmbajtja e dokumentacionit nuk do të dilte jashtë rrethit të atyre që kishin kompetencë për ta administruar.

Një formulim i tillë ishte krejtësisht në përputhje me praktikën e organizatave ndërkombëtare që vepronin në fushën e mbrojtjes së të drejtave të njeriut. Në dokumentacionin e tyre zyrtar, e sidomos në formularët që kishin të bënin me persona të arrestuar, të dënuar apo të përndjekur për arsye politike, pothuajse gjithmonë përfshihej një deklaratë që garantonte ruajtjen e konfidencialitetit të plotë të të dhënave të mbledhura. Kjo nuk ishte thjesht një formulë burokratike apo një frazë standarde e administratës, por një element thelbësor mbi të cilin ndërtohej marrëdhënia e besimit ndërmjet organizatës dhe personit që kërkonte mbështetje.

Në rrethanat e regjimeve autoritare, ku çdo kontakt me organizatat ndërkombëtare mund të interpretohej si veprim armiqësor ndaj shtetit, frika për pasojat e mundshme ishte e madhe. Familjet e të burgosurve dhe vetë të dënuarit shpesh jetonin nën mbikëqyrje të vazhdueshme, ndërsa çdo informacion që dilte jashtë kontrollit të autoriteteve mund të sillte represione të reja. Për këtë arsye, organizatat ndërkombëtare e konsideronin të domosdoshme t'u garantonin bashkëpunëtorëve të tyre se të dhënat personale, dëshmitë dhe informacionet e mbledhura do të trajtoheshin me kujdesin më të madh dhe nuk do të përdoreshin në mënyrë që të rrezikonin sigurinë e tyre ose të familjeve të tyre.

Ky premtim për konfidencialitet kishte edhe një funksion praktik. Ai synonte të krijonte klimën e nevojshme të besimit, në mënyrë që i burgosuri ose familjarët e tij të mos hezitonin të jepnin informacion të plotë dhe të saktë për rrethanat e arrestimit, trajtimin gjatë hetimeve, kushtet e burgimit, shkeljet e të drejtave themelore dhe ecurinë e procesit gjyqësor. Sa më i detajuar të ishte informacioni, aq më të mëdha ishin mundësitë që organizata të verifikonte faktet, të ndërtonte një dosje të besueshme dhe të ndërmerrte hapa konkretë për sensibilizimin e opinionit ndërkombëtar dhe për mbrojtjen e të burgosurit politik.

Në këtë kuptim, deklarata për ruajtjen e fshehtësisë nuk ishte vetëm një garanci morale, por edhe një instrument pune. Ajo u mundësonte organizatave si Amnesty International të grumbullonin dëshmi autentike, të cilat më pas shërbenin si bazë për hartimin e raporteve ndërkombëtare, për komunikimet me qeveritë, për fushatat publike dhe për ndërhyrjet diplomatike në mbrojtje të personave të përndjekur.

Megjithatë, nëse kjo dispozitë lexohet në dritën e zhvillimeve historike dhe të mënyrës se si funksiononte Amnesty International, ajo fiton një domethënie shumë më të gjerë sesa një garanci e zakonshme administrative. Organizata nuk e kuptonte konfidencialitetin si një qëllim në vetvete, por si një parakusht për mbledhjen e informacionit të besueshëm dhe për mbrojtjen e burimeve të saj. Vetëm pasi faktet verifikoheshin me kujdes dhe vlerësoheshin nga ekspertët e organizatës, ato përdoreshin në forma të ndryshme të veprimit publik, gjithmonë duke respektuar sigurinë dhe interesin e personit të përndjekur.

Kjo metodë pune e bëri Amnesty International një nga organizatat më të besueshme në arenën ndërkombëtare. Raportet e saj fituan autoritet pikërisht sepse mbështeteshin në dëshmi të verifikuara dhe në një proces rigoroz dokumentimi, ku ruajtja e identitetit të burimeve dhe mbrojtja e informacionit konsideroheshin parime themelore. Për këtë arsye, deklarata për konfidencialitetin nuk duhet parë vetëm si një element formal i formularit, por si pjesë e filozofisë së punës së organizatës, e ndërtuar mbi besimin, përgjegjësinë dhe mbrojtjen e dinjitetit të atyre që, në rrethana të vështira politike, guxonin të dëshmonin për padrejtësitë që kishin përjetuar. Nga këndvështrimi historiografik, kjo praktikë shpjegon edhe pse dokumentacioni i Amnesty International ka fituar një vlerë të jashtëzakonshme si burim i besueshëm për studimin e përndjekjes politike dhe të shkeljeve të të drejtave të njeriut në vende të ndryshme të botës, përfshirë edhe Kosovën gjatë periudhës së regjimit jugosllav.

Në pjesën përfundimtare të formularit, pasi ishin plotësuar të gjitha të dhënat personale, juridike dhe procedurale, kërkohej që të shënohej me saktësi edhe adresa e plotë e të burgosurit ose e familjes së tij. Ky informacion nuk kishte vetëm karakter administrativ, por përbënte një element thelbësor për mbajtjen e komunikimit ndërmjet organizatës dhe familjes së të dënuarit. Evidentimi i adresës mundësonte dërgimin e njoftimeve, korrespondencës, ndihmave të mundshme apo informacioneve të tjera që lidhnin me gjendjen e të burgosurit. Në të njëjtën kohë, ai shërbente edhe për krijimin e një regjistri të saktë të familjeve të prekura nga përndjekja politike, të cilat shpesh mbeteshin nën vëzhgim dhe përballeshin me pasoja të shumta shoqërore e ekonomike.

Mirëpo, dokumenti nuk ndalej vetëm te identifikimi administrativ i vendbanimit. Menjëherë pas kësaj pasonte një pyetje me një përmbajtje krejt tjetër, e cila zbulon një dimension më njerëzor dhe më social të kësaj korrespondence. Organizata kërkonte të dinte nëse familja e të burgosurit kishte nevojë për ndihmë materiale. Kjo pyetje është veçanërisht domethënëse, sepse dëshmon se arrestimi i një individi nuk prekte vetëm fatin e tij personal, por trondiste të gjithë strukturën ekonomike dhe shoqërore të familjes.

Në rrethanat e Kosovës gjatë periudhës së administrimit jugosllav, burgosja e një veprimtari politik nënkuptonte shpesh humbjen e burimit kryesor të të ardhurave për familjen. Bashkëshortet, prindërit dhe fëmijët mbeteshin të ekspozuar ndaj vështirësive të mëdha ekonomike, ndërsa përveç mungesës së të ardhurave përballeshin edhe me stigmatizim shoqëror, diskriminim në punësim dhe pengesa të ndryshme administrative. Për shumë familje, dënimi i një anëtari nuk ishte vetëm një tragjedi personale, por edhe një barrë e rëndë ekonomike që zgjaste me vite.

Prandaj, pyetja nëse familja kishte nevojë për ndihmë materiale nuk ishte një formalitet i zakonshëm. Ajo pasqyronte përpjekjen për të identifikuar gjendjen reale sociale të familjes dhe për të vlerësuar mundësinë e ofrimit të mbështetjes. Në shumë raste historike, organizatat humanitare, shoqatat e të burgosurve politikë, komunitetet shqiptare në mërgatë dhe rrjetet e solidaritetit kombëtar kanë luajtur një rol të rëndësishëm në mbështetjen e familjeve të të burgosurve. Ndihmat financiare, dërgimi i pakove ushqimore, sigurimi i veshmbathjeve apo mbështetja për arsimimin e fëmijëve përbënin forma konkrete të solidaritetit, të cilat ndihmonin familjet të përballonin pasojat e represionit shtetëror.

Kjo rubrikë ka edhe një rëndësi të veçantë, sepse dëshmon se dokumentet nuk synonin vetëm evidentimin e statusit juridik të të burgosurit, por edhe pasqyrimin e realitetit të familjes së tij. Ajo na kujton se dënimi politik nuk ishte një akt që kufizohej brenda mureve të burgut. Përkundrazi, ai shtrihej në jetën e përditshme të bashkëshortes, prindërve dhe fëmijëve, duke krijuar pasoja të thella ekonomike, psikologjike dhe shoqërore.

Kështu, edhe kjo pyetje e fundit, ndonëse e shkurtër në formulim, bart një domethënie të gjerë historike. Ajo dëshmon se pas çdo dosjeje të një të burgosuri politik fshihej historia e një familjeje të tërë, e cila përjetonte në heshtje pasojat e përndjekjes, por që njëkohësisht mbështetej në ndjenjën e solidaritetit dhe të përgjegjësisë kolektive që karakterizoi rezistencën shqiptare gjatë asaj periudhe.

Në fund të formularit shënohej edhe adresa zyrtare e organizatës, e cila përbënte pikën e kontaktit për të gjithë ata që dëshironin të komunikonin, të dërgonin dokumentacion shtesë ose të kërkonin mbështetje lidhur me rastin e një të burgosuri politik. Adresa e regjistruar ishte: Amnesty International (AI), International Secretariat, 10 Southampton Street, London WC2E 7HF, United Kingdom. Vendosja e kësaj adrese në dokument nuk ishte një formalitet i zakonshëm administrativ, por një element që i jepte formularit karakter ndërkombëtar dhe e lidhte drejtpërdrejt me një prej organizatave më të njohura botërore për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Prania e adresës së Sekretariatit Ndërkombëtar të Amnesty International dëshmon se organizata kishte ndërtuar një sistem të centralizuar të grumbullimit të informacionit, ku çdo raport, dëshmi apo dokument dërgohej në selinë qendrore për t’u shqyrtuar, arkivuar dhe analizuar. Kjo praktikë i mundësonte organizatës të krijonte një bazë të gjerë dokumentare mbi rastet e shkeljeve të të drejtave të njeriut në vende të ndryshme të botës, përfshirë edhe ish-Jugosllavinë, ku gjatë dekadave të fundit të shekullit XX u regjistruan qindra raste të burgosjeve politike të shqiptarëve të Kosovës.

Në aspektin historik, kjo adresë simbolizonte shumë më tepër sesa një vendndodhje fizike në Londër. Ajo përfaqësonte një derë të hapur drejt opinionit publik ndërkombëtar, një kanal komunikimi përmes të cilit zëri i të burgosurve politikë dhe i familjeve të tyre mund të depërtonte përtej kufijve të shtetit që i mbante të izoluar. Në një kohë kur informacioni kontrollohej rreptësishtë nga autoritetet shtetërore dhe kur shumë procese politike zhvilloheshin larg vëmendjes së publikut, organizata si Amnesty International luanin një rol vendimtar në dokumentimin e shkeljeve të të drejtave themelore dhe në sensibilizimin e institucioneve ndërkombëtare.

Pikërisht falë informacionit që mblidhej në Sekretariatin Ndërkombëtar në Londër, Amnesty International hartonte raporte periodike, njoftime urgjente, peticione dhe fushata ndërkombëtare në mbrojtje të personave të burgosur për bindjet e tyre politike apo për ushtrimin paqësor të të drejtave dhe lirive themelore. Shumë nga këto dokumente u bënë më vonë burime të rëndësishme për organizatat ndërkombëtare, institucionet evropiane dhe studiuesit që analizuan natyrën e represionit politik në ish-Jugosllavi.

Për shqiptarët e Kosovës, emri dhe adresa e Amnesty International përfaqësonin një simbol shprese. Ato nënkuptonin se vuajtjet e të burgosurve politikë nuk mbeteshin të mbyllura brenda mureve të burgjeve apo në dosjet e organeve shtetërore, por mund të dokumentoheshin dhe të bëheshin pjesë e ndërgjegjes ndërkombëtare. Për shumë familje, dërgimi i informacionit në këtë adresë ishte një akt besimi se e vërteta do të arrinte përtej censurës dhe se komuniteti ndërkombëtar do të njihte realitetin e përndjekjeve politike.

Nga këndvështrimi historiografik, shënimi i adresës së Amnesty International, International Secretariat, 10 Southampton Street, London WC2E 7HF, nuk është vetëm një detaj administrativ. Ai përfaqëson lidhjen midis përvojës individuale të të burgosurit politik dhe mekanizmave ndërkombëtarë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Në këtë mënyrë, formulari nuk mbetet thjesht një dokument informativ, por shndërrohet në dëshmi të përpjekjeve për ta nxjerrë çështjen e të burgosurve politikë shqiptarë nga izolimi institucional dhe për ta bërë atë pjesë të debatit dhe përgjegjësisë ndërkombëtare mbi mbrojtjen e dinjitetit njerëzor dhe të drejtave themelore.