Isuf B. Bajrami: Serbia, përgjegjësia historike dhe juridike për dhunën ndaj shqiptarëve në periudhën 1877–1999

Serbia, përgjegjësia historike dhe juridike për dhunën ndaj shqiptarëve në periudhën 1877–1999: nga dëbimet e Sanxhakut të Nishit te krimet e luftës në Kosovë

Nga Isuf B. Bajrami

Abstrakt

Ky studim analizon disa nga periudhat kryesore të marrëdhënieve shqiptaro-serbe nga fundi i shekullit XIX deri në fund të shekullit XX, duke u fokusuar në dëbimet e popullsisë shqiptare nga territoret e pushtuara nga Serbia gjatë viteve 1877–1878, politikat shtetërore në periudhën jugosllave dhe krimet e kryera gjatë luftës së Kosovës (1998–1999). Punimi shqyrton burimet historike, dokumentet diplomatike dhe jurisprudencën ndërkombëtare për të analizuar dallimin ndërmjet përgjegjësisë historike, përgjegjësisë individuale penale dhe përgjegjësisë së shtetit sipas së drejtës ndërkombëtare.

Hyrje

Studimi i historisë shqiptaro-serbe kërkon një qasje të bazuar në burime të shumëfishta, pasi marrëdhëniet ndërmjet dy komuniteteve janë formësuar nga përvoja të ndryshme historike, konflikte territoriale dhe projekte kombëtare konkurruese.

Në fundin e shekullit XIX, krijimi dhe zgjerimi i shteteve kombëtare në Ballkan solli ndryshime të mëdha demografike. Rasti i dëbimit të shqiptarëve nga territoret e Sanxhakut të Nishit gjatë viteve 1877–1878 është një nga episodet më të rëndësishme që ndikoi në strukturën etnike të rajonit.¹

Burimet historike dhe dokumentimi i dëbimeve të shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit (1877–1878)

1.1. Konteksti historik i zgjerimit territorial të Serbisë

Gjysma e dytë e shekullit XIX u karakterizua nga dobësimi i Perandorisë Osmane dhe nga forcimi i projekteve kombëtare të popujve të Ballkanit. Në këtë periudhë, Serbia zhvilloi një politikë të zgjerimit territorial, e cila synonte përfshirjen e territoreve të konsideruara me rëndësi strategjike dhe historike për projektin kombëtar serb.¹

Lufta serbo-osmane e viteve 1877–1878 u zhvillua në një periudhë kur Rusia kishte hyrë në konflikt me Perandorinë Osmane dhe kur çështja e riorganizimit politik të Ballkanit ishte bërë një çështje ndërkombëtare. Pas operacioneve ushtarake, ushtria serbe mori kontrollin mbi territore të Sanxhakut të Nishit, përfshirë zonat e Toplicës, Jabllanicës, Pustarekës dhe rrethinave të Nishit.²

Këto territore nuk ishin bosh nga pikëpamja demografike. Ato përfshinin një popullsi të konsiderueshme shqiptare myslimane, e cila kishte jetuar aty për breza dhe kishte krijuar struktura ekonomike, shoqërore dhe pronësore.³

1.2. Dëbimi dhe shpërngulja e popullsisë shqiptare

Pas pushtimit serb të këtyre territoreve, një pjesë e madhe e popullsisë shqiptare u largua drejt territoreve ende nën administrimin osman. Procesi i largimit u shoqërua me humbjen e pronave, braktisjen e vendbanimeve dhe krijimin e një komuniteti të madh refugjatësh të njohur në historiografinë shqiptare si muhaxhirë.?

Studiuesi Miloš Jagodi?, duke analizuar emigrimin e myslimanëve nga territoret e reja serbe pas viteve 1877–1878, argumenton se ky proces ishte rezultat i kombinimit të faktorëve ushtarakë, politikë dhe administrativë. Sipas tij, ndryshimet territoriale sollën një transformim të thellë demografik në zonat e përfshira.?

Raportet diplomatike të kohës dëshmojnë gjithashtu për largimin masiv të popullsisë myslimane nga territoret e pushtuara nga Serbia. Përfaqësues diplomatikë britanikë dhe austro-hungarezë raportuan për numër të madh refugjatësh dhe për pasigurinë e krijuar në mesin e popullsisë së dëbuar.?

1.3. Çështja e pronës dhe pasojat sociale të dëbimit

Një nga pasojat më të rëndësishme të këtyre zhvillimeve ishte humbja e pronës. Familjet shqiptare që u larguan nga zonat e Sanxhakut të Nishit shpesh nuk patën mundësi të riktheheshin ose të rimerrnin pasuritë e tyre.

Problemi i pronësisë ishte një element qendror në proceset e ndryshimit demografik në Ballkan. Në shumë raste, largimi fizik i një komuniteti u shoqërua me ndryshimin e strukturës ekonomike dhe me vendosjen e administratave të reja mbi tokat e braktisura.?

Këto zhvillime patën ndikim afatgjatë në marrëdhëniet ndërmjet komuniteteve shqiptare dhe serbe. Kujtesa e humbjes së vendbanimeve të dikurshme u ruajt përmes traditës familjare dhe rrëfimeve të muhaxhirëve që u vendosën në Kosovë dhe në territoret përreth.?

1.4. Debati historiografik mbi natyrën e dëbimeve

Në historiografi ekzistojnë qasje të ndryshme mbi interpretimin e këtyre ngjarjeve. Studiuesit shqiptarë zakonisht i kanë trajtuar ato si dëbim të dhunshëm dhe si pjesë të një procesi të spastrimit demografik të territoreve të reja serbe.?

Disa studiues ndërkombëtarë i analizojnë këto zhvillime në kuadër të proceseve më të gjera të krijimit të shteteve kombëtare në Ballkan gjatë shekullit XIX, ku zhvendosjet e popullsive ishin dukuri e shpeshtë.¹?

Për përdorimin e termit "spastrim etnik" duhet pasur kujdes metodologjik, pasi koncepti juridik dhe politik i këtij termi u zhvillua kryesisht në shekullin XX.

Megjithatë, historianët përdorin shpesh koncepte të tilla për të analizuar proceset e homogjenizimit territorial dhe zhvendosjeve të detyruara.

Shqiptarët në periudhën e Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene dhe Mbretërisë Jugosllave (1918–1941): reforma agrare, kolonizimi dhe ndryshimet demografike

2.1. Riorganizimi politik pas vitit 1918

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore dhe krijimit të Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene në dhjetor të vitit 1918, territoret e Kosovës dhe viset me shumicë shqiptare u përfshinë në një strukturë të re shtetërore. Kjo periudhë shënoi një ndryshim të rëndësishëm politik, pasi administrata e re synonte integrimin e këtyre territoreve në sistemin shtetëror jugosllav.¹¹

Në këtë fazë, çështja shqiptare u trajtua kryesisht përmes politikave të centralizimit shtetëror, reformave administrative dhe masave që synonin kontrollin më të madh mbi territoret kufitare. Studiues të ndryshëm kanë argumentuar se Kosova kishte një rëndësi të veçantë strategjike për elitën politike serbe, si për arsye historike ashtu edhe për arsye gjeopolitike.¹²

2.2. Reforma agrare dhe ndikimi mbi pronësinë shqiptare

Një nga politikat më të rëndësishme të periudhës së parë jugosllave ishte reforma agrare, e cila filloi pas vitit 1919. Zyrtarisht, reforma synonte shpërndarjen e tokës dhe ndryshimin e marrëdhënieve feudale në zonat rurale. Megjithatë, në Kosovë dhe në viset shqiptare ajo pati pasoja të rëndësishme politike dhe etnike.¹³

Një pjesë e pronave të konfiskuara iu shpërndanë kolonëve të ardhur nga pjesë të tjera të Mbretërisë Jugosllave. Ky proces ndryshoi strukturën pronësore dhe demografike në disa zona të Kosovës. Për shumë familje shqiptare, reforma agrare u perceptua jo vetëm si masë ekonomike, por edhe si instrument i dobësimit të pozitës së tyre shoqërore.¹?

Historiani Noel Malcolm argumenton se kolonizimi dhe reforma agrare në Kosovë duhet të shihen në kuadrin e përpjekjeve të shtetit jugosllav për të forcuar kontrollin administrativ dhe politik mbi një territor me shumicë shqiptare.¹?

2.3. Politika e kolonizimit në Kosovë

Kolonizimi shtetëror i Kosovës gjatë viteve 1920 dhe 1930 ishte një nga çështjet më të debatueshme të periudhës ndërmjet dy luftërave botërore. Qeveria jugosllave inkurajoi vendosjen e kolonëve, kryesisht serbë dhe malazezë, në zona të ndryshme rurale.¹?

Sipas dokumenteve administrative të kohës, kolonizimi lidhej me objektiva ekonomikë dhe të sigurisë kufitare. Megjithatë, studiues të historisë së Kosovës kanë theksuar se ky proces pati ndikim të drejtpërdrejtë mbi ekuilibrat ekzistues demografikë.¹?

Politikat e kolonizimit u shoqëruan edhe me përpjekje për ndryshime kulturore dhe arsimore. Kufizimet ndaj përdorimit të gjuhës shqipe në administratë dhe arsim ndikuan në pozitën kulturore të shqiptarëve brenda shtetit jugosllav.¹?

2.4. Shpërnguljet dhe marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave

Gjatë periudhës së Mbretërisë Jugosllave pati edhe valë të shpërnguljeve të shqiptarëve drejt Turqisë dhe vendeve të tjera. Një faktor i rëndësishëm ishte marrëveshja jugosllavo-turke e vitit 1938, e cila synonte rregullimin e shpërnguljes së popullsisë myslimane.¹?

Historianët kanë debatuar mbi natyrën e këtyre shpërnguljeve: disa i shohin si rezultat të presioneve shtetërore dhe politikave asimiluese, ndërsa të tjerë i analizojnë brenda kontekstit më të gjerë të migrimeve të popullsive myslimane në Ballkan gjatë shekullit XX.²?

Megjithatë, është e dokumentuar se këto procese ndikuan në strukturën shoqërore të komunitetit shqiptar dhe krijuan një vazhdimësi të përvojave të shpërnguljes që kishin filluar që nga fundi i shekullit XIX.

Lufta e Dytë Botërore, periudha socialiste dhe ndryshimi i pozitës kushtetuese të Kosovës (1941–1989)

3.1. Kosova gjatë Luftës së Dytë Botërore

Pushtimi i Mbretërisë së Jugosllavisë nga fuqitë e Boshtit në prill të vitit 1941 solli një riorganizim të plotë territorial dhe administrativ të hapësirave shqiptare në ish-Jugosllavi. Territori i Kosovës u nda ndërmjet zonave të administruara nga Italia, Gjermania dhe Bullgaria.²¹

Në zonën e kontrolluar nga Italia, e cila përfshinte pjesën më të madhe të Kosovës, u krijua një administrim që favorizoi përdorimin më të gjerë të gjuhës shqipe në arsim dhe administratë. Për një pjesë të shqiptarëve të Kosovës kjo periudhë u perceptua si një ndryshim pozitiv në raport me kufizimet e mëparshme kulturore, ndërsa për strukturat jugosllave dhe serbe ajo u konsiderua si periudhë e copëtimit territorial.²²

Megjithatë, periudha e luftës u karakterizua edhe nga dhunë ndërkomunitare, hakmarrje dhe përplasje politike ndërmjet grupeve të ndryshme. Konfliktet nuk mund të shpjegohen vetëm përmes vijave etnike, pasi ato u ndërthurën me luftën ndërmjet forcave partizane, nacionaliste dhe administratave pushtuese.²³

3.2. Rikthimi i Kosovës në kuadër të Jugosllavisë socialiste

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe fitores së forcave partizane të udhëhequra nga Josip Broz Tito, Kosova u përfshi në Republikën Popullore Federative të Jugosllavisë si pjesë e Republikës së Serbisë.²?

Në vitet e para pas luftës, marrëdhëniet ndërmjet pushtetit të ri jugosllav dhe popullsisë shqiptare u karakterizuan nga tensione të konsiderueshme.

Kryengritja e armatosur në Drenicë në vitin 1945 dhe masat represive të ndërmarra nga autoritetet federale shënuan fillimin e një periudhe të vështirë politike.²?

Një nga çështjet më të ndjeshme ishte kufizimi i autonomisë politike të Kosovës në dekadat e para të Jugosllavisë socialiste. Në ndryshim nga republikat federale, Kosova fillimisht kishte status më të ulët juridik, si krahinë autonome brenda Serbisë.²?

3.3. Ndryshimi i pozitës kushtetuese të Kosovës pas vitit 1966

Pas ndryshimeve politike në Jugosllavi pas vitit 1966, veçanërisht pas largimit nga pushteti të Aleksandar Rankovi?, filloi një periudhë e re në marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve të Kosovës dhe strukturave federale.²?

Kjo periudhë solli zgjerimin gradual të të drejtave kulturore dhe politike të shqiptarëve. U rrit përdorimi i gjuhës shqipe në administratë dhe arsim, ndërsa Universiteti i Prishtinës, i themeluar në vitin 1970, u bë një institucion i rëndësishëm për zhvillimin arsimor dhe kulturor të shqiptarëve të Kosovës.²?

Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i dha Kosovës kompetenca të gjera autonome. Ajo kishte institucione të veta legjislative, ekzekutive dhe gjyqësore, si dhe përfaqësim në institucionet federale jugosllave.²?

Megjithatë, statusi i Kosovës mbeti burim debatesh. Një pjesë e elitave politike serbe e konsideronin autonominë e zgjeruar si kërcënim për sovranitetin e Serbisë, ndërsa shqiptarët e Kosovës kërkonin barazi të plotë me republikat e tjera federale.³?

3.4. Kriza politike e viteve 1980 dhe heqja e autonomisë

Pas vdekjes së Titos në vitin 1980, krizat ekonomike dhe politike në Jugosllavi u thelluan. Në Kosovë, protestat studentore të vitit 1981 shënuan një kthesë të rëndësishme politike. Fillimisht ato kishin karakter social dhe ekonomik, por më vonë morën edhe dimension kombëtar.³¹

Autoritetet jugosllave reaguan me masa të forta sigurie dhe arrestime masive. Kjo periudhë ndikoi në përkeqësimin e marrëdhënieve ndërmjet shqiptarëve të Kosovës dhe institucioneve serbe.³²

Në fund të viteve 1980, nën udhëheqjen politike të Slobodan Miloševi?, Serbia ndërmori ndryshime kushtetuese që reduktuan ndjeshëm autonominë e Kosovës. Në vitin 1989–1990, kompetencat kryesore politike dhe institucionale të Kosovës u kufizuan, duke shkaktuar protesta të gjera shqiptare.³³

Këto zhvillime krijuan bazën politike për krizën e viteve 1990, e cila më vonë do të çonte në konfliktin e armatosur ndërmjet forcave serbe dhe Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Nga heqja e autonomisë së Kosovës te lufta e viteve 1998–1999: represioni, rezistenca politike dhe përshkallëzimi i konfliktit

4.1. Konsolidimi i kontrollit serb mbi Kosovën pas vitit 1989

Ndryshimet kushtetuese të viteve 1989–1990 shënuan një kthesë të rëndësishme në historinë politike të Kosovës. Me reduktimin e kompetencave autonome, institucionet kryesore të Kosovës kaluan nën kontroll më të madh të autoriteteve serbe.³?

Në vitin 1990, Kuvendi i Kosovës u shpërnda pas përpjekjeve për të kundërshtuar ndryshimet kushtetuese. Më 2 korrik 1990, një grup deputetësh shqiptarë shpallën "Deklaratën Kushtetuese" të Kosovës, ndërsa më 7 shtator 1990 u miratua Kushtetuta e Kaçanikut, e cila shpallte Kosovën njësi të barabartë në kuadër të federatës jugosllave.³?

Këto zhvillime u shoqëruan me përjashtime masive të shqiptarëve nga administrata publike, arsimi, policia dhe institucionet shtetërore. Raporte të organizatave ndërkombëtare dokumentuan largimin e mijëra punonjësve shqiptarë nga vendet e tyre të punës dhe kufizimin e përdorimit institucional të gjuhës shqipe.³?

4.2. Sistemi paralel institucional shqiptar gjatë viteve 1990

Në kushtet e mungesës së pjesëmarrjes në institucionet zyrtare, udhëheqja politike shqiptare në Kosovë ndërtoi një sistem paralel arsimor, shëndetësor dhe politik. Lëvizja politike e udhëhequr nga Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) dhe Ibrahim Rugova mbështeti një strategji të rezistencës paqësore dhe të mosbindjes civile.³?

Referendumi për pavarësi i vitit 1991 dhe zgjedhjet e mëvonshme të institucioneve paralele synonin krijimin e një strukture politike shqiptare jashtë kontrollit të administratës serbe.³?

Megjithatë, mungesa e një zgjidhjeje politike ndërkombëtare dhe vazhdimi i represionit krijuan një situatë të paqëndrueshme. Në mesin e viteve 1990 filloi të rritej mbështetja për forma më radikale të rezistencës.

4.3. Shfaqja e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe fillimi i konfliktit të armatosur

Në vitet 1997–1998, Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) u shfaq si një faktor i ri ushtarak dhe politik. Aksionet e saj kundër forcave serbe u pasuan nga operacione të gjera të policisë dhe ushtrisë jugosllave në zona të banuara me shqiptarë.³?

Përshkallëzimi i konfliktit u bë veçanërisht i dukshëm gjatë vitit 1998, kur operacionet e forcave serbe në Drenicë dhe zona të tjera shkaktuan viktima civile dhe zhvendosje të popullsisë.??

Rasti i Prekazit në mars 1998, ku u vranë anëtarë të familjes Jashari dhe persona të tjerë, u bë një pikë kthese në konflikt dhe ndikoi në rritjen e mbështetjes për rezistencën e armatosur shqiptare.?¹

4.4. Dokumentimi ndërkombëtar i shkeljeve të të drejtave të njeriut

Gjatë vitit 1998, organizata ndërkombëtare si OSBE, Kombet e Bashkuara dhe organizatat për të drejtat e njeriut raportuan për rritjen e dhunës ndaj civilëve në Kosovë.

Raportet dokumentuan:

vrasje të civilëve;

shkatërrim të vendbanimeve;

arrestime arbitrare;

dëbime të brendshme;

kufizime të të drejtave themelore.?²

Human Rights Watch në raportet e saj theksoi se forcat serbe dhe jugosllave kishin kryer operacione që prekën rëndë popullsinë civile shqiptare, ndërsa njëkohësisht dokumentoi edhe shkelje të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së.?³

Kjo periudhë u bë objekt i hetimeve të mëvonshme nga Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY).

4.5. Ndërhyrja ndërkombëtare dhe lufta e vitit 1999

Në fillim të vitit 1999, pas dështimit të negociatave në Rambuje, tensionet u përshkallëzuan. Më 24 mars 1999, NATO filloi fushatën ajrore kundër objektivave të Republikës Federale të Jugosllavisë.??

Gjatë kësaj periudhe, forcat serbe ndërmorën një fushatë të gjerë dëbimi të shqiptarëve të Kosovës drejt Shqipërisë, Maqedonisë së atëhershme dhe vendeve të tjera. OSBE-ja dokumentoi modele të organizuara të dëbimeve, vrasjeve dhe shkatërrimit të pronave.??

Pas përfundimit të konfliktit dhe miratimit të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Kosova kaloi nën administrimin ndërkombëtar të Kombeve të Bashkuara.??

Krimet e luftës në Kosovë (1998–1999), Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) dhe përgjegjësia individuale

5.1. Natyra e krimeve gjatë konfliktit të Kosovës

Lufta në Kosovë gjatë viteve 1998–1999 përbën një nga konfliktet më të hetuara nga mekanizmat ndërkombëtarë të drejtësisë pas Luftës së Ftohtë. Gjatë kësaj periudhe, forcat e Republikës Federale të Jugosllavisë dhe strukturat policore serbe u përfshinë në operacione të gjera ushtarake dhe të sigurisë në territorin e Kosovës.??

Raportet ndërkombëtare kanë dokumentuar raste të vrasjeve të civilëve, dëbimeve masive, shkatërrimit të vendbanimeve dhe dhunës së kryer ndaj popullsisë civile shqiptare. Në të njëjtën kohë, organizatat ndërkombëtare kanë dokumentuar edhe shkelje të kryera nga pjesëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, veçanërisht ndaj personave të konsideruar bashkëpunëtorë ose kundërshtarë politikë.??

Një element i rëndësishëm në analizën juridike është dallimi ndërmjet përgjegjësisë së individëve që kryejnë krime dhe përgjegjësisë institucionale të strukturave që i organizojnë, urdhërojnë ose tolerojnë ato.

5.2. Krijimi dhe roli i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë

Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) u themelua nga Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara në vitin 1993 me Rezolutën 827. Mandati i tij ishte hetimi dhe ndjekja penale e personave përgjegjës për shkelje të rënda të së drejtës humanitare ndërkombëtare në territorin e ish-Jugosllavisë.??

Në lidhje me Kosovën, ICTY-ja ngriti aktakuza kundër zyrtarëve të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë.

Më 27 maj 1999, Prokuroria e ICTY-së publikoi aktakuzën kundër Slobodan Miloševi? dhe disa zyrtarëve të tjerë të lartë, duke i akuzuar për:

deportim;

transferim të detyruar;

vrasje;

persekutim;

krime kundër njerëzimit.??

Kjo aktakuzë ishte historike, pasi ishte hera e parë që një kryetar shteti në detyrë akuzohej nga një tribunal ndërkombëtar për krime të kryera gjatë një konflikti të armatosur.

5.3. Çështja kundër zyrtarëve politikë dhe ushtarakë serbë

Një nga proceset më të rëndësishme për Kosovën ishte çështja Prokurori kundër Nikola Šainovi? dhe të tjerëve.

Në këtë proces u shqyrtua përgjegjësia e disa zyrtarëve të lartë jugosllavë dhe serbë, përfshirë figura nga udhëheqja politike, ushtria dhe policia.?¹

Dhoma e Apelit e ICTY-së konstatoi se disa prej të akuzuarve kishin marrë pjesë në një ndërmarrje të përbashkët kriminale që kishte si pasojë dëbimin dhe zhvendosjen e shqiptarëve të Kosovës nga zonat e tyre të banimit.?²

Ky vendim kishte rëndësi të veçantë juridike sepse trajtoi jo vetëm veprimet individuale, por edhe mënyrën se si strukturat shtetërore mund të lidhen me kryerjen e krimeve ndërkombëtare.

5.4. Masakrat dhe rastet e dokumentuara

Gjatë luftës së Kosovës u dokumentuan disa raste të vrasjeve masive të civilëve shqiptarë.

Ndër rastet më të njohura përfshihen:

Reçaku (janar 1999);

Izbica (mars 1999);

Mejë (prill 1999);

Krusha e Madhe dhe Krusha e Vogël (mars–prill 1999).

Këto raste u hetuan nga organizata ndërkombëtare dhe më vonë u përdorën si pjesë e materialeve hetimore në proceset gjyqësore ndërkombëtare.?³

Raporti i OSBE-së Kosovo/Kosova: As Seen, As Told përshkroi modele të përsëritura të dhunës ndaj civilëve, duke përfshirë vrasje, dëbime dhe shkatërrim të pronave.??

5.5. Dallimi ndërmjet krimeve kundër njerëzimit dhe gjenocidit

Në diskutimet publike mbi Kosovën është përdorur shpesh termi "gjenocid". Megjithatë, në kuptimin juridik ndërkombëtar, ky term ka një përkufizim shumë specifik.

Konventa e OKB-së për Parandalimin dhe Ndëshkimin e Krimit të Gjenocidit (1948) kërkon ekzistencën e qëllimit të posaçëm për shkatërrimin e një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar, tërësisht ose pjesërisht.??

Në proceset ndërkombëtare lidhur me Kosovën, akuzat kryesore janë trajtuar kryesisht në kuadër të:

krimeve kundër njerëzimit;

deportimit;

transferimit të detyruar;

persekutimit;

vrasjeve dhe shkeljeve të ligjeve të luftës.??

Kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e vuajtjeve të viktimave, por pasqyron dallimin ndërmjet kategorive historike dhe standardeve juridike.

Përgjegjësia shtetërore e Serbisë sipas së drejtës ndërkombëtare: bazat juridike, mundësitë dhe kufizimet procedurale

6.1. Koncepti i përgjegjësisë ndërkombëtare të shtetit

Në të drejtën ndërkombëtare publike, përgjegjësia e shtetit lind kur një veprim ose mosveprim që i atribuohet një shteti përbën shkelje të një detyrimi ndërkombëtar në fuqi. Kjo përgjegjësi bazohet në parimin se shtetet duhet të respektojnë normat ndërkombëtare dhe të mbajnë pasoja juridike kur i shkelin ato.??

Komisioni i së Drejtës Ndërkombëtare i Kombeve të Bashkuara ka kodifikuar këto parime në Projektartikujt mbi Përgjegjësinë e Shteteve për Akte Ndërkombëtarisht të Paligjshme të vitit 2001. Sipas këtyre normave, një shtet është përgjegjës kur:

veprimi i paligjshëm kryhet nga një organ shtetëror;

ekziston shkelje e një detyrimi ndërkombëtar;

ekziston lidhje juridike ndërmjet veprimit dhe shtetit.??

Në rastin e konflikteve të ish-Jugosllavisë, çështja kryesore juridike ka qenë nëse veprimet e forcave ushtarake, policore dhe strukturave politike mund t'i atribuohen drejtpërdrejt shtetit serb ose jugosllav.

6.2. Dallimi ndërmjet përgjegjësisë individuale dhe përgjegjësisë shtetërore

Një parim themelor i drejtësisë ndërkombëtare është dallimi ndërmjet përgjegjësisë së individit dhe asaj të shtetit.

Tribunalet penale ndërkombëtare, si ICTY, gjykojnë persona konkretë: udhëheqës politikë, komandantë ushtarakë ose persona që kanë kryer, urdhëruar apo ndihmuar në kryerjen e krimeve.??

Ndërsa përgjegjësia e shtetit është një çështje tjetër, e cila shqyrtohet në marrëdhëniet ndërmjet shteteve dhe kërkon prova se veprimet konkrete mund t'i atribuohen aparatit shtetëror.??

Ky dallim u bë i qartë në çështjen Bosnjë dhe Hercegovinë kundër Serbisë dhe Malit të Zi para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (GJND).

6.3. Praktika e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë: çështja Bosnjë kundër Serbisë

Në vitin 2007, GJND-ja dha vendimin në çështjen lidhur me zbatimin e Konventës për Gjenocidin. Gjykata konstatoi se Serbia kishte shkelur detyrimin për të parandaluar gjenocidin në Srebrenicë dhe për të bashkëpunuar me Tribunalin e Hagës.?¹

Megjithatë, Gjykata nuk arriti në përfundimin se Serbia kishte kryer vetë gjenocidin, pasi nuk u provua standardi i kërkuar juridik për atribuimin e drejtpërdrejtë të veprimeve të autorëve të krimeve ndaj shtetit serb.?²

Ky vendim është i rëndësishëm edhe për çdo analizë të mundshme juridike lidhur me Kosovën, sepse tregon standardin shumë të lartë të provës që kërkohet në çështjet ndërmjet shteteve.

6.4. Mundësia e përdorimit të dokumentacionit historik dhe juridik për Kosovën

Dokumentacioni lidhur me Kosovën përfshin një numër të madh burimesh:

raporte të OKB-së;

dokumente të OSBE-së;

materiale të NATO-s;

vendime të ICTY-së;

dëshmi të viktimave;

dokumente ushtarake dhe policore.

Këto materiale kanë rëndësi të veçantë për analizën historike dhe juridike, pasi mund të ndihmojnë në përcaktimin e strukturave komanduese, politikave shtetërore dhe përgjegjësive individuale.?³

Megjithatë, për një padi ndërshtetërore kërkohen kushte të veçanta procedurale, përfshirë juridiksionin e gjykatës dhe bazën ligjore mbi të cilën ngrihet çështja.

6.5. Konventa për Gjenocidin dhe çështja e Kosovës

Konventa për Parandalimin dhe Ndëshkimin e Krimit të Gjenocidit e vitit 1948 është një nga instrumentet kryesore ndërkombëtare në këtë fushë. Ajo përcakton gjenocidin si akte të kryera me qëllimin e posaçëm për shkatërrimin e një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar.??

Në analizën juridike të Kosovës duhet të bëhet dallimi ndërmjet:

dëbimeve masive;

spastrimit etnik si koncept historik dhe politik;

krimeve kundër njerëzimit;

gjenocidit si kategori juridike.

Gjykatat ndërkombëtare kanë kërkuar prova të qarta për ekzistencën e qëllimit specifik gjenocidal, jo vetëm prova për kryerjen e krimeve të rënda.??

Nga këndvështrimi juridik, dokumentimi i krimeve ndaj shqiptarëve në periudha të ndryshme historike është një bazë e rëndësishme për studim, kujtesë dhe analizë.

Megjithatë, kalimi nga dokumentimi historik në një proces ndërkombëtar kundër një shteti kërkon:

bazë të qartë juridike;

juridiksion të pranuar;

prova të mjaftueshme për atribuimin shtetëror;

përmbushjen e standardeve të provës sipas së drejtës ndërkombëtare.

Marrëdhëniet parlamentare Serbi–Shqipëri, diplomacia politike dhe debati bashkëkohor rreth deklaratave të Snežana Paunovi?

7.1. Diplomacia parlamentare si instrument i marrëdhënieve ndërmjet shteteve

Pas përfundimit të luftës së Kosovës dhe ndryshimeve politike në rajon pas vitit 2000, marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Shqipërisë hynë në një fazë të re të karakterizuar nga përpjekjet për dialog institucional dhe bashkëpunim rajonal.

Një nga format e këtij komunikimi ishte diplomacia parlamentare, e cila përmes grupeve të miqësisë dhe kontakteve ndërmjet deputetëve synon krijimin e kanaleve të dialogut politik edhe ndërmjet vendeve me histori konfliktesh.??

Në Kuvendin e Serbisë, grupet parlamentare të miqësisë me shtetet e tjera janë struktura të krijuara për zhvillimin e kontakteve ndërparlamentare. Këto grupe nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht qëndrime të unifikuara politike të të gjithë anëtarëve, por shërbejnë si mekanizma komunikimi institucional.??

7.2. Roli i dialogut politik pas vitit 2013

Pas vitit 2013, marrëdhëniet Serbi–Shqipëri u përfshinë në një proces më intensiv të dialogut politik.

Takimet ndërmjet udhëheqësve të dy vendeve u paraqitën si pjesë e një përpjekjeje për uljen e tensioneve dhe zhvillimin e bashkëpunimit ekonomik rajonal.

Në këtë periudhë u promovuan iniciativa të ndryshme rajonale, përfshirë edhe projektin e njohur si "Ballkani i Hapur", i cili u paraqit nga mbështetësit e tij si një mekanizëm për rritjen e lëvizjes së lirë të njerëzve, mallrave dhe kapitalit në rajon.??

Megjithatë, iniciativa u shoqërua edhe me kritika politike nga një pjesë e aktorëve në Kosovë dhe në rajon, të cilët ngritën shqetësime për përfaqësimin politik dhe çështjet e pazgjidhura ndërmjet vendeve.??

7.3. Snežana Paunovi? dhe pjesëmarrja në strukturat parlamentare

Sipas dokumenteve zyrtare të Kuvendit të Republikës së Serbisë, deputetët mund të jenë pjesë e grupeve parlamentare të miqësisë me vende të ndryshme, përfshirë edhe Shqipërinë.??

Emri i Snežana Paunovi? është paraqitur në dokumentacionin parlamentar të periudhave përkatëse si pjesë e një strukture të tillë ndërparlamentare. Ky fakt duhet analizuar brenda kontekstit të funksionit të këtyre grupeve: pjesëmarrja në një grup miqësie parlamentare tregon një rol institucional në dialogun parlamentar, por nuk është domosdoshmërisht dëshmi për një qëndrim të caktuar mbi të gjitha çështjet historike ose politike.?¹

Në analizën akademike është e rëndësishme të ndahet veprimi institucional nga deklaratat individuale politike të një personi në periudha të ndryshme.

7.4. Retorika politike dhe kujtesa historike

Në shoqëritë me histori konfliktesh, deklaratat politike mbi të kaluarën shpesh bëhen pjesë e debateve të identitetit kombëtar dhe të marrëdhënieve ndërmjet komuniteteve.

Përdorimi i historisë në politikën bashkëkohore mund të shërbejë si për pajtim dhe dialog, ashtu edhe për thellimin e ndarjeve, në varësi të mënyrës se si trajtohen faktet historike.?²

Për këtë arsye, analizat akademike duhet të mbështeten në:

dokumente të verifikueshme;

kontekst historik;

dallimin ndërmjet opinionit politik dhe faktit të dokumentuar;

standardet e kërkimit shkencor.

7.5. Kujtesa historike dhe kërkimi i drejtësisë

Debati mbi përgjegjësinë historike për krimet ndaj shqiptarëve vazhdon të jetë pjesë e kujtesës kolektive dhe të diskutimeve politike në rajon.

Nga perspektiva akademike, ruajtja e kujtesës së viktimave kërkon dokumentim të saktë, ndërsa kërkimi i drejtësisë kërkon përdorimin e mekanizmave juridikë të njohur ndërkombëtarisht.

Kombinimi i historisë, drejtësisë dhe diplomacisë kërkon një qasje të ekuilibruar: njohjen e vuajtjeve të viktimave, por edhe mbështetjen e argumenteve mbi prova të kontrollueshme.

Përfundime: historia, drejtësia ndërkombëtare dhe sfidat e pajtimit politik në Ballkan

8.1. Historia si bazë e kujtesës kolektive

Historia e marrëdhënieve shqiptaro-serbe gjatë më shumë se një shekulli është formësuar nga procese komplekse politike, territoriale dhe shoqërore. Dëbimet e popullsive, ndryshimet kufitare, politikat shtetërore dhe konfliktet e armatosura kanë krijuar përvoja të ndryshme historike që vazhdojnë të ndikojnë në kujtesën kolektive të komuniteteve.

Ngjarjet e viteve 1877–1878, kur një pjesë e konsiderueshme e popullsisë shqiptare u largua nga territoret e Sanxhakut të Nishit, përbëjnë një nga episodet më të rëndësishme të historisë demografike të Ballkanit. Ato duhet të studiohen në kuadrin e transformimeve të mëdha politike që shoqëruan krijimin e shteteve kombëtare në Evropën Juglindore.?³

Në të njëjtën kohë, historia e shekullit XX, veçanërisht periudha e shpërbërjes së Jugosllavisë dhe lufta e Kosovës, tregon se konfliktet e pazgjidhura politike mund të prodhojnë pasoja të rënda humanitare.??

8.2. Nga dokumentimi historik te përgjegjësia juridike

Një nga përfundimet kryesore të këtij studimi është dallimi ndërmjet tri niveleve të analizës:

kujtesës historike, e cila lidhet me përvojën e komuniteteve dhe ruajtjen e dëshmive;

analizës historiografike, e cila kërkon interpretim shkencor të burimeve;

përgjegjësisë juridike, e cila kërkon standarde të përcaktuara të provës.

E drejta ndërkombëtare njeh përgjegjësinë individuale për krime ndërkombëtare dhe përgjegjësinë e shteteve për shkelje të detyrimeve ndërkombëtare. Megjithatë, këto procese kërkojnë prova konkrete, juridiksion të vlefshëm dhe procedura të përcaktuara.??

Për këtë arsye, dokumentimi i krimeve historike dhe i shkeljeve të të drejtave të njeriut mbetet një element themelor, por përfundimet juridike duhet të ndërtohen mbi standarde të njohura ndërkombëtarisht.

8.3. Roli i institucioneve ndërkombëtare

Përvoja e ish-Jugosllavisë tregoi rëndësinë e institucioneve ndërkombëtare në trajtimin e krimeve të luftës. ICTY-ja kontribuoi në zhvillimin e jurisprudencës ndërkombëtare duke trajtuar përgjegjësinë e individëve për krime kundër njerëzimit, shkelje të ligjeve të luftës dhe krime të tjera ndërkombëtare.??

Megjithatë, drejtësia ndërkombëtare ka edhe kufizime. Ajo nuk mund të zëvendësojë proceset historike, politike dhe shoqërore të pajtimit. Vendimet gjyqësore trajtojnë përgjegjësi të përcaktuara juridikisht, ndërsa shoqëritë vazhdojnë të përballen me kujtesën dhe interpretimin e së kaluarës.

8.4. Kujtesa, drejtësia dhe e ardhmja e marrëdhënieve rajonale

Njohja e vuajtjeve të viktimave është një element i rëndësishëm për çdo proces pajtimi. Një paqe e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet mbi harresën e historisë, por as mbi instrumentalizimin politik të saj.

Studimi kritik i së kaluarës kërkon:

pranimin e fakteve të dokumentuara;

respektimin e viktimave;

refuzimin e mohimit të krimeve;

shmangien e përgjithësimeve ndaj popujve të tërë.

Në këtë kuptim, drejtësia dhe kujtesa historike duhet të shërbejnë si mjete për parandalimin e përsëritjes së konflikteve.

Përfundim

Ky studim ka analizuar zhvillimet kryesore nga dëbimet e shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit në vitet 1877–1878, politikat shtetërore në periudhat e mëvonshme, konfliktin e Kosovës 1998–1999 dhe çështjet bashkëkohore politike që lidhen me kujtesën historike.

Analiza tregon se marrëdhëniet shqiptaro-serbe janë ndërtuar mbi një histori të ndërthurur konfliktesh, bashkëjetese dhe rivalitetesh politike. Për një trajtim shkencor të kësaj historie nevojiten burime të besueshme, metodë kritike dhe ndarje e qartë ndërmjet fakteve historike dhe interpretimeve politike.

Kërkimi i drejtësisë për viktimat mbetet një çështje me rëndësi morale dhe juridike, por realizimi i saj kërkon përdorimin e mekanizmave të përcaktuar nga e drejta ndërkombëtare.

Fusnotat:

¹ Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, New York: New York University Press, 1998, f. 228–229.

² Nathalie Clayer, Aux origines du nationalisme albanais: La naissance d'une nation majoritairement musulmane en Europe, Paris: Karthala, 2007, f. 240–245.

³ Wayne S. Vucinich, Serbia Between East and West: The Events of 1903–1908, Stanford: Stanford University Press, 1954, f. 12–18.

? Miloš Jagodi?, "The Emigration of Muslims from the New Serbian Regions 1877/1878", Balkanologie, Vol. 2, No. 2, 1998, f. 1–21.

? David MacKenzie, The Serbs and Russian Pan-Slavism, 1875–1878, Ithaca: Cornell University Press, 1967, f. 243–250.

? Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, New York: New York University Press, 1998, f. 228–230.

? Muhamet Pirraku, Mbi shqiptarët e Sanxhakut të Nishit, Prishtinë: Instituti Albanologjik.

? Maria Todorova, Imagining the Balkans, Oxford: Oxford University Press, 1997, f. 140–150.

? Mark Mazower, The Balkans: A Short History, New York: Modern Library, 2000, f. 102–110.

¹? Sabrina P. Ramet, The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005, Bloomington: Indiana University Press, 2006, f. 49–60.

¹¹ Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, New Haven: Yale University Press, 2000, f. 25–35.

¹² Dušan Batakovi?, Kosovo and Metohija: History, Memory, Identity, Beograd: Serbian Academy of Sciences and Arts, 2006.

¹³ Robert M. Hayden, Blueprints for a House Divided: The Constitutional Logic of the Yugoslav Conflicts, Ann Arbor: University of Michigan Press, 1999, f. 35–45.

¹? James Gow, The Serbian Project and Its Adversaries: A Strategy of War Crimes, London: Hurst, 2003, f. 180–190.

¹? Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, New York, 2001, f. 1–50.

¹? Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, Warsaw, 1999.

¹? Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, New York, 2001, f. 1–120.

¹? United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), 10 June 1999.

¹? International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Slobodan Miloševi?, Case No. IT-02-54, Indictment, 1999.

²? International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainovi?, Dragoljub Ojdani?, Nebojša Pavkovi?, Vladimir Lazarevi? and Sreten Luki?, Case No. IT-05-87, Judgment, 2009; Appeals Judgment, 2014.

²¹ James Crawford, State Responsibility: The General Part, Cambridge: Cambridge University Press, 2013, f. 21–35.

²² International Law Commission, Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, United Nations, 2001.

²³ United Nations, Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 1948.

²? Kuvendi i Republikës së Serbisë, dokumentet zyrtare mbi grupet parlamentare të miqësisë (mandatet parlamentare përkatëse).

²? Sabrina P. Ramet, The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005, Bloomington: Indiana University Press, 2006, f. 102–110.

²? Robert M. Hayden, Blueprints for a House Divided: The Constitutional Logic of the Yugoslav Conflicts, Ann Arbor: University of Michigan Press, 1999, f. 35–45.

²? Ivo Banac, The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics, Ithaca: Cornell University Press, 1984, f. 356–360.

²? Aleksandar Pavlovi?, Imaginarni Albanac: Simbolika Kosova i pitanje srpsko-albanskih odnosa, Beograd: Fabrika knjiga, 2019.

²? Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, New Haven: Yale University Press, 2000, f. 25–35.

³? Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, New York: New York University Press, 1998, f. 270–280.

³¹ Dušan Batakovi?, Kosovo and Metohija: History, Memory, Identity, Beograd: Serbian Academy of Sciences and Arts, 2006.

³² Sabrina P. Ramet, The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005, Bloomington: Indiana University Press, 2006.

³³ Robert M. Hayden, Blueprints for a House Divided: The Constitutional Logic of the Yugoslav Conflicts, Ann Arbor: University of Michigan Press, 1999, f. 50–60.

³? Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo, New York: Columbia University Press, 1998, f. 121–130.

³? Maria Todorova, Imagining the Balkans, Oxford: Oxford University Press, 1997, f. 140–150.

³? Human Rights Watch, Human Rights in Kosovo: As Seen, As Told, New York, 1999.

³? Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, New Haven: Yale University Press, 2000, f. 60–75.

³? Sabrina P. Ramet, The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005, Bloomington: Indiana University Press, 2006, f. 370–380.

³? James Gow, The Serbian Project and Its Adversaries: A Strategy of War Crimes, London: Hurst, 2003, f. 180–190.

?? Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo, New York, 1998.

?¹ Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, New Haven: Yale University Press, 2000, f. 120–130.

?² Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, Warsaw, 1999.

?³ Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, New York, 2001, f. 1–50.

?? NATO, NATO's Role in Relation to the Conflict in Kosovo, Brussels, 2000.

?? Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, Warsaw, 1999.

?? United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), 10 June 1999.

?? Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, New York, 2001, f. 1–120.

?? Amnesty International, Federal Republic of Yugoslavia: Human Rights Abuses in Kosovo, London, 1998–1999.

?? United Nations Security Council, Resolution 827 (1993), 25 May 1993.

?? International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Slobodan Miloševi?, Case No. IT-02-54, Indictment, 1999.

?¹ International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainovi? et al., Case No. IT-05-87, Judgment, 2009.

?² International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainovi? et al., Appeals Judgment, 2014.

?³ Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, New York, 2001, f. 200–250.

?? Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, Warsaw, 1999.

?? United Nations, Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 1948.

?? International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Final Report of the Prosecutor, The Hague, 2000.

?? James Crawford, State Responsibility: The General Part, Cambridge: Cambridge University Press, 2013, f. 21–35.

?? International Law Commission, Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, United Nations, 2001.

?? International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Statute of the Tribunal, United Nations Security Council Resolution 827, 1993.

?? Malcolm N. Shaw, International Law, Cambridge: Cambridge University Press, botime të ndryshme, kapitulli mbi përgjegjësinë shtetërore.

?¹ International Court of Justice (ICJ), Case Concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment, 26 February 2007.

?² Po aty.

?³ Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, Warsaw, 1999; Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, New York, 2001.

?? United Nations, Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 1948.

?? William A. Schabas, Genocide in International Law: The Crime of Crimes, Cambridge: Cambridge University Press, 2009.

?? United Nations, materiale dhe studime mbi diplomacinë parlamentare dhe bashkëpunimin ndërparlamentar.

?? Kuvendi i Republikës së Serbisë, dokumente zyrtare mbi grupet parlamentare të miqësisë dhe përbërjet e tyre sipas mandateve parlamentare.

?? European Commission, raporte mbi bashkëpunimin rajonal në Ballkanin Perëndimor.

?? Raporte dhe analiza rajonale mbi qëndrimet politike ndaj iniciativave të bashkëpunimit rajonal në Ballkanin Perëndimor pas vitit 2019.

?? Kuvendi i Republikës së Serbisë, lista zyrtare e grupeve parlamentare të miqësisë, mandatet përkatëse.

?¹ Po aty.

?² Maria Todorova, Imagining the Balkans, Oxford: Oxford University Press, 1997, f. 140–150.

?³ Mark Mazower, The Balkans: A Short History, New York: Modern Library, 2000, f. 102–110.

?? Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, New Haven: Yale University Press, 2000, f. 1–15.

?? James Crawford, State Responsibility: The General Part, Cambridge: Cambridge University Press, 2013, f. 21–35.

?? International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Final Report of the Prosecutor, The Hague, 2000.

Vendi i Lekës, 16.07.2026