Xhelal Zejneli: Robert Elsie – njeriu që ia solli botës Shqipërinë

ROBERT ELSIE

ALBANOLOGU QË NUK DUHET HARRUAR

NJERIU QË IA SOLLI BOTËS SHQIPËRINË

Robert Elsie (Vancouver, Kanada, 29.06.1950 – Berlin, 02.10.2017). Studioi filologjinë klasike dhe gjuhësinë në Universitetin e Kolumbisë Britanike (University of British Columbia). Diplomoi në vitin 1972. Po atë vit erdhi në Evropë me një bursë studimesh. I vazhdoi studimet e larta në Universitetin e Lirë të Berlinit Perëndimor (Freie Universität Berlin), pastaj në Shkollën Praktike të Studimeve të Larta (Ecole Pratique des Hautes Etudes) në Paris, në Institutin e Dublinit për Studime të Larta (Dublin Institute for Advanced Studies) në Irlandë dhe në Universitetin e Bonit (Universität Bonn) ku në vitin 1978 mbrojti doktoratën për gjuhësi krahasimtare dhe keltologji. Në atë kohë Instituti i Gjuhësisë i Universitetit të Bonit, me studiues nga Shqipëria komuniste kishte kontakte të rralla. Nëpërmjet këtyre kontakteve, Elsie, disa studentë dhe studiues të tjerë, në kuadër të takimeve shkencore midis Institutit Gjerman dhe Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, patën mundësi të vizitonin Shqipërinë disa herë.

Disa vjet me radhë ka marrë pjesë në Seminarin Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare të mbajtur në Prishtinë. Në fund të viteve ’70 dhe në fillim të viteve ’80 të qindvjeçarit XX, këto udhëtime i gjallën një interesim të veçantë për Shqipërinë e mbyllur dhe për kulturën e saj jo mjaft të njohur në botë. Pasi e mësoi shqipen, iu  kushtua albanologjisë. Më vonë, ai do të bëhej një ndër ekspertët më të njohur të kësaj fushe.

Është autor i mbi gjashtëdhjetë librave dhe i artikujve të panumërt, kryesisht në fushën e albanologjisë. Në mes të viteve ’80 të qindvjeçarit XX, punoi si përkthyes për Ministrinë e Punëve të Jashtme të Gjermanisë në Bon. Prej viteve 1990... e deri ne fillim të shekullit XXI  ka punuar si përkthyes  i shqipes. Ka marrë pjesë në bisedime të nivelit të lartë për qeverinë gjermane, për BE-në, për Kombet e Bashkuara, për NATO-n, për Këshillin e Evropës, etj. Prej  vitit 2002 ka punuar për Tribunalin e Hagës. Ka qenë përkthyes simultan në procesin gjyqësor ndaj Slobodan Milosheviqit.

Është anëtar i Shoqatës së Evropës Juglindore (Südosteuropa-Gesellschaft), anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës dhe anëtar nderi i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës.

*   *   *

Elsie vdiq në Berlin më 2 tetor 2017 nga sëmundja e neuroneve motorike. Kur vdiq Elsie, u tha në mediume se kishte kërkuar në testamentin e tij të varrosej në Shqipëri. Pas dy jave doli se Elsie nuk kishte shkruar në testamentin e vet se ku do të varrosej. Ka qenë vendim i partnerit të tij të jetës, Stefan Trirueller (Stephan Trierweller) që ai të varroset në Shqipëri për shkak të dashurisë që për tokën arbërore.

Arkivoli i Elsies u soll në Shqipëri dhe u vendos në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë ku njerëzit do ta shprehnin respektin e tyre. Ceremonia e lamtumirës për nder të tij u mbajt në Tiranë. Morën pjesë miq, akademikë dhe politikanë nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut.

Gjatë jetës së tij, Elsie manifestoi dashuri për Thethin, duke e parë atë si një "Shangri-La"* shqiptare. Më 18 tetor u varros në atë fshat verior të qarkut të Shkodrës që ndodhet në alpet shqiptare.

Shënim: Shangri-La është bërë sinonim i çdo parajse tokësore, veçanërisht i një utopie mitike për Himalajën - një tokë përjetësisht e lumtur dhe e izoluar nga bota.

*   *   *

Mirënjohje – Robert Elsie është dekoruar me “Medaljen e Artë të Lidhjes së Prizrenit”.

*   *   *

Veprat - Elsie botoi rreth 60 libra në anglisht, në shqip dhe në gjermanisht. Botime të hershme të tij janë: “Fjalor i letërsisë shqiptare” (Dictionary of Albanian Literature),Westport, Konektikat 1986 dhe “Histori e letërsisë shqiptare” (History of Albanian Literature), Boulder, Colorado 1995, në dy vëllime.

Kjo vepër e fundit doli në shqip me titullin “Histori e letërsisë shqiptare”, fq. 686; shtypur në NBGL Dukagjini, Pejë, 1997; përkthyer prej anglishtes nga Abdurrahim Myftiu    (Peqin, 1934 - ), i internuar për motive politike, prej datës 31.12.1968 deri më 01.01.1982.

*   *   *

Libri i sipërthënë doli edhe në polonisht me titullin “Pasqyrë e historisë së letërsisë shqiptare” (Zarys historii literatury albanskiej), Torunj 2004.

Ka botuar edhe përkthime letrare në anglisht dhe gjermanisht, siç janë në vëllimin e UNESCO-s “An Elusive Eagle Soars: Anthology of Modern Albanian Poetry” (Një shqiponje e arratisur fluturon: antologji e poezisë bashkëkohore shqiptare), Londër 1993; “Albanian Folktales and Legends” (Përralla dhe legjenda shqiptare), Tiranë 1994.

Pasojnë veprat letrare të Migjenit (1911-1938) përkthyer në anglisht në vëllimin “Free Verse” (Vargjet e lira), Tiranë 1991 dhe në gjermanisht në vëllimin “Freie Verse” (Vargjet e lira), Idshtajn (Idstein) 1987.

Pason antologjia në gjermanisht e poezisë shqiptare “Einem Adler gleich: Anthologie albanischer Lyrik vom 16. Jahrhundert bis zur Gegenwart” (Si një shqiponjë: antologji e poezisë shqiptare nga shekulli 16 deri me sot), Hildesheim 1988.

Pasojnë veprat e poetëve kosovarë Ali Podrimja (Gjakovë, 1942 – Lodève, Francë, 2012) në “Who Will Slay the Wolf: Selected Poetry” (Kush do të vrasë ujkun: poezi të zgjedhur), Nju-Jork 2000; Flora Brovina (1949- ) në vëllimin “Call Me by My Name: Poetry from Kosova” (Verma emrin tim: poezi nga Kosova), Nju-Jork 2001; dhe Eqrem Basha (1948- ) në vëllimin “Neither a Wound nor a Song: Poetry from Kosova” (S’është plagë s’është as këngë: poezi nga Kosova), Nju-Jork 2003.

Këto përkthime Elsie i ka bërë në bashkëpunim me poeten, përkthyesen dhe kritiken letrare kanadeze Janice Mathie-Heck (Jasper, Alberta, 1950- ).

Kritika e tij e letërsisë shqiptare u botua në vëllimin “Studies in Modern Albanian Literature and Culture” (Studime për letërsinë dhe kulturën bashkëkohore shqiptare), Boulder, Colorado 1996. Vëllim doli në shqip me titullin “Një fund dhe një fillim”, Tiranë & Prishtinë 1995.

Pas kësaj botoi edhe një përmbledhje tekstesh historike për Kosovën me titullin “Gathering Clouds: The Roots of Ethnic Cleansing in Kosovoand Macedonia, Early Twentieth-Century Documents” (Stuhi në horizont: Rrënjët e spastrimit etnik në Kosovë dhe Maqedoni, dokumente të fillimit të shekullit njëzet), Pejë 2002.

Më vonë Elsie u përqendrua më shumë në lëmenjtë e tjerë të albanologjisë, si kultura popullore dhe historia. Ndihmesë e madhe për antropologjinë shqiptare ishte vepra e tij “Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture” (Fjalor i fesë, i mitologjisë dhe i kulturës popullore shqiptare), Londër 2001. Vepra doli në gjermanisht në vëllimin “Handbuch zur albanischen Volkskultur” (Doracak i kulturës popullore shqiptare),  Wiesbaden 2002 dhe në shqip, në vëllimin “Leksiku i kulturës popullore shqiptare”, Tiranë 2005.

E botoi në gjermanisht Kanunin, “Der Kanun: das albanische Gewohnheitsrecht nach dem sogenannten Kanun des Lekë Dukagjini” (Kanuni: E drejta zakonore shqiptare sipas të ashtuquajturit Kanuni i Lekë Dukagjinit), Pejë 2001.

Në bashkëpunim me antropologjisten Antonia Jung (Antonia Young; 1955- ), Universiteti i Bredfordit (University of Bradford) dhe me fotografen norvegjeze Ann Christine Eek (1948- ) botoi studimin antropologjik të fshatit kosovar nga antropologia norvegjeze Berit Beker (Berit Backer, 1947-1993), “Behind Stone Walls: Changing Household Organization among the Albanians of Kosova” (Prapa mureve të gurta: ndryshime në organizimin familjar ndër shqiptarët e Kosovës), Pejë 2003.

Pas kësaj, botoi dorëshkrimin e hershëm në gjermanisht të shqiptarit Bajazid Elmaz Doda* (rreth 1888-1933), “Albanisches Bauernleben im oberen Rekatal bei Dibra, Makedonien” (Jeta fshatare shqiptare në Rekën e Epërme pranë Dibrës së Maqedonisë), Vjenë 2007.

Shënim: Bajazid Elmaz Doda (Shtirovica, 1888 – Vjenë, 25.04.1933) - shkrimtar dhe fotograf etnografik shqiptar, autor i librit historik-kulturor “Albanisches Bauerleben im oberen Rekatal bei Dibra” (Jeta e fshatarëve shqiptarë në grykën e Rekës së Epërme, Dibra e Madhe; Maqedoni); Vjenë 1914.

*   *   *

Në fushën e historisë me të cilën është marrë më shumë gjatë dhjetëvjeçarit të parë të shekullit njëzet, në bashkëpunim me Robert Dankoff (1943- )*, Elsie ka botuar dhe ka përkthyer nga osmanishtja pjesë të veprës “Sejahatname“ (Udhëpërshkrim) të udhëtarit osman Evlija Çelebi (1611-1683) që flasin për trevat shqiptare: “Evliya Çelebi in Albania and Adjacent Regions” (Evlija Çelebi në Shqipëri dhe në viset fqinje), Leiden 2000. Kjo vepër doli në shqip në vëllimin “Evlija Çelebiu në Shqipëri dhe në viset fqinje”, Tiranë 2008.

Shënim: Robert Dankoff (Rochester, Nju-Jork, 1943- ) profesor Emeritus i Studimeve Osmane dhe Turke, Departamenti i gjuhëve dhe i qytetërimeve të Lindjes së Afërt në Universitetin e Çikagos.

*   *   *

Përveç kësaj, ai e zbuloi dhe e botoi dorëshkrimin e historisë së parë të Shqipërisë, të shkruar prej priftit llazarist francez, Zhan-Klod Faverial (Jean-Claude Faveyrial, 1817-1893), “Histoire de l’Albanie” (Historia e Shqipërisë), Pejë 2001 që doli në shqip në vëllimin Më e vjetra “Histori  e Shqipërisë”, Tiranë 2004.

Elsie e zbuloi dhe botoi dorëshkrimin në gjermanisht të albanologut hungarez, baronit Franc Nopça (Franz Nopcsa, 1877-1933) në “Reisen in den Balkan” (Udhëtime në Ballkan), Pejë 2001, që doli në shqip në vëllimin “Udhëtime nëpër Ballkan”, Tiranë 2007.

Në bashkëpunim me studiuesin shqiptaro-britanik Bejtullah D. Destani (Prizren, 1960- ), Londër, Elsie botoi ditarin e poetit dhe të piktorit anglez Eduard Lir (Edward Lear, 1812-1888), në vëllimin “Edward Lear in Albania: Journals of a Landscape Painter in the Balkans” (Eduard Lir në Shqipëri, ditari i një piktori të peizazheve), Londër 2008, që doli shqip në vëllimin “Eduard Lir në Shqipëri: ditar udhëtimesh, 1848-1849”, Tiranë 2008.

U botua një përmbledhje tekstesh të hershme historike për Shqipërinë, të përkthyera nga gjuhë të ndryshme, “Early Albania: A Reader of Historical Texts, 11th-17th Centuries” (Shqipëria e hershme: antologji tekstesh historike, shekujt XI - XVII), Wiesbaden 2003.

Duke qenë se Shqipëria dhe Kosova vazhdonin të ishin relativisht të panjohura nga  lexuesit perëndimorë, për këto vende Elsie botoi dy manualë informativë: “Historical Dictionary of Albania” (Fjalor historik i Shqipërisë), Lanham, Maryland 2004; dhe “Historical Dictionary of Kosova” (Fjalor historik i Kosovës), Lanham, Maryland, 2004. Këto vepra, përkundër titullit ‘historik’, janë libra të përgjithshëm informativë.

Sërish në fushën e letërsisë, Elsie botoi një vëllim të ri të historisë së letërsisë, më të përmbledhur dhe më të shkurtër, në vëllimin “Albanian Literature: A Short History”, Londër 2005, që doli në shqip në vëllimin “Letërsia shqipe: një histori e shkurtër”, Tiranë 2006.

Ka bërë edhe përkthime të tjera letrare, përsëri me Janice Mathie-Heck, vepra të zgjedhura të këngëve epike të veriut, në vëllimin “Songs of the Frontier Warriors”: (Këngë Kreshnikësh), “Albanian Epic Verse” (Këngë kreshnikësh, poezia epike shqiptare),  Wauconda, Illinois 2004;

- tregime të shkrimtarëve të veriut, Ernest Koliqi (1903-1975) dhe Migjeni (1911-1938), në vëllimin “Tales from Old Shkodra: Early Albanian Short Stories” (Rrëfime nga Shkodra e vjetër: tregime të hershme shqiptare), Pejë 2004;

- vepra poetike të Visar Zhitit (1952- ) në “The Condemned Apple” (Molla e dënimit), Los Anxhelos 2005;

- antologjinë e parë në anglisht të prozës bashkëkohore shqiptare në vëllimin “Balkan Beauty, Balkan Blood: Modern Albanian Short Stories” (Bukuria e Ballkanit, gjaku i Ballkanit: tregime bashkëkohore shqiptare), Evanston, Illinois 2006;

- romanin e Fatos Kongolit (1944- ) “The Loser” (I Humburi),  Bridgend, Uells 2007;

-  veprat poetike të Azem Shkrelit (1938-1997) në vëllimin “Blood of the Quill: Selected Poetry from Kosovo” (Gjaku i penës: poezi të zgjedhur nga Kosova), Los Anxhelos 2008;

- një antologji të plotë historike të poezisë shqipe “Lightning from the Depths: An Anthology of Albanian Poetry” (Se fund’i ujit vetëti: antologji e poezisë shqipe), Evanston, Illinois 2008;

- romanin e Ornela Vorpsit (1968- ) “The Country Where No One Ever Dies” (Vendi ku nuk vdes askush), Champaign, Illinois 2009; dhe

- përkthime të mëtejshme të poezisë gojore në librin “The Battle of Kosovo, 1389, An Albanian Epic” (Beteja e Kosovës, 1389, një epos shqiptar), Londër 2009, të sociologes, gazetares dhe ish-konsulentes së Kombeve të Bashkuara, të lindur në L’Aquila të Italisë Anna Di Lellio-s;

Shënim: Sipas historianit dhe diplomatit serb Dushan Batakoviq (Dušan Batakovi?, 1957- ), “Di Lellio në shkrimet e saj mban qëndrim pro-shqiptar”. Anna Di Lellio ka shkruar për një sërë temash që lidhen me praninë e Kombeve të Bashkuara në Kosovë dhe në Irak. Është redaktore e librit ”Kauza e Kosovës: Rruga drejt pavarësisë” (The Case for Kosova: Passage to Independence, 2000), një antologji esesh mbi të ardhmen e Kosovës.

*   *   *

Puna më ambicioze letrare e Elsies është përkthimi në anglisht, në bashkëpunim me Janice Mathie-Heck, nga gegërishtja, i eposit letrar të Gjergj Fishtës (1871-1940), “The Highland Lute: The Albanian National Epic” (Lahuta e Malcis: eposi kombëtar shqiptar), Londër 2005, vepër kjo me 30 këngë dhe 15,613 vargje. Rishfaqja në publik e këtij eposi, të ndaluar me vite nga regjimi komunist në Shqipëri, u prit me gëzim, sidomos në veriun e vendit.

*   *   *

Në lëmin e fotografisë së hershme shqiptare Elsie ka botuar dy albume të mëdha: “Dritëshkronja: Fotografia e hershme nga Shqipëria dhe Ballkani”, Prishtinë 2007, që i përfshin fotografitë e para të bëra ne Shqipëri. Janë 50 fotografi të fotografit vjenez Dr. Jozef Sékeli (Josef Székely, 1838-1901) prej vitit 1863 dhe koleksionet e albanologut hungarez, baronit Franc Nopça (Deva, Rumani, 1877 – Vjenë, 1933), të Bajazid Elmaz Dodës (1888-1933), të albanologut austriak Maksimilian Lamberc (Maximilian Lambertz,1882-1963) dhe të ushtarakëve të misionit ushtarak holandez të viteve 1913-1914.

Së fundi janë botuar për herën e dytë, të përditësuar dhe dukshëm të zmadhuar: “Historical Dictionary of Albania” (Fjalor historik i Shqipërisë), Lanham, Maryland 2010, me 660 faqe; dhe “Historical Dictionary of Kosovo” (Fjalor historik i Kosovës), Lanham, Maryland 2010, me 451 faqe.

Këta dy libra janë përkthyer edhe shqip. Puna studimore e Elsies ka qenë e përqendruar kryesisht në albanologji, ai ka botuar edhe vepra të tjera: “Dialect Relationships in Goidelic: A Study in Celtic Dialectology” (Marrëdhëniet dialektore në goidelishten: një hulumtim në dialektologjinë keltike), Hamburg 1986; antologjitë poetike “The Pied Poets: Contemporary Verse of the Transylvanian and Danube Germans of Romania” (Poetë të shumëngjyrshëm: poezia bashkëkohore të gjermanëve të Transilvanisë dhe të Danubit në Rumani), Londër 1990; dhe “An Anthology of Sorbian Poetry from the 16th-20th Centuries” (Antologjia e poezisë serbe në shekujt XVI - XX), Londër 1990, si dhe një përkthim në gjermanisht të poetit të njohur grek Konstantin Kavafis (1863-1933) në vëllimin “Konstantinos Kavafis: Das Gesamtwerk, griechisch und deutsch” (Konstantin Kavafis: Veprat e plota, greqisht dhe gjermanisht), Cyrih 1997.

Pas viteve 1990, me faqet e tij në internet, Elsie jep të dhëna të hollësishme për shqiptarët. Veprat që s’i botoi në të gjallë, do të botoheshin post mortem.

*   *   *

Studiues të huaj të njohur të gjuhës, të historisë dhe të kulturës shqiptare kanë qenë:  albanologu gjerman Johan Georg fon Han (Johann Georg von Hahn, 1811-1869);  albanologu austriak me prejardhje hebraike Norbert Jokli (1877-1942); albanologu austriak Maksimilian Lamberc (Maximilian Lambertz, 1882-1963); albanologia ruse Agnja Vasiljevna Desnickaja (1912-1953); albanologu austriak Gustav Majer (Gustav Meyer, 1850-1900); albanologu kroat Milan Shuflaj (1879-1931); albanologu danez Holger Pedersen (1867-1953) etj.