Fotaq Andrea: Arbëreshët e Italisë (1413–2007), III

28m më parë

Arbëreshët e Italisë (1413-2007)

Antologji me shkrime nga autorë francezë

(3)

Nga Fotaq Andrea

Charles DIDIER

Sharl Didie (1805-1864), letrar e gazetar, autor romanesh dhe udhëpërshkrues, bashkëpunëtor i revistës së mirënjohur franceze Revue des Deux Mondes. Ka vizituar shpesh Italinë, së cilës i ka kushtuar disa libra, dhe gjatë udhëtimeve të tij në këtë vend, ka njohur nga afër kolonitë arbëreshe, për të cilat flet me simpati.

ARBËRESHËT NË KALABRI

U nisa një të diel, me mëngjes të bukur vjeshte, nga qyteti i vogël i Korilianos; tek lashë nga pas me keqardhje kullat e saj feudale, ujësjellësin me arkadë të trefishtë, pyjet me portokaj, mora udhën drejt kolonive shqiptare të San-Demetrios [Shën Mitrit], që ndodhen në Perëndim të qytetit.

Shumë shpejt, vendin e portokajve e zunë ullinjtë dhe vendin e ullinjve ahet. Shoh së largu torregiare-n siç thonë italianët, kazinon e madhe të San-Mauros; e fortifikuar, si të gjitha ato që hasen në Kalabri, ajo ngjan më shumë me një kështjellë, se sa me një ngrehinë fshati.

Në arkitekturën e saj lexohen historia dhe zakonet e një populli: ato fortifikata të thjeshta të Kalabrisë i kujtojnë në çdo hap udhëtarit gjëmën e lashtë të vendit, banditizmin. Mbreti plak Ferdinandi, duke demoralizuar popullin e vet për hir të kurorës, organizonte banditizmin kundër francezëve, zotër në atë kohë të kryeqytetit të tij dhe të krejt provincave që ai kish në kontinent. I ringjitur në fron, u përpoq të shkatërronte instrumentin e tij, veprën që kishte gatuar ai vetë; por e paaftë dhe e paditur, qeveria napolitane mori masa të tilla që nuk bënë gjë tjetër veçse e përjetësuan të keqen, në vend që ta shkulnin nga rrënjët. Megjithatë, duhet thënë se që prej disa vjetësh, bandat janë më të rralla dhe më pak të guximshme; veçse prona ende nuk është e siguruar, dhe pa siguri, tregtia, bujqësia e gjithçka tjetër lëngon.

Si kalon San-Mauron, shfaqet fusha, pemët zhduken dhe vegjetacioni përfundon rrëzë një kodre të thatë e të zhveshur.

Shoh së largu të ravijëzohet mbi bardhësinë argjilore të kodrës një fshatar, që përkundte krahët e kryqëzuar mbi vithe të gomarit: ishte figura e parë njerëzore që hasja që prej Korilianos; duke qenë ditë e diel, fusha ishte e shkretë. Fshatari më dalloi dhe më priti. Kapa e tij konike shfaqte një fizionomi të hollë e të pasionuar, që përfaqësonte tipin grek në krejt pastërtinë e tij; dhe do shohim që nuk gaboja.

Dikur, fshatari kalabrez nuk shkonte kurrë në arë pa dyfekun e tij; i çarmatosur nga ligji, ai e shmang atë dhe një sëpatë i varet gjithmonë në brez. Sëpata është një mjet i thjeshtë bujqësor dhe ligji nuk ndalon veçse armët e luftës. Bashkudhëtari im mbante pra sëpatën e tij besnike në brezin e gjerë të lëkurtë. Sipas zakonit tim, unë isha i pashoqëruar dhe në këmbë. Ai u çudit fort për këtë mënyrë udhëtimi dhe, tek zbriti nga gomari, më detyroi t’i hipja, duke më thënë gjithë krenari se do ta quante çdo kundërshtim nga ana ime si fyerje dhe shenjë përbuzjeje.

Ishte një arbëresh i San-Demetrios. Kur mori vesh se nuk kisha qëllim tjetër veçse të njihesha me bashkëpatriotët e tij, zu të më tregojë bëmat e stërgjyshërve të tij e të Skënderbeut, duke folur me një përbuzje të thellë për italianët, fqinjët e tyre, “që nuk kanë luftuar, si ne, më tha, Turkun e madh”.

Duke biseduar, arritëm në San-Demetrio, qytezë e varfër, në një pozicion të këndshëm. E vdekur për ca kohë, natyra kish filluar të gjallërohej dhe sikur donte të mbulonte mjerimin e njeriut nëpërmjet luksit të gjelbërimit dhe bimësisë. Zbarkova para portës së personazhit të rëndësishëm të komunës; kisha letra për të, dhe në bazë të zakonit të vendit, ai më priti e më strehoi në shtëpinë e tij, me krejt mikpritjen kalabreze. Është një njeri i shkolluar, që ka qenë në magjistraturat e para të mbretërisë dhe, i goditur nga reaksioni tradhtar i vitit 1821, u rikthye në vatrën e tij duke dhënë shembullin e atyre virtyteve shtëpiake që janë shpesh rezultat i fatkeqësive publike.

Policia e mbikëqyr, dhe kujdesi im i parë ishte rrjedhimisht të paraqitesha tek gjykatësi, ministri i këtij inkuizicioni të dyshimtë. E gjeta të ndikuar nga një qarkore e kohëve të fundit në favor të të huajve dhe mësova më vonë se ajo ishte posaçërisht për mua; dhe për herë të parë që prej shumë kohësh, pasaporta ime u firmos aty për aty, pa iu nënshtruar unë vetë një procesi pyetësor sipas rregullit. Shumë udhëtarë (dhe unë i pari) ishim ankuar tek Markezi Intonto, Ministër i policisë së përgjithshme, dhe më në fund, ai i kishte marrë parasysh ankesat tona.

Por, duhet thënë, se ato qarkore, të gatuara në guvat e policisë, janë përherë të turbullta, tinëzare, duke u lënë shumë hapësirë autoriteteve të ulëta, me qëllim që t’u vishet atyre faji në rastin më të parë; dhe kështu ndodh gati përherë.

Gjykatësi i San-Demetrios është në fakt i mbrojtur nga një rrezik i tillë, sepse udhëtarët në këto vise të humbura janë kaq të rrallë, sa që prej pesëmbëdhjetë vjetëve, nuk qe parë as edhe një i vetëm atyre anëve. Kuptohet kjo nga vetë përshtypja e popullit. Një maestro scarparo (mjeshtër këpucar) që më riparoi këpucët nuk pranoi të paguhej, sepse, siç më tha, ishte paguar më së miri ngaqë kishte pasur nderin për të punuar për signor forestiere-n. Udhëtari i fundit kishte qenë një anglez: kalimi i tij atyre anëve përbënte ngjarjemë vete; në të ardhmen, kështu do flitet edhe për kalimin tim.

San-Demetrio është kryeqendra e një rajoni arbëresh. Pesë apo gjashtë fshatrat që e përbëjnë janë të grupuara rreth tij. San-Giorgio është më i madhi, kurse Vacarizzo, është ai ku luksi i veshjes fshatare të grave është më i kërkuari. Ka miniera të ndryshme në male, por askush s’e ka mendjen për t’i shfrytëzuar, e qeveria akoma më pak nga njerëzit.

Prania e këtyre kolonive arbëreshe është një dukuri historike që meriton vëmendje dhe pothuaj është e panjohur. Shfaqja e parë e arbëreshëve në Itali ka ndodhur rreth dhjetë vjet pas marrjes së Kostandinopojës.

Kjo ngjarje e madhe, prej së cilës u desh të ndryshohej faqja e Europës, ndërkohë që përmbyste një Perandori shekullore e të drobitur, i jepte goditjen vdekjeprurëse një shteti të ri e të fuqishëm që vetëm energjia e një njeriu e kishte ngritur.

Gjergj Kastrioti, i njohur me emrin Skënderbe (Fisniku Aleksandër) u dha peng nga i ati tek Sulltan Murati. I rritur, por jo i squllur në saraj, doli nga duart e grave si një zog shqiponje që kish çelur mes pëllumbash, dhe më 1443, shpalosi flamurin e pavarësisë, të hakmarrjes ndaj uzurpatorit të vendit dhe vrasësit të familjes së tij.

Lindur fisnik i Shqipërisë, dha kushtimin për luftë ndër fiset luftarake, dhe në krye të trimave e besnikëve të tij mirditas, ndërmori një luftë të pandërprerë për njëzet e tre vjet me radhë kundër të gjitha forcave të Perandorisë otomane: një shembull i ri se ç’mund të bëjë vullneti i paepur e i qëndrueshëm i një minoriteti energjik, sikurse kishin bërë dikur stërgjyshërit e tyre maqedonas nën udhëheqjen e një tjetër Aleksandri, duke e bërë këtë radhë sulltan Muratin të dridhej në qytetet e veta dhe duke i sfiduar ushtritë e tij në mbi njëzet ndeshje të mëdha luftarake.

Murati vdiq nga tërbimi ; Mehmeti II u ngjit mbi fron dhe mori Kostandinopojën. Postë-roje e përparuar e Krishtërimit, Ushtari i Jezu Krishtit, sipas titullit që mori Skënderbeu, u lëshoi princërve të Europës një thirrje alarmi. Por ata qenë të goditur nga tmerri dhe atëherë Skënderbeu, i vetëm Hero, ndërmori luftën e Europës kundër Azisë.

U rendit, me qëndresën e tij, ndër figurat e mëdha historike të shekullit XV, dhe shkëputet gjithë shkëlqim nga tabloja e zymtë e Mesjetës, duke u shquar si një nga njerëzit e paracaktuar në thirrje të shekullit të ardhshëm për lartësime të mëtejshme.

Alfonsi i Aragonës mbretëronte atëherë në Napoli. Politikan i shkathët dhe kapiten i madh, ky princ u alarmua nga marrja e Bizantit; ai shihte tek kolosi në lindje një armik të natyrshëm, dhe iu përgjigj i vetëm thirrjes së Skënderbeut. I dërgoi (më 1454) disa forca nën urdhrat e Raymond d’Ortaffa-së.

Pas vdekjes së Alfonsit, fati ndërroi. Ferdinandit, djalit të tij, i duhej domosdoshmërisht të hidhte tërë forcat që kish në luftë kundër dukës Jean d’Anjou, një kundërshtar i fuqishëm, si dhe kundër princit të Tarentes, një rebel mosmirënjohës e i tmerrshëm.

I rrethuar në Barleta nga kondotieri Jacques Piccinino, vënë në shërbim të Anzhuinëve, kurora e tij do kishte marrë fund, sikur të mos shiheshin në horizont të zbardhëllenin velat. Skënderbeu, po aq mirënjohës sa dhe i palodhshëm, duke përfituar nga një armëpushim që i kishte kërkuar mendjemadhi Bajazit, i nisi ndihma djalit të aleatit të tij të vjetër. E nxori nga rrethimi, mori Tranin dhe, duke përshkuar fushat e gjera të Pulias në krye të kalorësisë së vet, rrafshoi tokat e princit të Tarantes, mundi Piccinon, duke ndihmuar kështu në fitoren vendimtare të Troias, që u siguroi kurorën aragonasve.

Historiani napolitan Summonte na ka ruajtur një korrespondencë të çuditshme të fisnikut të Shqipërisë me Princin e Tarantes. « E ç’të bëra, i shkruante ky i fundit, që erdhe e më sulmove në tokat e mia ? Mos vallë pandeh se ke të bësh me turqit e tu qullashë? E pra, ja që gabon. I shohim shqiptarët e tu si bagëti (come pecore), dhe na hipën tërbimi nga armiq të tillë kaq të poshtër. S’arrin dot të mbrosh shtëpinë tënde, dhe vjen e pushton këtë tonën. Po këtu, veç varrin tënd do gjesh ».

Përgjigja e Skënderbeut është e bukur dhe energjike. Ai e qorton Princin e Tarentes për mosmirënjohje ndaj Shtëpisë së Aragonës dhe i thotë se mirënjohja për të është një detyrë e shenjtë që i jep të drejtën t’i shkojë në ndihmë të birit të një mbreti, i cili e ka pasë ndihmuar edhe ai më parë. « Ti nuk je më pak turk nga turqit, i thotë ai; për më tepër, siç thuhet, ti nuk ke asnjë fe. Sa për shqiptarët e mi, ti s’i njihke fare ata; ne jemi pasardhës të epirotëve, që i kanë dhënë për armiq romakëve Pirron dhe të maqedonasve, që kanë dhënë për ngadhënjyes të Indisë Aleksandrin. Po ti, për kë më flet, për tarantinët e tu, racë e rrëmbyer, që na mbrokan pale Shtëpinë tënde, po që janë të mirë veç për të zënë peshq? E nëse u dashka që unë të gjej atje varrin tim, Zoti, që m’i njeh tashmë mendimet në kokë, le të më gjykojë ».

Skënderbeu mori më pas për dhuratë nga Ferdinandi (1461) qytetin e vogël të Pulias, San-Pietro-in-Galatinën; është kolonia e parë shqiptare në Mbretërinë e Napolit. Më vonë, mori Tranin dhe disa qyteza të malit Gargano.

Ky princ nomad vdiq më 1467 [1468]. I biri i tij, Gjon Kastrioti, nuk ish në gjendje të luftonte kundër Bajazitit; pas disa luhatjesh, Sulltani arriti të pushtojë krejt Shqipërinë, dhe armët shkatërruan veprën e ndërtuar nga armët.

Sulltani kreu një hakmarrje mizore, duke i vënë shqiptarët në mes të apostazisë dhe mërgimit; pikërisht në këtë kohë ndodh mërgimi i tyre i madh në Itali. Vetë Gjon Kastrioti u strehua në Napoli dhe mbreti mori në shërbim të tij një numër të madh shqiptarësh. Nën emrin e Regjimentit mbretëror maqedon, krijoi një korpus këmbësorie që mbijetoi gjer në kohën e Revolucionit.

Sa për të tjerët - dhe i madh ishte numri i atyre që parapëlqyen mërgimin para apostazisë - të paaftë për bujqësi, si të gjitha popullatat luftarake, ata u vendosën në malin Gargano, të cilën gati e konsideronin si pronë kombëtare. Prania e atyre të huajve të pavarur i shqetësoi autoritetet; zakonet e tyre të zhurmshme i alarmuan fqinjët përreth, dhe mali Gargano do qe kthyer për ta ndoshta siç u bënë më vonë Alpuksarret për Maurët e Spanjës.

I përndanë, u shpërndanë toka djerrë, dhe kështu ata e panë veten të hapërdarë në krejt mbretërinë, gjer në Sicili, ku ngritën, mes malesh, katër fshatrat e mëdha të quajtura me emrin e tyre Casali dei Greci, dhe konkretisht : Palazzo-Adriano, Mezzojuso, Contessa e Piana-dei-Greci.

Çdo ditë, vinin pareshtur të rinj. « Të bëhet zemra plagë, i shkruante papa Pali II Filipit, dukës së Burgonjës, të bëhet zemra plagë të shohësh ata të mjerë pa bukë, pa atdhe, që përshkojnë Adriatikun me barka të brishta dhe vinë në brigjet e Italisë të kërkojnë strehë kundër barbarisë të të Pabesit ».

Tre shekuj më vonë, Parginotasit, të shitur nga lakmia angleze tek një armik më mizor nga Bajaziti, u endën tërë lot në të njëjtat vende, duke kërkuar breg më breg një strehë në dhe të huaj. Historia nuk ka asgjë më të prekshme nga këto katastrofa të mëdha kombëtare. Të ardhurve të rinj iu desh atëherë që karakterin e tyre të çlirët e luftarak t’ia nënshtronin zakoneve të jetës bujqësore. Por te bujku, shfaqej ushtari, dhe përherë dallohej te dora që drejtonte parmendën dora që kishte vringëllirë kordhën. Ata, që kishin përfunduar në brigjet e përtejme të Adriatikut, shihnin të kaltëronin në horizont ato male të Shqipërisë, ku dikur përhapeshin shatorret e tyre ngadhënjyese, dhe ku ata preheshin pas luftimit nën rrezet e diellit ku kishin lindur. Tashmë, pa atdhe, ëndërronin me lot në sy për ditët e fitores; përshëndesnin me vështrim tejmajat atërore, dhe të përkulur trishtueshëm mbi atë parmendë që aq shumë kishin urryer, këndonin baladat kombëtare, i vetmi monument i lavdive të dikurshme, e vetmja trashëgimi e stërgjyshërve.

“Grekët e Kalabrisë”, kështu i quajnë italo-shqiptarët [për shkak të fesë së tyre ortodokse – F.A.], kanë nam të keq tek fqinjët e tyre, por nuk e meritojnë këtë nam. Duke ulur kokën vite të tëra në punë si një domosdoshmëri, duke u degdisur në male gjithë shterpësi, shpyllëzuan sipërfaqe të tëra shqopishtash dhe shpunë jetën aty ku mbretëronte vdekja. Të izoluar nga vetë kushtet ku u vendosën, nga kulti, zakonet, gjuha, ata dallonin nga italianët për një jetesë të veçantë. Katër shekuj nuk mundën të fshijnë karakterin e tyre kombëtar. Ata ruajtën të paprekur gjuhën, ndonëse doemos do depërtonin në të italianizma. Një jetë e re, marrëdhënie të reja do kërkonin fjalë të reja; por prapë, merreshin vesh mrekullisht me bashkëpatriotët e tyre të Shqipërisë. E flasin kalabrishten në rast nevoje, dhe vetëm me fqinjët; ndërsa midis tyre, kurrë. Mund t’u aplikohet si tipar bilinguizmi i Horacit.

Për sa u përket zakoneve, detyrimi, më shumë nga vetë koha, i ka modifikuar. Vetë qeveria u përpoq t’i çnacionalizojë, dhe hekuri i saj ka kaluar më se një herë mbi këto male luftarake. Burrave u është dashur të braktisin kostumin e tyre. Dikur ecnin të armatosur; mirëpo, një dekret i vitit 1821 dënonte me vdekje cilindo që mbante armë me vete, ose në rast se iu gjendeshin në shtëpi. Parapëlqenin të mblidheshin në sheshe, ku këndonin nën dritën e hënës këngët e lashta të atdheut të tyre; por edhe në këtë rast, një ligj ndaloi çdo grumbullim me mbi pesë veta dhe mbylli sheshin publik, të konsideruar si arenë rebelimi.

Popull mendjemprehtë, me ndjenjën e gëzimit në shpirt, atij i pëlqenin vallet dhe festat; veçse, mjerimi i zhduku festat, ndërsa policia, kuçedër me një mijë krerë, duke krijuar tarafe, duke mbjellë përçarje, zhduku besimin dhe shfrimin e ndjenjave.

Mes tërë këtyre mjerimeve, gjatë tërë atyre viteve dhe tallandive, italo-shqiptarët ruajtën në thelb bujarinë, diçka të ashpër e të pavarur që të tërheq e të hyn në sy. Praktikojnë mikpritjen pa salltanet, me një thjeshtësi krejtësisht homerike.

- Ti nuk sheh këtu veçse hijen tonë, - më thoshte një arbëresh i moçëm me leshra të bardha, duke m’u drejtuar me ti në mënyrën e çiltër kalabreze; - në rininë time do kishe gjetur me siguri Shqipërinë në malet e Kalabrisë. Popullsia do kishte bërë festë për ardhjen tënde, do t’i binin veglave e do shtroheshin gosti. Po sot, a jemi ata që kemi qenë? Ata kanë frikë nga ty, të marrin për spiun. – Dhe tundte kokën me atë nënshtrim drithërues të një shpirti energjik që Kalabria nuk mungon të të shfaqë në mjaft raste.

Sa për kultin, ata ndjekin ritin grek, duke njohur megjithatë autoritetin e Oborrit të Romës që e urrejnë dhe e quajnë rapace dhe perfida (grabitqar dhe të pabesë) Por në këtë pikë u desh të bihej në ujdi, sepse çështja shtrohej të jesh apo të mos jesh : To be or not to be.

Priftërinjtë e tyre martohen dhe arrita të shijoj do çaste kënaqësie kur m’u shfaq para syve dikush me rasë, rrethuar nga e shoqja dhe pesë fëmijët e tij. Një tjetër më tregoi për librat e tij idhuj, romanet e Volterit dhe Heloizën e Re, që i kishte gjetur me çmim tepër të shtrenjtë, sepse nga Alpet në Sirakuzë, ligji hyjnor e njerëzor i godet këto kryevepra gojëtarie dhe arsyetimi me të njëjtën anatemë. Me një fjalë, kleri arbëresh është po aq protestant sa ai i Gjenevës apo i Edimburgut.

Ka vartësi, për sa i përket shpirtërores nga Peshkopi i Bisinjanos; mirëpo, duke qenë se Imzoti ka një llahtarë të shenjtë ndaj martesës së priftërinjve, të kujtdo bashkësie fetare qofshin, ambiciozëve s’u mbetet veç të heqin dorë nga ky zakon, në duan të përfitojnë nga favori episkopal që arrihet kundrejt këtij çmimi.

Megjithatë, ata kanë një Peshkop të tyren (nga Sinopi, in partibus); por ai nuk ka të drejtë tjetër veçse urdhërimin e priftërinjve grekë, të cilët, përpara emërimit të tij, detyroheshin ta kërkonin këtë nga Roma. Ai banon në Kolegjin grek të Shën-Adrianit, rreth një çerek lega larg San-Demetrios.

Është një klerik i ditur dhe aspak fanatik. I shkova për vizitë, sikundër e kisha për detyrë. Pas kafesë, ceremoni aq universale, aq sakramentale në Mbretërinë e Napolit sikurse në Orient, më vuri në dijeni të një pune përgatitore lidhur me historinë e arbëreshëve, dhe atij i detyrohem të dhëna me mjaft interes.

Ndër librat ku ai mbështetet, dhe që pati mirësinë të m’i huazojë, hasa një shkrim të shkurtër tepër të rrallë të Angelo Masci [Engjëll Mashit], edhe vetë ky italo-shqiptar, shkrues i talentuar, vdekur në Napoli para disa vitesh. Autori bën krahasime të spikatura midis bashkëpatriotëve të tij dhe gjermanëve, zakonet e ashpra dhe primitive të të cilëve i ka përshkruar Taciti. Kanë, në fakt, të përbashkët dashurinë për armët dhe lirinë, pasionin e lindur tek tërë popujt ende të paprekur nga lumi i ngadaltë e paqësor i qytetërimit europian.

Në pika të tjera ndryshojnë kryekëput. Gratë, për shembull, objekt i një respekti aq prekës, i një kulti aq të pastër tek gjermanët, luajnë tek arbëreshët një rol shumë më të vogël; gruaja nuk është këtu veçse ancella e shtëpisë. Skllavërimi shtëpiak nuk është më tek ligji, por është tek zakonet, dhe është i plotë; xhelozia, po aq sa dhe forca e zakonit, e përjetësojnë atë; në çështjen e besnikërisë bashkëshortore vëzhgon syri i dyshimit dhe i hakmarrjes së burrave. Gratë janë mjaft të paditura; ato të rangjeve më të fundit punojnë në ara, të tjerat nuk kanë me se merren tjetër veçse me furkën; dhe gjejnë ngushëllim për kotësinë e tyre tek ushqejnë fëmijët; dritësimet amëtare në shpirtin e tyre ende e mbajnë atë të lidhur pas shpërgënjve foshnjore.

Imzot më vuri në dijeni të shumë zakoneve të vendit. Formalitetet e funeraleve janë ato të një populli gjysmë të egër, madje ende në fuqi në malet e Shqipërisë. Prindërit dhe miqtë mblidhen në shtëpinë e të vdekurit; e veshin me rrobat e tij më të mira dhe e shpien në kishë të shtrirë e me fytyrën zbuluar. Tërë të pranishmit e shoqërojnë duke psherëtirë thellë e duke qarë me dënesë; gra e burra shkulin flokët, rrahin gjoksin me grushte një pas një; mbahet një fjalim solemn për të vdekurin dhe gjithçka përfundon me një trapez kolektiv.

Ja për sa i përket ceremonive mortore, dhe le të shohim tani ceremonitë martesore. Ditën e vendosur për celebrim, nusja mbyll me kujdes portën e saj.

Dhëndri, il padrone, paraqitet i armatosur. I këndon nën dritare këngë të thurura posaçërisht për të, duke iu lutur nuses ta fusë në shtëpi, por ajo nuk ia çel derën; janë prindërit që përgjigjen në vend të saj, duke i vënë në dukje se nuk duhet të thyej heshtjen në mbrëmje. Më kot dhëndri i premton rroba të bukura, stoli të çmuara, sepse porta nuk i hapet. Më në fund, ai e ndjen veten të lodhur dhe lutjet zëvendësohen nga kërcënimet; e shqyen portën, kap nusen nga dora dhe e shpie në kishë.

Pata fatin e mirë të jem dëshmitar në një ceremoni martesore. Njerëzit më të afërt e mbanin nusen nga dora; duke qenë virgjëreshë, ishte e mbuluar me një vello të bardhë; gratë e veja, kur martohen, i kanë kryet të zbuluara. Kumbarët e çiftit kaluan shumë herë me radhë, me një shkathtësi të mahnitshme, kurorën e dhëndrit mbi kokën e nuses dhe vice versa, sepse që të dy mbanin mbi krye nga një kurorë me trëndafila të bardhë e imortela. Prifti mori më pas një gotë verë ku futi brenda copëza buke dhe ua dha bashkëshortëve, të cilët e hëngrën së bashku, për të treguar pa dyshim se po hynin në një bashkësi të plotë. Kumbarët hëngrën pjesë e mbetur. Duke vijuar lëçitjen e liturgjisë greke, meshtari, mbuluar nga rasa e praruar, zu të bëjë, fillimisht nga e djathta, më pas nga e majta, një rreth të madh mistik, pasuar në atë shëtitje të çuditshme nga tërë të pranishmit, që ecnin një nga një. Më në fund, çifti ra mbi gjunjë dhe mori bekimin, e pas kësaj, tërë njerëzia doli nga kisha.

Nusja gjeti të afërmit e dhëndrit tek pragu i shtëpisë së saj të re, ku iu urua mirëseardhja duke kënduar në kor një refren arbëresh. Dhe ja kuptimi i tij : “Mirë se erdhe, o mori nuse! Në shtëpi të dhëndrit, si vera e kripa në trapez, si dielli që lind mes rrezeve të tij.” [I jemi përmbajtur këtu variantit frëngjisht të autorit gjatë përkthimit në shqip, dhe jo drejtpërdrejt këngës arbëreshe – F.A.]

Peshkopi më plotësoi tërë dëshirat; duke qenë se udhëtari anglez që përmenda më lart, kishte pasë qenë strehuar në shtëpi të tij, Imzotit i erdhi keq që nuk pati të njëjtin rast për të më pasur mik në vatër. Tek u largova prej tij, hyra në katedralen e zhveshur dhe të errët; ishte plot me besnikë të të dy gjinive dhe aty pata rastin të kundroj kostumin e grave. Është italianizuar goxha për nga forma, por duke qenë se ngjyrat e theksuara janë sa në shijen e kalabrezeve aq edhe të arbëresheve, në këtë drejtim, ai nuk ka pësuar asnjë modifikim. Ajo çka ato kanë ruajtur nga mëmat e tyre është flameumi, shalli në të kuq të ndezur, me bordurë të kaltër a të verdhë dhe korseja e gjelbër me bordurë të praruar, që ato e quajnë vulgarida, sipas emrit të një shpendi meqë ka formën e tij. Është tepër i hijshëm, dhe duke qenë se gratë janë të pashme, ai u shkon për bukuri.

Gra e burra, rënë në gjunjë e në grupe të veçanta, këndonin, në mënyrë të alternuar fillimisht, më pas në kor lutjen e mbrëmjes. Kjo ceremoni aq modeste kishte, megjithatë, diçka të thjeshtë e antike, do thosha, që të depërtonte drejt e në zemër; ashtu në këmbë, mbështetur ndaj një kolone, ndenja dhe e sodita gjatë në heshtje. Kostumi i shkëlqyer dhe piktoresk i grave kontrastonte me errësirën e tempullit. Një rreze e fundit e diellit perëndues depërtonte në të në mënyrë të mistershme dhe binte mbi fytyrën e një vashe arbëreshe në gjunjë përpara altarit. Ajo kokë e bukurisë së lashtë greke, e vetmja e ndriçuar, shkëputej si një vizion qiellor nga errësirat e tempullit. Zëra të të gjitha moshave i përgjigjeshin shoshoqit, plekseshin në një mendim të vetëm. Kësisoj, e njëjta gjuhë që buçiste nën shatorret e Agamemnonit, në festat e Greqisë, në tempujt e Jupiterit, tani këndohet nga vajzat e Kalabrisë, në një kishë të varfër, për t’i thurur lavde të birit të një muratori!

Isha kureshtar para së gjithash për këngët arbëreshe. Mikpritësi im i San-Demetrios më drejtoi për në Santa-Sofi [Shën Sofi], tek një nga miqtë e tij, i cili ka në fakt një përmbledhje këngësh arbëreshe. Santa-Sofia është një nga fshatrat arbëreshe të rajonit të San-Demetrios dhe, ndonëse nuk është veçse katër apo pesë milje larg kryeqendrës, përroska të thella, shtigje të pakapërcyeshme, përrenj pa ura, sikurse ndodh në këtë Mbretëri të varfër të Napolit, e bëjnë shpesh komunikimin të vështirë, madje edhe të mbyllur krejt gjatë dimrit.

Ndoc Martini, Fshatra arbëreshë në shpate malesh, afresk, fillimi i shek. XX.

Udha kalon nëpër lartësi dhe herë pas here shfaqen hapësira të lira përmbi Kratis dhe fushën e Sibarisit, shndërruar sot në moçalishte të dëmshme për shëndetin, ku rriten buaj, dhe në pyje të shkretuar mbushur me ujq. Një arbëresh çapitej para meje dhe këndonte me zë të ngadaltë e të rëndë një këngë kombëtare, fjalët e së cilës më kujtuan mitologjinë poetike të Greqisë, ku shpendët luajnë një rol aq të madh.

“Një nënë, thoshte ai, qan birin e vetëm, birin e saj të vetëm; dhe ishte helm e vrer, se ai kish rënë rob, në dhé të huaj të largët, sa nuk mund të kishte asnjë lajm prej tij.

“Më në fund, shkroi kartë, që e lidhi në krahë të zogut, dhe zogu erdh’ e u ul në pemë, ku qante mëmë e shkretë; shpendi shkund krahët, dhe karta bie para saj.

“Ajo e merr dhe lexon në të këto fjalë: “Nënë, do vij tek ty kur të kesh qepur këmishë me flokët e tua dhe kur ta kesh larë po me lotët e tua, kur deti të bëhet kopsht me lule, kur shtogu të mbushet me fiq dhe arra me rrush”.

Baroni ***, tek i cili isha rekomanduar në Santa-Sofia, nuk ndodhej në shtëpi dhe do kthehej veç në mbrëmje. Duke qenë se letra rekomande që më kishin dhënë nuk ishte në zarf, e shoqja e tij e lexoi, sepse dinte të lexonte, gjë që nuk është aq e zakontë sa mund të pandehet; me siguri duhej të ishte ngacmuar nga një kërshëri tepër e madhe, përderisa i lejoi vetes të shpaloste një letër që në fakt i drejtohej të shoqit të saj. Mirëpo, zonjë e mirë, që tërë jetën nuk kishte parë udhëtarë, e mori fjalën raccommandazione në një kuptim krejtësisht të mëshirshëm dhe e ndjeu veten fort të sëkëlldisur ngaqë, edhe pse veshja ime prej udhëtari nuk është se shkëlqente, përsëri nuk paralajmëronte për ndonjë pamje lypsari.

Ngurroi gjatë: më në fund, e vendosi; dhe naiviteti i zakoneve është i tillë sa nga thjeshtësi e shpirtit pandehu se nuk mund të bënte gjë tjetër më të mirë për t’iu përgjigjur rekomandimit të mikut të burrit veç duke më shtënë në dorë një lëmoshë të majme. Krejt mendimet e saj do bëheshin çorapë kur unë i thashë duke qeshur se vija e lypja jo para, por këngë. Atëherë u bind se isha duke bërë një udhëtim “pendese”. Sepse a mund të vish në Kalabri thjesht për të mbledhur do këngë popullore?

Shumë konakë çelën dyert e tyre për mua, duke u sherrosur se kujt duhej t’i takonte nderi për të pritur të huajin. Sindiku u tregua nga më mikpritësit; është nipi i filologut dijetar Baffa, që vdiq më 1799 gjatë saturnaleve mbretërore që çuan në trekëndësh Mario Paganon, Dominiko Cirillon, Eleonora Fonsekan, admiralin e nderuar Karaçioli, tërë ata që përbënin vetë gjeninë dhe virtytin e Napolit.

Një gjë e denjë për t’u vënë në dukje: ky fshat i vogël i Santa-Sofisë u ka dhënë Letrave shumë njerëz të shquar. Italo-shqiptarët janë përgjithësisht njerëz të mprehtë, të shkathët e të gjallë në mendim.

Nuk pata fat në plaçkën që kërkoja. Përmbledhja me këngë aq shumë e shpresuar ndodhej tek një profesor i Kozencës, në mos kish humbur. Tërë ato fatkeqësi kolektive e individuale i kishin bërë të gjithë moskokëçarës ndaj këngëve popullore, monument i shenjtë i ditëve të lashta; në dhjetë vjet, do jenë harruar krejt.

Vetëm zakoni për të përsëritur kolektivisht këngët kombëtare mund të përjetësojë kujtesën e tyre. Është një trashëgimi publike, një trashëgimi e përbashkët që përcillet nga brezi në brez. Njeriu interesohet dhe lidhet pas këngëve të të Lashtëve si pas një prone të paprekshme. Ende fëmijë, i belbëzon që në djep; në moshë të thyer ua përsërit nipërve e mbesave; ato janë mburoja e zakoneve antike; po ja që ditët e bukura kanë ikur: sheshi publik është i heshtur dhe frika e mjerimi trishtojnë vatrën shtëpiake; interesa më serioze ngërthejnë mendimet.

E për më tepër, s’kemi pse mos e themi: ky gjysmë qytetërim jo i plotë dhe aq barbar për më tepër, që vjen duke tronditur besimet, duke shkatërruar gjithçka që i është kushtuar dhe duke vënë në lojë gjithçka që është e lashtë, tani po shfaqet përherë e më pak gjer në këto maja të ashpra. Po zhduk lumturinë e dikurshme, pa e zëvendësuar me asgjë tjetër.

E që të kthehemi tek këngët e mia, m’u desh t’i kërkoja ndihmë më plakës së fshatit: kujtesa e saj e moçme kishte regjistruar vetëm ndoca copëza të hallakatura të baladave që kremtonin bëmat e Skënderbeut, të njëjtat që i këndojnë ende, sipas raportimit të Pukëvilit, bardët e Shqipërisë. Disa refrene dashurie ruhen më mirë, ndonëse të gjitha janë të gjymtuara.

Ja një prej tyre, për të cilën më vjen keq që i mungon mbarimi:

“Nuse e re, borën gjer në brez çan, akullin gjer në gju çan, edhe shkon në turanidha (burg) ku lëngon fisnik i saj, fisniku që ajo desh me shpirt. E liron nga vargonjtë, edhe zë vend të tij, e ia merr këngës mortore: O fisnik, pash at’ rini, pash at’ jetë, eja shpejt, pa më mbirë bar në varr e pa ma plasur xhanë; leshrat e gjatë shprishur do i lë, gjalmë të artë mbi to nuk do vë.....”

[Edhe në rastin e kësaj kënge, ashti si te balada “Kostandini i Vogëlth” që pason, ne i jemi përmbajtur variantit frëngjisht të autorit gjatë përkthimit në shqip, dhe jo variantit origjinal të këngës arbëreshe, për të qenë kështi më pranë autorit – F.A.]

Pjesa tjetër ka humbur.

Si tërë këngët popullore, ato kanë ngjeshje dhe shpejtësi; në të shumtën e tyre sundon një përfytyrim fantastik, që luan me natyrën dhe ia nënshtron këtë tekeve të veta. Kanë një harmoni të ngadaltë e monotone, sidomos ato që përmbajnë përsëritje. Tingujt arbëreshë kanë diçka të ashpër; ndihet në to se kemi të bëjmë me një gjuhë mali.

Njerëzit e vendit kanë vështirësi për ta shkruar; duke qenë se disa tinguj nuk kanë shenja, lypset atëherë të përdoret konvencioni. Megjithatë, kanë poetë satirikë, sepse gjuha krijon lehtësi për përdorimin e epigramit; por këto këngë nuk dalin jashtë kuadrit të interesit të tyre: trajtojnë personalitete të vendit ose vënë në lojë nëpërmjet disa satirave qeverinë, këngë që këndohen me zë të ulët, në misterin e intimitetit më të ngushtë.

Tradita popullore flet për një vëlla të vogël të Skënderbeut, që e quanin Kostandini i Vogël, i cili është subjekt i shumë baladave. Shpëtova njërën prej këtyre baladave nga përmbytja e harresës, e vetmja që m’u dha e plotë :

“Kostandini i Vogël tre ditë tek do martohej, ëndërr sheh, ëndërr llahtarë; në këmbë brof edhe rënkon, rënkon sa vetë zotëria e tij e dëgjon.

“ E zënë e bien tamburatë, edhe skllevërit mblidhen në pjacë.

“- Kush vallë në shpirt hoq aq shumë? – pyet ai [zotëria].

“- Unë, - foli Kostandini, - sot është e shtunë, dhe nesër e diel, nusja ime vë kurorë, nusja që aq shumë dua.

“ - Merr nëntë hapësat, e në stallë shko, nga nëntë kuajt, merr atë që do: të bardhin qelibar, qimekuqin lulëkuq, të ziun si ulli, të shkathëtin si gjeraqinë.

“Kostandini zgjedh këtë të fundit, edhe ikën, bëhet erë.

“Udhës tek ngarend, Florentinën motër has.

“- Ku po shkon, mori vashë?

“- Nga buza të vërvitem, se nesër e diel, time kunatë martohet, vetë nusja e Kostandinit, Kostandinit tim vëlla.

“- Po unë vetë jam Kostandini.

“ - Rend, rend, se kohë nuk ke!

“ Udhës tek ngarend, has të atin plak.

“ - Ku po shkon, i miri plak?

“-Nga buza të vërvitem, se nesër e diel, time nuse martohet, vetë nusja e Kostandinit, Kostandinit tim bir.

“ - Po unë vetë jam Kostandini.

“- Rend, rend, se kohë nuk ke!

“Udhës tek ngarend, has të ëmën plakë.

“- Ku po shkon e mira plakë?

“- Nga buza të vërvitem, se nesër e diel, time nuse martohet, vetë nusja e Kostandinit, Kostandinit tim bir.

“ - Unë vetë jam Kostandini.

“ - Rend, rend, se kohë nuk ke!

“Kostandini rend dhe mbërrin në konak të nuses. Ngjesh fiamerco-n [ushtë në majë të së cilës është lidhur një shami me fjongo – shënim i autorit francez] në mes të sheshit ku qenë mbledhur tërë njerëzia e u thotë :

“- Fisnikë, nusja, e imja është, se jetë me të unë kam lidhë, edhe ja tek kam kurorë të martesës; unë pra jam i fejuari i saj.

“ I dëbuar, i hutuar, ai tjetri, gaz i botës u bë; Kostandini më atëherë, në kishë gruan shpie, gruan që me shpirt e donte”.

Fallxhorja plakë arbëreshe, kërrusur në qosh të vatrës, qe ndezur ca nga ca dhe zëri i ngjirur i ishte gjallëruar; ritmi i saj i thyer, tonaliteti i ngadaltë e i zgjatur, fytyra thellësisht e rrudhosur, kuadratuar nga flokë të gjatë e të bardha, nja dy gjurmë të kostumit kombëtar, lëvizja e matur e trupit që ndiqte luhatjen e zërit të saj, gjithë kjo krijonte një tablo të egër, e denjë për një magjistricë të Salvator Rosas dhe të guvave të Endorit.

Të nesërmen, mikpritësit e mi, të vegjël e të mëdhenj, më shoqëruan gjer në lumin Kratis, që rrjedh disa milje poshtë Shën-Sofisë. Hodha lumin mbi shpatullat e fuqishme të një malësori, dhe si bëra me dorë për bujtarët e mi një shenjë lamtumire të fundit, depërtova në pyll për të mos i riparë më. [Dy rreshta me pika në origjinal.]

Tetë ditë më pas, mbërrita në San-Kostatino, fshati i parë i Bazilikatës në kufirin e Kalabrisë; edhe ky fshat është një koloni arbëreshe, degdisur, harruar në këmbët e zgjeruara të Polinos, një truall i shkretë, një vend i humbur, ku ka kohë që nuk është dukur as edhe një udhëtar.

Reklamë franceze për markën ushqimore Liebig. Ishuj gjuhësorë, San Costantino Albanese. Gjuha shqipe, fundi i shek. XIX.

Binte borë me flokë të mëdha (20 nëntor); qielli ishte i marrtë, natyra e përzishme, gjithçka e zhveshur, gjithçka e vdekur, dhe ajri ishte aq i ftohtë, sa kisha nevojë për një sforcim përfytyrimi për t’u bindur që ndodhesha në të ngrohtën Itali.

Shkunda jo pluhurin, por dëborën e udhëtimit në pragun e shtëpisë të një prifti ortodoks, që më priti në vatrën dhe tryezën e tij më se të përkorë; duke qenë se rashë në njërën prej katër të kreshmëve të ritit grek, m’u desh të zbatoja disiplinën e ashpër.

Në as edhe një vend kostumi i grave nuk ka ruajtur më mirë pastërtinë e tij primitive; falë një izolimi të plotë, asgjë italiane nuk është futur në të. Nuk është gjë e lehtë për ta përshkruar, sepse mungojnë fjalët.

Mbulimi i kokës është gjëja më e çuditshme që kam parë. Flokët e tyre të gjatë e të zezë janë të bërë gërshetë, ose pastaj i mbledhin rrotullamë brenda kordelesh pambuku të bardhë që i quajnë bombacella. Si i kalojnë përreth qafës, i shpien prapa kokës për t’u dhënë një formë të çuditshme, që më mirë se gjithçka tjetër do ta krahasoja me një maskë eskrimi. Këtë ato e quajnë kezeta.

Vetëm gratë kanë të drejtë të mbajnë kezën, një lloj torke e qëndisur, mbikaluar nga mbërthecka të mëdha, kokëzat e të cilave janë gjithë gdhendje. Por të gjitha, gra a vajza, ngarkohen me gjerdanë të rëndë e me goxha vathë të florinjtë.

Veshja e tyre është gjithë zbukurime. Fustani në ngjyrë të kuqe të ndezur anashkalohet nga gjashtë a shtatë shirita të gjerë verdhanë a kaltërremë. Mëngët, të bollshme e valëvitëse, bien gjer në parakrah, teksa korseja, gjelbërane e çelur (vulgarida) është po ajo e San-Demetrios, ndonëse shfaq silueta jo dhe aq të hirëshme. Këpucët me lidhëse plotësojnë kostumin. Ka

në këtë veshje të çuditshme diçka aziatike. Mund ta marrësh për kostum indian; veçse vajzat e San-Kostatinos nuk janë bajadere. [Valltare të shenjta të Indisë – F.A.].

Tek i shihja ato figura të habitshme që qarkullonin me hap të ngadaltë e të rëndë mbi borën e malit, nën tingujt e asaj gjuhe të ashpër e agreste [këtu, në kuptimin gjuhë sa fshatarake dhe e thjeshtë, aq edhe në kuptimin bruto, primitive, origjinale apo të papërpunuar – F.A.] si vetë natyra që kisha para syve, nën britmat e tmerruara të vogëlushëve, që prania ime u shkaktonte panik e frikë dhe fshiheshin mes klithmash në hijen e kasolleve gjithë tymosje, do ta pandehja veten të ndodhur gjithkund tjetër, veç jo në Itali, Europë, nëse kostumi i rëndomtë e europian i burrave nuk do ma kish fashitur këtë iluzion.

Të mjerët arbëreshë, vërvitur mbi ato lartësira, nuk e kanë parë kurrë veten t’u buzëqeshë fati. Që prej më shumë se tre shekujsh, kapen me thonj pas një natyre kurnace, së cilës duhet t’i shkulësh gjithçka. Gështenja, ndopak grurë dhe verë e cilësisë së keqe, në zonat e ulëta, mezi shpërblejnë mundin e tyre përgjatë një viti të tërë. Më sipër tyre, në Kazalnuovo janë degdisur të tjerë arbëreshë, vëllezërit e tyre të mërgimit e mjerimit. Më të varfër nga bashkëpatriotët e tyre të Kalabrisë, kanë të përbashkët me ta kultin dhe gjuhën. Banorë të trevave më të epërme, viktimë të një klime më të ashpër, bllokuar gjysmën e vitit nga bora, janë të dhënë pas verës dhe erëzave të forta: përdorin ndër të tjera me shumicë specat, peperoni, që të përvëlojnë qiellzën.

Shpresoja të mblidhja mes tyre këngë nga të kombit të tyre: më kot! Qëndrimit moskokëçarës për të cilin qortohen, ata banorë nuk mungojnë t’i kundërvënë shpërfilljet politike, që nuk i kanë kursyer aspak në mjerimin që i ka karakterizuar. Nuk ka veçse një klithmë në tërë atë Mbretëri të shkretë, që është klithma e zisë. Trishtimi ka pllakosur tërë zemrat, ligështimi u ka lidhur krahët, dhe mes tërë atyre vuajtjeve, qeveria napolitane vijon ecjen e saj të verbër e mizore.

Përshkova, si në Kalabri dhe në Bazilikatë, koloni të tjera arbëreshe: edhe pse më të zbuluara, ato përsëri kanë ruajtur kultin grek tek një pjesë prej tyre, tërësisht gjuhën shqipe amëtare dhe diçka nga kostumi antik. Zakonet pothuaj janë fshirë, dhe këngët kombëtare janë harruar.

Nicola Ceceri, vitet 1791-1793, guashë në letër, banorë të Vila Badesës, me kostumet e tyre arbëreshe karakteristike.

Disa muaj pas ikjes nga Kalabria, hasa sërish popullsi me origjinë shqiptare në fushat e Pulias, prej Tokës së Otrantos gjer buzë Bifernos, në kufi me Abruzën; madje në Abruzën e poshtme hasa një fshat të vogël arbëresh ku ruhej riti ortodoks: është Vila-Badesa [Badhesa] pranë Civita-di-Penes; por tërë këto koloni janë në shumicën e tyre aq shumë të shkrira me fqinjët, sa është e pamundur për t’i dalluar. Falë gjendjes së tyre, ortodoksët malësorë do ruajnë edhe për ca kohë një fizionomi origjinale; përhapur në fusha, e rrjedhimisht pa mbrojtje ndaj dyndjes së zakoneve italiane, vëllezërit e tyre të Pulias kanë qenë nën trysninë e Perandorisë dhe kanë humbur gjer edhe ritin grek. Ndoca emra të përveçëm pluskojnë të vetme në tërë atë përmbytje të zakoneve të lashta, si për t’u kujtuar banorëve origjinën e tyre. Ka ende Kastriotë në Kapitanata, edhe pse historianët pretendojnë që pinjolli i fundit i familjes së Skënderbeut, markezi i Shën-Engjëllit [Ferdinand Kastrioti] është vrarë në betejën e Pavisë nga vetë dora e Fransuait të I-rë.

Arbëreshët e provincës së Molisës, Samniumit të lashtë, janë më pak të prekur. Duke braktisur kultin dhe kostumin e etërve të tyre, ruajtën gjuhën, e sidomos karakterin krenar dhe hakmarrës. Motoja e tyre, sikurse tek të vëllezërit e Kalabrisë, është “gjaku lahet me gjak”: Sangue lava sangue; mund të përmend jo pak katastrofa kur ka gjetur zbatim ky proverb i përgjakshëm. Kanë ruajtur nga ana tjetër edhe ndoca gjurmë të këngëve të lashta. Rigjeta në Porta-Kanone, fshat që ndodhet në kufijtë e Abruzës baladën e Kostandinit të Vogëlth, e njëjta që kisha dëgjuar të këndohej në Santa-Sofia në thellësi të Kalabrisë. Kjo përkitje midis dy fshatrave pa komunikim, shkëputur nga mbi njëqind lega dhe nga male të ashpër, do të provonte pa mëdyshje bashkësinë e tyre të origjinës, nëse do kishte nevojë për ta vërtetuar.

Arbëreshët zënë në Mbretërinë e Dy Sicilive pesëdhjetë e dy qyteza e fshatra dhe formojnë një popullsi mbi gjashtëdhjetë mijë frymësh. I kanë bërë shërbim vendit duke i bërë shkëmbinjtë pjellorë dhe duke populluar shkretëtira. Për aq kohë sa nuk mungoi zgjuarsia për ta ndjerë nevojën e tyre, qeveria i favorizoi këto emigrime, që cilat vazhduan gjer në mbretërimin e Karlit V; mirëpo vetë marrëzia e nën-mbretërve u dha fund atyre, nisur nga trembje foshnjarake dhe pengesa qesharake.

Kësisoj, kjo mbretëri e Napolit, me natyrë aq të larmishme në krejt madhështinë e saj, i dhuron jo vetëm syrit por edhe zemrës do mrekulli të tjera: tërë popujt, të lashtë e modernë hasen në të, që nga fenikasi misterioz, gjer tek republikani trengjyrësh. Të gjithë kanë lënë gjurmë të kalimit të tyre. Çdo shekull ka në të monumentin e vet. Tërë shoqëritë kanë qenë në të të pranishme; tërë idetë, tërë besimet, tërë pasionet janë ndeshur në të me ashpërsi.

E përbërë nga gjithë ata elementë heterogjenë, e tronditur aq shpesh në themelet e veta, Italia duket sot si e mbërthyer nga lodhja dhe sikur po çlodhet nga e shkuara. Tek e shohim të na shfaqet kështu, themi me vete gjithë shkruajë e shqetësim nëse kemi të bëjmë vallë këtu me vetë çlodhjen e pleqërisë, të vdekjes? Nëse kjo Itali, që krijoi tre herë qytetërimin e saj, që i shërbeu tre herë Europës si udhërrëfyese, mos vallë kaq e pati mbi këtë tokë dhe mos vallë i përfundoi kështu misionet e veta? Nga ana tjetër, nuk ka si të mos indinjohemi tek shohim kombet mosmirënjohëse të bashkohen kundër nënës së tyre të përbashkët për t’i çelur varrin. Nuk ka si të mos protestojmë me të gjitha forcat e shpirtit ndaj tërë asaj mosmirënjohjeje, ndaj tërë asaj padrejtësie; me gjithë dëshirë do uronim ringjalljen e Italisë dhe, duke kërkuar ngushëllime në një të shkuar me lavdi të tilla që të ngrohin shpirtin, të ngazëllejnë mendimin, gjejmë pikërisht këtu edhe ato shpresa e garanci për atë të ardhme që e urojmë të gjithë.

Shqiptarët në Kalabri,

“Raccolta”, Zakone siciliane e kalabreze,

Revue des Deux Mondes, vëll. III-IV, 1831.