Fotaq Andrea: Arbëreshët e Italisë (1413–2007), II

Antologji me shkrime nga autorë francezë (2)

Nga Fotaq Andrea

Jean HOUEL

Zhan Huel (1735-1813), Piktor i Mbretit, i Akademisë së Arteve të Bukura të Parmës, i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Ruenit si dhe i Muzeut të Parisit. Gravurist i talentuar, vizitoi dy herë Italinë, i mahnitur nga monumentet e Lashtësisë dhe bukuria e viseve. Pikturoi në guash me lehtësi e talent të rrallë. Gravuroi rreth 170 plansheta mbi bazën e vizatimeve të tij, duke i shoqëruar ato me tekst shpjegues. Pesë plansheta janë me tematikë arbëreshe dhe u blenë, krahas të tjerave, nga Katerina II e Rusisë. Sot ndodhen në Ermitage Muzeum, Shën Petersburg.

UDHËTIM PIKTORESK NË SICILI

Meqenëqë ky vend2 nuk paraqiste veçori të tjera për të vënë në dukje, kalova në Palazzo Adriano. Është një fshat shumë i këndshëm që ndodhet rrëzë malit të Trëndafilave, mal i madh, i famshëm për sasinë e trëndafilave që prodhon në mënyrë të natyrshme dhe për shumë bimë të tjera aromatike me të cilat bëhet tregti mjaft e madhe. Aty u prita mirë dhe u strehova tek Z. Ikdala kryeprift latin. Ky fshat është themeluar nga shqiptarët e ardhur këtu. Ka në Sicili katër fshatra apo qyteza që ia detyrojnë themelimin e tyre ortodoksve të pafatë, të cilët kërkuan aty një strehë për t’i shpëtuar persekutimit të turqve. Këto katër fshatra janë Mozzociuso [Mezzojuzo], Lapiana [La Piana], Contessa dhe Palazzo Adriano; sollën aty fenë e tyre; i mirëpritën, me kusht që të pranojnë midis tyre një kishë latine; por ata kundërshtuan kategorikisht të ngrinin kuvende, qoftë murgjish, qoftë murgeshash. Pashë dhe pikturova me shumë kënaqësi kostumin e

Jean Huel, 1785. “Martesë arbëreshe dhe zakone të tjera tek Arbëreshët”

grave të Shqipërisë. Ruajnë veshjen e atdheut të tyre të lashtë, ndërsa burrat kanë marrë veshjen siciliane, që u pëlqeu dhe është më e përshtatshme. Sapo mbërrita, mora pjesë në një martesë greke. Veçoria e ceremonisë dhe ajo e veshjeve më habitën, andaj dhe i vizatova.

Shumë ceremoni i paraprijnë martesës. Dhëndri, duke pasur babanë në krahun e djathtë dhe në krahun e majtë njeriun më të afërt, pasohet nga tërë farefisi dhe miqtë për të shkuar në shtëpi të nuses. Vetëm i ati hyn brenda; i jep bekimin nuses në gjuhën e vet kombëtare dhe e merr nga dora për ta çuar në kishë. Kur çifti i ri gjendet në pragun e derës, hedhin mbi ta nga dritaret e shtëpive grurë, bukë dhe kripë për të dëshmuar se u urojnë gjithë të mirat, gëzim e lumturi. E ëma e vajzës i vendos dhëndrit te vrima e jakës së setrës kapur me shirita një gimbletë, bërë me miell të përzgjedhur dhe pudrosur po me pluhur mielli; më pas, i jep uratën. Pasandaj, dhëndri merr për nga kisha; nusja e pason; shoqërohen nga prindërit e tyre dhe nga një kortezh i madh që ecën nën tingujt e instrumenteve muzikore.

Tek mbërrijnë në portën e kishës, dhëndri e vendos nusen në të djathtë; vjen prifti për t’i mirëpritur; shoqërohet nga dhjaku i tij dhe kandillonafti, që mban një temjanicë. Aty, prifti i bekon tri herë njëri pas tjetrit, duke u bërë kryqin mbi krye.

Hyjnë pastaj në kishë; aty ndizen qirinjtë, me të cilët pajisin edhe çiftin. Kur arrijnë në krye të kishës, i temjanisin njërin pas tjetrit, duke drejtuar para tyre në formë kryqi temjanicën. Dhjaku këndon në greqisht, dhe si mbaron, recitohet formula e martesës.

Prifti kthehet drejt altarit, merr dy unaza; njëra e artë që e mban në dorën e djathtë dhe tjetra e argjendtë që e mban në dorën e majtë; jep tri herë me radhë bekimin për çiftin, duke u bërë mbi krye shenjën e kryqit; pastaj vendos unazën e artë në gishtin tregues të dhëndrit dhe atë të argjendin në gishtin tregues të nuses.

I ati, ose njeriu i parë më i afërm, duke kryqëzuar krahët heq unazat nga gishtat dhe i kalon nga gishti tregues i njërit te gishti tregues i tjetrës. E bën këtë ceremoni tri herë radhazi, pa shqiptuar një fjalë. Nëse nuk ndodhet aty as babai, as njeriu më i afërt, atëherë ngarkohet për këtë veprim një i afërm tjetër. Një ceremoni e tillë është vetë emblema e pleksjes të mishit me gjakun, e intimes që duhet të sundojë tek bashkëshortët.

Por e gjithë kjo nuk merr fund me kaq: çifti drejtohet për nga mesi i kishës ku është vendosur një tryezë e rrumbullakët në formë altari. Celebruesi, me temjanicën në dorë, këndon një psalm në greqisht: pjesëmarrësit ia kthejnë me këngë për çdo paragraf të Biblës që thotë. Pastaj prifti merr dy kurora, thurur me degë dafine, ulliri, rozmarine dhe lule të ndryshme dhe kurorëzon çiftin e ri, duke i bekuar në greqisht. Më pas, afrohen dëshmitarët dhe zënë e këmbejnë tri herë kurorat nga kryet, duke e kaluar atë të dhëndrit mbi kokën e nuses, dhe atë të nuses mbi kokën e dhëndrit, gjithmonë me kryqëzim të krahëve, ashtu sikurse u veprua edhe për unazat.

Pasandaj, prifti dhe dëshmitarët vendosin një napë të bardhë përmbi dy kokat e kurorëzuara, ashtu siç mund të shihet e vizatuar në planshetë. Velloja varet në të majtë e në të djathtë të çiftit, të cilët janë të lidhur me shoshoq nëpërmjet gishtërinjve të vegjël të dy duarve që mbajnë së bashku qiririn e ndezur. Teksa mbahen kështu nëpërmjet gishtërinjve të vegjël të duarve të tyre të djathta, lidhur me shoshoq, prifti vijon t’u drejtojë urata pas uratash. Pasandaj, shkon në një altar aty pranë dhe merr një kanistër të vogël mbuluar me një shami të mëndafshtë, në të cilën ndodhen një kupë vere dhe një copë meshë. E thyen meshën në copa të vogla dhe si i fut në verë; i jep për të ngrënë dhëndrit tri copëza, si dhe kupën për të pirë tri herë; i njëjti veprim edhe për nusen tri herë radhazi, dhe më në fund, ai e thyen kupën duke e lëshuar të bjerë në tokë; një veprim ky që do të thotë, siç na e shpjeguan, se kurdoherë duhet pasur në mendje që mirësitë e kësaj bote janë po aq të brishta sa ajo gotë dhe se mjafton një goditje e lehtë për t’i zhdukur krejt.

Jean Huel, “Procesioni i priftit,  dhjakut,  çiftit, dëshmitarëve dhe prindërve”

Pasi është thyer kupa, prifti, dhjaku, çifti i ri dhe krejt të pranishmit i bien qark tri herë radhazi altarit, vendosur mes kishës enkas për ceremoninë martesore. Gjithkush mban nga një qiri në dorë. Tek Grekët dhe tek Orientalët gjithçka është simbolike; dhe tërë ky procesion, siç thuhet, shpalos gëzimin dhe lumturinë që duhet të shoqërojnë martesën. Prifti u heq më pas vellon të sapomartuarve si dhe kurorat; pasandaj, me anë të një lutje që u këndon, i uron për një jetë të lumtur, i bekon dhe këtu, merr fund ceremonia e shenjtë e martesës.

Të sapomartuarit dalin nga kisha; duke u shoqëruar gjithnjë nga kortezhi i tyre, kthehen në shtëpi. Tek mbërrijnë te konaku i dhëndrit, i presin të afërmit, duke kënduar në shqip këngë që u urojnë mirëseardhjen. E ëma e dhëndrit i ndal te pragu i portës dhe u jep të dyve të hanë një lugë mjaltë; ky veprim simbolizon ëmbëlsitë e martesës që ata duhet të shijojnë së bashku.

Të nesërmen, të ftuarit që qenë të pranishëm në martesë, sjellin dhurata për çiftin e ri dhe tri ditë me radhë vijojnë dëfrimet.[...]3

Për t’i bërë sa më mirë të njohura veshjet e arbëresheve, po i jap ato të zmadhuara në dy pamje: një nga përpara, dhe tjetrën nga pas; dallohen kështu më mirë hollësitë e kostumeve. Këto gra nuk kanë flokë me krela; i mbajnë leshrat  të mbledhura në një biçim qeske, që shtrëngohet nga një kordele apo gjalmë, të cilin e lidhin përsipër dhe e lënë të varet deri në fund të fustanit, sikundër shihet në figurë.

Kjo qeskë vjen e varet nga pas, dhe brenda saj flokët derdhen në krejt gjatësinë e tyre; pjesa fundore e qeskës mblidhet nga poshtë dhe lidhet. Një qeskë e tillë përbëhet nga cohë e praruar kur vasha që e mban është disi e kamur; edhe kordelet janë nga cohë e praruar; jaka e këmishës së grave është gjithë pala, sikurse mund të vihet re. Tek ato më të hijshmet, palat janë të mbledhura në mënyrë të tillë që krijojnë si një lloj qëndisme. Përsipër jakës vihet një dantellë. Mëngët e korsesë janë të mbajtura në supe me anë shiritash që lënë të shihet e të fryhet këmisha.

Luks i madh për gratë është kur kanë një brez krejt të argjendtë dhe gjithë thurima, siç e kam paraqitur në vizatim. Është një objekt i kushtueshëm që kërkon të kesh njëfarë pasurie.

Kam paraqitur edhe një figurë të tretë, të parë nga pjesa e kurrizit; është një Arbëreshe jo nga Palazzo Adriano, si dy të tjerat; e hasa në Palermo dhe e vizatova. Kordelet e përparëses së saj varen deri poshtë fustanit; ka flokë të mbledhur gërshetë e të lidhur me një fjongo shiriti të gjerë. [...]

Kjo veshje e grave të popullit mu duk me një elegancë tepër të denjë, sa nuk mund të mos e jepja të pasqyruar këtu; e për më tepër, po ia paraqes lexuesit sepse tepër rrallë mund të haset në ndonjë vend eleganca në veshjen e të varfërit.

Jean Huel, 1785. “Veshje e grave greke shqiptare në Palazzo Adriano”

Në figurën e dhënë këtu nga pas, shihet kordelja e qeskës që e quajnë sheza4, shpalosur në krejt gjatësinë dhe zbukuruar në skaj me një ornament të vogël.

Mëngët e fustanit të grave janë tepër të gjera në dy anët e tyre dhe përfundojnë të mbledhura majë. Janë aq të gjata, sa i përveshin dhe i lidhin nga pas shpatullave; gjë që krijon një zbukurim me shumë hijeshi. Fustani i tyre është gjithnjë pakëz i ngritur, gjë që u jep këtyre grave një ecje të lehtë tërë lezet. Me hijeshinë dhe bukurinë e kësaj veshjeje, kurrë nuk do besoje se të tre gratë që gravurova këtu, tek mbanin një dëng mbi krye, nuk ishin tjetër veçse amvisa që po shkonin të lanin teshat.

I hasa në të dalë të fshatit, duke vajtur tek vendi që e quajnë kroi i madh, për shkak të sasisë së mahnitshme të ujit që haset gjithandej rrethinës e që gulfon nga rrëza e malit të famshëm të Trëndafilave: mal i madh e i bukur, për të cilin do flasim në kreun pasues.[...] Këto Arbëreshe vishen gjithë madhështi e shkëlqim ditët e festave. Ajo që i karakterizon më shumë është ajo kezika a keiola, në të cilën ato fshehin leshrat e tyre të gjata dhe që e përshkrova tashmë duke folur për gratë e popullit; sepse ky zbukurim është në fakt i përbashkët për gratë e të tëra rangjeve dhe ndryshon vetëm në cilësinë e cohës që e përbën. Zonjat i shtojnë zbukurimit të flokëve një vello të garztë apo të tyltë tre rrathore të gjatë, domethënë rreth katërmbëdhjetë këmbë.

Jean Huel, 1785. “Veshje e grave të popullit tek Arbëreshet e Palazzo Adrianos”

Kapet në një cep të saj përmbi krye, i bie rrotull duke kaluar poshtë mjekrës, pastaj zbret për herë të dytë deri në gjoks dhe më në fund kalon nga pas dhe shkon e kapet rreth dhjetë puliçe poshtë këllkut të majtë. Skaji tjetër, i zbukuruar gjithashtu me thekë të praruar vjen përmbi krah, dhe lëshohet poshtë tij rreth dhjetë puliçe, duke nxjerrë në pah nga jashtë pjesën me thekë. Veshja e poshtme është një fustan shumë i gjerë me cohë të mrekullueshme dhe që vjen e ngjitet në bel e lidhet nga pas; por vetëm gjysma e mëngëve janë të përbëra nga e njëjta cohë si e fustanit. Kjo pjesë kapet me anë shiritash që shtrëngojnë nga poshtë në katër vende

Jean Huel, 1785. “Kostum cilësor i grave të Palazzo Adrianos”

mëngën e fustanit dhe që e bëjnë të fryhet në intervale. Supet mbulohen nga një jakë tepër e gjerë dhe tepër e zbukuruar në qëndisma, si dhe nga një dantellë e mrekullueshme që i kalohet përsipër dhe që zbret përmbi gjoks,

ku mbulohet nga velloja. Këto zonja mbajnë freskore. Të rejat nuk kanë vello, por mbajnë karfica të sermta dhe një kezë. Grupi i parë i kësaj planshete paraqet gra me veshje ceremonie. Më tej, në të majtë, kam dhënë gra që nuk kanë vello të kaluar poshtë mjekrës si të tjerat; është një variant modeli i mbajtjes së flokëve. Kam dhënë edhe një grua të parë nga pas për të treguar efektin e vellos nga kjo anë.

Grupi që është në krahun e djathtë nxjerr në pah elitën e grave që ndjekin ritin latin; janë Siciliane dhe veshja e tyre ndryshon nga ajo e Sicilianeve të tjera që i kam dhënë në kapitullin e parë. Përbëhet nga një copë e gjerë taftaje të zezë, me të cilën mbështjellin kryet dhe krahët. Është më piktoresk nga ato që kam përshkruar, për faktin se nuk kapet me trupin, gjë që e bën më të lehtë të paloset me hijeshi. I kam paraqitur këto gra, nga pas e nga përpara, me qëllim që të krijohet një ide e qartë për efektin që shkakton. Fundi i këtyre grave është gjithashtu me cohë të zezë, gjë që nuk i pengon të mbajnë potina me lidhëse dhe gjithë ngjyra.

Vogëlushja që kam vendosur këtu është e mbuluar me një mantelinë stofi të leshtë, tepër bardhëllor. Veshje tjetër fëmijët nuk kanë.

Duke ikur nga Palazzo-Adriano, i rashë qark malit të Trëndafilave, mal që bollëku i këtyre luleve dhe i kundërmimeve që lëshojnë e kanë bërë të famshëm në krejt Sicilinë.

Udhëtim piktoresk  në ishujt e Sicilisë,

Maltës e të Liparit, v. III, Paris, 1785.

© Fotaq Andrea

© Zemra Shqiptare