Fotaq Andrea: Arbëreshët e Italisë (1413-2007)

2h më parë

Arbëreshët e Italisë (1413-2007)

Antologji me shkrime nga autorë francezë (1)

Nga Fotaq Andrea

Astolphe DE CUSTINE

Markezi Astolphe Louis Léonor de Coustine (1790-1857), shkrimtar, ushtarak e diplomat, i mirënjohur për veprën “Rusia më 1839”, si dhe për esenë “Mbi demokracinë në Amerikë të Tokëvilit”, ka lënë një duzinë veprash të shkruara, ndër të cilat dy me kujtime, udhëpërshkrime e korrespondencë. Në vëllimin “Kujtime e Udhëpërshkrime, apo Letra të shkruara në periudha të ndryshme gjatë Udhëtimeve të tij në Kalabri, Angli e Skoci, (vëll. 1, Louvain, 1830) përshkruan me hollësi e penë tepër realiste rrugëtimin e tij nëpër Kalabri, ku ndesh të papritura të hidhura dhe infeksion të rëndë nga Mal aria (ajri i keq, i molepsur i kënetave, i quajtur Aria Cattiva), si dhe popullatat mikëpritëse arbëreshe me gjuhën, doket dhe zakonet e tyre të lashta, deri edhe te veshjet e tyre karakteristike të ruajtura brez pas brezi për më shumë se pesë shekujsh.

NJË SHPATË E SKËNDERBEUT NË LUNGRO

Letër drejtuar *** [nënës së tij]

Lungro, këtë 25 maj.

Koha është e shkëlqyer, ajri është i freskët dhe i butë; një diell vezullues vesh detin me ngjyrimet më të gjalla dhe ndriçon gjelbërimin e kodrinave, bimësi e të cilave me gjethishtë të trashë e të lëmuar duket si e lustruar, kaq shumë është e shndritshme. Pozicioni i Lungros është i këndshëm; ndërtuar mbi faqen e një mali, ky qytet i vogël sundon një vazhdimësi kodrash të qeshura që vijnë e ulen ndjeshëm gjer tek fusha e Sibarisit. Dallohen rrethinat e Lungros, gryka e Kratisit në gjirin e Tarentes. Pikërisht te vendi ku ky lumë bie në det ndodhej, siç thuhet, porti i Sibarisit. Tregojnë ende aty një lloj lagune që e pandehin për vetë portin. Nuk shkuam të vizitojmë Sibarisin, sepse rruga që do marrim kur të kthehemi nga Rexhio do të na shpjerë aty, pa qenë kështu nevoja të bënim kthesë në çast.

Ka në Lungro miniera kripe që nuk m’u dukën dhe aq interesante; por banorët e qytetit janë interesantë. Krijojnë një racë më vete; janë Shqiptarë dhe ndjekin ritin grek [ortodoks]; kanë madje edhe një Peshkop vendosur në Santo-Demotino, në male.

Nuk dihet saktësisht se në cilën epokë këto popullata janë vendosur në Kalabri. Mendimi më i besueshëm është se ato erdhën aty në kohën e Skënderbeut*; dhe të tregojnë ende në Lungro një nga shpatat e shumta të këtij Heroi, i cili, pa dyshim, kishte po aq shpata sa kishte Madona shami për të mbuluar kryet. Tek Shqiptarët e shpërngulur, kostumi, gjuha, feja, zakonet, gjithçka është e ndryshme nga doket e popullit kalabrez. Këto nuanca, aq shumë të dallueshme dhe aq mirë të ruajtura për një kohë të gjatë, mes një kombi qeverisur në mënyrë uniforme, vërtetojnë se janë pikërisht zakonet shtëpiake shumë më tepër nga institucionet publike që u japin njerëzve karakterin e tyre. Këta më shfaqen më të butë, më të qetë nga italianët, dhe fizionomia e tyre shpreh qetësi e mirësi. Ka ndër ta shumë familje ku mbretëron një bashkim prekës dhe i rrallë në Itali; shtëpitë i kanë më të sistemuara, më të pastra nga ato të napolitanëve, dhe flas këtu për njerëz që nuk janë në gjendje.

Më në fund, kanë zakone rregulli, që sigurisht u është dashur t’i sjellin këtyre anëve. Mikpritësit tanë janë njerëzit më të mirë në botë. Bisedova ca kohë me gjyshen e kësaj familjeje patriarkale. Ajo nënoke e mirë ka në tipare një shprehje trishtimi engjëllor. I mburra bukurinë e vendit, butësinë e ajrit, pastërtinë e qiellit dhe prehjen që mund të shijohet mes atij fshati aq të bukur; ju dhe bijtë tuaj, shtova, duhet të ndiheni të lumtur! “– Kemi qenë të tillë, ma ktheu e mira grua, por që prej tre vjetësh, nuk ka më lumturi për ne. Kemi humbur dy fëmijë, e im bir dhe e shoqja i donin aq shumë sa nuk arrijmë më të gjejmë ngushëllim për humbjen e tyre”. Duke thënë këto fjalë, plaka ishte gati të shpërthente në lot dhe shprehja e fytyrës së saj m’u duk aq prekëse, aq e lashtë, sa më shpinte në historitë e Biblës dhe tek shatorret e popujve të parë të botës!

© Fotaq Andrea

* Shkrimtari i shquar francez Stendal, në librin e tij “Faqe të Italisë” (f.260), shkruan: “Fshatarët kalabrezë flasin ende me mburrje për stërgjyshërit e tyre dhe për Skander-Begun, i cili, më 1443 shpalosi flamurin e pavarësisë kundër uzurpatorit të atdheut të tij dhe vrasësit të familjes së tij, sulltan Amuratit.”