Hajdar Paçarada-Dumoshi: ADN-ja e lashtë dhe kujtesa e një populli

ESE HISTORIKO-SHKENCORE

ADN-ja e lashtë dhe kujtesa e një populli

Shqiptarët ndërmjet vazhdimësisë paleoballkanike, gjuhës dhe historisë

Prishtinë, 2026

Shënim metodologjik. Eseja merr si pikënisje videon “Albanian DNA Carries a Secret — Ancient Genetics Exposed the Truth”, por pohimet e saj i ballafaqon me studimin e botuar në Nature Human Behaviour dhe me literaturën historike e gjuhësore. ADN-ja trajtohet si dëshmi demografike, jo si certifikatë etnie, gjuhe apo të drejte politike.

Përmbledhje

Një studim i gjerë arkeogjenetik, i botuar më 4 maj 2026 në revistën Nature Human Behaviour, ka sjellë të dhëna të reja për historinë demografike të shqiptarëve. Duke krahasuar mbi 6.000 gjenome të lashta të Euroazisë Perëndimore me 74 gjenome të sekuencuara nga shqiptarë të sotëm, autorët identifikojnë një vazhdimësi të theksuar të prejardhjes së Ballkanit Perëndimor nga epoka e bronzit të vonë dhe e hekurit deri në Shqipërinë e mesjetës së hershme. Shqiptarët e sotëm rrjedhin kryesisht nga kjo popullsi e mbetur paleoballkanike, krahas një përzierjeje mesjetare të lidhur me Evropën Lindore, mesatarisht 10–20 për qind dhe të ndryshueshme sipas rajonit. Këto rezultate e ngushtojnë hapësirën e hipotezave historike, por nuk e shndërrojnë biologjinë në një provë të drejtpërdrejtë për gjuhën ose emrin etnik. Eseja argumenton se rëndësia e vërtetë e zbulimit qëndron te ndërthurja e vazhdimësisë dhe ndryshimit: shqiptarët nuk janë një popull “i ngrirë” jashtë historisë, por një bashkësi e formuar në vend, e cila ka përthithur lëvizje njerëzore pa humbur boshtin e vet gjuhësor e kulturor.

Fjalë kyçe: shqiptarët; ADN-ja e lashtë; paleoballkanikët; Iliria; etnogjeneza; gjuha shqipe; mesjeta e hershme; vazhdimësia.

1. Kur kocka bëhet dokument

Historia e popujve është shkruar zakonisht nga kronikat, mbishkrimet, gjuhët, sendet arkeologjike dhe kujtesa e trashëguar. Sot këtij arkivi i është shtuar edhe ADN-ja e lashtë. Një dhëmb ose një fragment kocke, i ruajtur për shekuj në tokë, mund të përmbajë gjurmë të lidhjeve biologjike ndërmjet bashkësive të largëta në kohë. Kështu, trupi i heshtur i njeriut të së kaluarës bëhet dokument; jo dokument që flet vetë, por burim që duhet lexuar me metoda statistikore dhe me vetëdije historike.

Videoja që shërben si nxitje për këtë ese e paraqet zbulimin si zgjidhje përfundimtare të një misteri shumëvjeçar: prej nga vijnë shqiptarët? Fuqia e saj qëndron te kthimi i një studimi teknik në rrëfim të kuptueshëm. Megjithatë, gjuha e dokumentarit herë pas here e mbyll debatin më shumë se vetë shkenca. Shkenca e mirë nuk e zëvendëson një mit me një formulë tjetër absolute; ajo përcakton se cilat hipoteza janë bërë më të besueshme, cilat janë dobësuar dhe ku ende mungojnë hallkat.

Për shqiptarët, vështirësia ka qenë e dyfishtë. Nga njëra anë, dëshmitë e drejtpërdrejta të gjuhës janë të vona: Formula e Pagëzimit e Pal Engjëllit, e vitit 1462, është fjalia më e hershme e ruajtur në shqip, ndërsa libri i parë i njohur, Meshari i Gjon Buzukut, u botua më 1555. Nga ana tjetër, emërtimet që lidhen me shqiptarët dalin në burimet mesjetare shumë më herët se këto tekste gjuhësore, sidomos në shekullin XI. Heshtja e shkrimit nuk është, pra, mungesë e popullit; është mungesë e dokumentit të mbijetuar.

2. Çfarë zbuloi studimi i vitit 2026

Studimi “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians”, i udhëhequr nga Leonidas-Romanos Davranoglou dhe një ekip ndërkombëtar, përdori mbi 6.000 gjenome të lashta nga Euroazia Perëndimore dhe 74 mostra të reja nga shqiptarë të sotëm. Autorët përdorën disa metoda të gjenetikës së popullatave, ndër to analizën e segmenteve të trashëguara nga një paraardhës i përbashkët — të njohura si segmente IBD, identity by descent. Në vend se të mbështeteshin vetëm në ngjashmëri të përgjithshme statistikore, ata kërkuan lidhje më të imta ndërmjet individëve të lashtë dhe popullsive moderne.

Përfundimi qendror është i rëndësishëm: në Shqipërinë e mesjetës së hershme ruhej, në shkallë më të madhe se në rajonet fqinje, prejardhja e popullsive të Ballkanit Perëndimor nga bronzi i vonë dhe epoka e hekurit. Deri rreth viteve 800–900 të erës sonë, kjo popullsi kishte një profil gjenetik që e vendos si paraardhëse të shumë shqiptarëve të sotëm. Kjo nuk paraqet një vijë biologjike të paprekur, por një bosht të qëndrueshëm demografik.

Po aq domethënëse është ajo që studimi nuk fsheh: përzierjen. Shqiptarët e sotëm mbajnë një komponent të lidhur me popullsi mesjetare të Evropës Lindore, mesatarisht 10–20 për qind, me shpërndarje gjeografike të ndryshme. Pra, ardhjet sllave dhe lëvizjet e mesjetës nuk kaluan pa lënë gjurmë. Por as nuk e zëvendësuan popullsinë vendëse. Pamja që del është ajo e vazhdimësisë me ndërthurje, jo e izolimit absolut dhe as e ndërprerjes së plotë.

Thelbi shkencor: të dhënat mbështesin një prejardhje kryesisht nga një popullsi paleoballkanike e Ballkanit Perëndimor, e pranishme në Shqipërinë e mesjetës së hershme, së cilës iu shtuan përbërës të tjerë gjatë historisë.

3. Ilirët: provë, afërsi apo emër historik?

Në diskursin publik shqiptar, pyetja e prejardhjes shpesh reduktohet në një fjali: a janë shqiptarët pasardhës të ilirëve? Gjenetika e re e forcon në mënyrë të ndjeshme tezën e vazhdimësisë nga popullsitë e Ballkanit Perëndimor të epokës së hekurit — hapësirë dhe kohë që burimet antike e lidhin gjerësisht me bashkësi ilire. Kjo e bën shumë më pak bindëse idenë e një ardhjeje të vonshme e masive të paraardhësve të shqiptarëve nga jashtë zonës së tyre historike.

Megjithatë, termi “ilir” nuk ka qenë një etiketë biologjike uniforme. Autorët grekë dhe romakë përdornin emra për fise e territore të ndryshme, ndërsa kufijtë e tyre ndryshonin. ADN-ja nuk ruan etnonime. Ajo mund të tregojë afërsi, vazhdimësi dhe përzierje, por nuk mund të na thotë se si e quante veten një individ i varrosur dy mijë vjet më parë, çfarë gjuhe fliste në shtëpi ose cilës bashkësi politike i përkiste.

Prandaj formulimi më i saktë nuk është se gjenetika “e provoi” në mënyrë të vetme barazimin ilir–shqiptar. Më e saktë është të thuhet se ajo e forcoi fuqishëm modelin e vazhdimësisë paleoballkanike perëndimore dhe e vendosi etnogjenezën shqiptare në një truall historik ku përbërësi ilir është i rëndësishëm. Për identifikimin më të ngushtë duhen bashkuar arkeologjia, onomastika, historia e vendbanimeve dhe sidomos gjuhësia historike.

4. Gjuha: arkivi që jetoi pa gurë të shkruar

Shqipja përbën një degë më vete të familjes indoevropiane. Ajo nuk është dialekt i greqishtes, latinishtes apo sllavishtes dhe nuk ka një motër të gjallë brenda një nëndege të përbashkët. Kjo vetmi gjenealogjike nuk do të thotë se shqipja ka jetuar pa kontakte. Përkundrazi, shtresat e huazimeve — nga greqishtja e lashtë, latinishtja, gjuhët sllave, turqishtja dhe të tjera — janë një hartë e marrëdhënieve të saj historike.

Veçanërisht shtresa e hershme latine tregon se paraardhësja e shqipes ishte e pranishme në botën ballkanike gjatë sundimit romak dhe se huazimet u përshtatën sipas rregullave të veta fonetike. Edhe kontaktet e mëvonshme sllave dëshmojnë bashkëjetesë të gjatë, jo domosdoshmërisht zhdukje. Gjuha, ashtu si popullsia, është vazhdimësi që ndryshon: ruan strukturën e vet duke përvetësuar fjalë, tinguj dhe përvoja nga të tjerët.

Këtu ndodhet një nga mësimet më të thella të historisë shqiptare. Një gjuhë mund të mos ketë monumente të hershme të ruajtura dhe përsëri të bartë në sistemin e saj kujtesë mijëravjeçare. Formula e vitit 1462 nuk është lindja e shqipes; është çasti kur një copëz e saj mbijetoi në letër. Para saj qëndrojnë breza të panumërt që e ruajtën përmes fjalës së folur, familjes, ritit, këngës, ligjërimit dhe jetës së përditshme.

5. Nga Roma në mesjetë: mbijetesa si shndërrim

Ballkani nuk ka qenë periferi e qetë, por nyje perandorish, rrugësh, luftërash dhe migrimesh. Pushtimi romak, ndarja e Perandorisë, transformimet e antikitetit të vonë, ardhjet sllave, sundimet bizantine, formacionet mesjetare dhe më pas Perandoria Osmane krijuan trysni të vazhdueshme mbi popullsitë vendëse. Në një hapësirë të tillë, mbijetesa nuk mund të kuptohet si mbyllje hermetike.

Studimi gjenetik sugjeron se një grup paleoballkanik arriti të ruhej në perëndim të gadishullit dhe, deri në shekujt VIII–IX, kishte marrë tipare demografike që lidhen qartë me shqiptarët e sotëm. Kjo periudhë është vendimtare: ajo lidh botën e lashtë me daljen e shqiptarëve në burimet e shkruara mesjetare. Hendeku dokumentar nuk mbushet plotësisht, por bëhet më i ngushtë.

Në vend të një tregimi romantik për “pastërti”, kemi një histori më njerëzore dhe më bindëse: komunitete që lëvizin brenda një hapësire, strehohen, kthehen, martohen me të ardhur, ndryshojnë mënyrën e jetesës, por ruajnë një gjuhë dhe një vetëdije të dallueshme. Pikërisht aftësia për t’u përshtatur mund të ketë qenë kushti i vazhdimësisë.

6. Arbëreshët: një eksperiment historik i kujtesës

Pas qëndresës së udhëhequr nga Gjergj Kastrioti–Skënderbeu dhe sidomos pas vdekjes së tij më 1468, valë shqiptarësh u vendosën në Italinë e Jugut dhe në Sicili. Bashkësitë arbëreshe ruajtën për shekuj dialekte të shqipes, rite fetare, kujtesën e prejardhjes, këngë dhe forma të organizimit shoqëror. Ato tregojnë se identiteti nuk është thjesht produkt i territorit fizik; ai mund të bartet si një atdhe simbolik përmes gjuhës dhe ritit.

Arbëreshët janë të rëndësishëm edhe si paralajmërim metodologjik. Dy bashkësi me prejardhje të afërt mund të zhvillojnë histori të ndryshme nën ndikimin e mjedisit, martesave dhe institucioneve. Vazhdimësia kulturore nuk matet me përqindje ADN-je, sikurse afërsia gjenetike nuk garanton ruajtjen e gjuhës. Biologjia dhe kultura ecin së bashku, por nuk janë e njëjta gjë.

7. Kufijtë e gjenetikës dhe rreziku i mitit të ri

Çdo zbulim mbi prejardhjen kombëtare rrezikon të merret nga politika dhe të kthehet në armë identitare. Këtu kërkohet maturi. Popujt nuk janë raca të mbyllura, gjenomet nuk respektojnë kufijtë modernë dhe asnjë përqindje nuk prodhon të drejtë morale mbi tjetrin. Autoktonia historike mund të jetë çështje legjitime kërkimi; ajo nuk është leje për përjashtim, epërsi apo urrejtje.

Edhe vetë termi “vazhdimësi” duhet kuptuar drejt. Ai nuk nënkupton se çdo familje shqiptare zbret drejtpërdrejt nga një fis i caktuar i epokës së hekurit. Nënkupton se, në nivel popullate, një pjesë kryesore e prejardhjes biologjike të rajonit vazhdoi dhe kontribuoi ndjeshëm te shqiptarët e sotëm. Brenda këtij procesi pati humbje, ardhje, lëvizje dhe përzierje.

Po kështu, haplogrupet e kromozomit Y — si E-V13 ose J2b-L283, të diskutuara shpesh në publik — përfaqësojnë vetëm një vijë atërore ndër mijëra paraardhës. Ato mund të ndihmojnë në rindërtimin e lëvizjeve të burrave dhe zgjerimeve të linjave familjare, por nuk përfaqësojnë “ADN-në e një kombi”. Studimet moderne mbështeten kryesisht te të dhënat autosomale, te konteksti arkeologjik dhe te modelet e shumta statistikore.

8. Kosova dhe hapësira shqiptare në leximin e ri

Për Kosovën, rezultatet kanë rëndësi të veçantë, por kërkojnë formulim të saktë. Dardania antike, hapësirat e Shqipërisë së sotme, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe zonat përreth kanë qenë pjesë e një peizazhi të ndërlidhur ballkanik, jo ishuj të izoluar. Studimi i vitit 2026 e vendos qendrën e formimit të paraardhësve të shqiptarëve në Ballkanin Perëndimor dhe vëren vazhdimësi të fortë në Shqipërinë e mesjetës së hershme. Kjo është e pajtueshme me një histori të gjatë rajonale, por nuk duhet përdorur për të vizatuar mekanikisht kufij antikë mbi hartat politike të sotme.

Historia e shqiptarëve të Kosovës duhet lexuar përmes një mozaiku burimesh: arkeologjisë së Dardanisë, toponimisë, burimeve bizantine e osmane, historisë së vendbanimeve, gjuhësisë dhe tani edhe arkeogjenetikës. Sa më shumë që këto fusha bashkëpunojnë, aq më pak hapësirë mbetet për mohime ideologjike ose për pohime të pambështetura.

9. Përfundim: vazhdimësia nuk është palëvizshmëri

Videoja e nis rrëfimin me idenë e një “sekreti” në ADN-në shqiptare. Në të vërtetë, zbulimi më i rëndësishëm nuk është një sekret i fshehur vetëm për shqiptarët, por një mënyrë e re për ta kuptuar historinë njerëzore. ADN-ja e lashtë tregon se popullsitë mund të vazhdojnë përtej rënies së perandorive dhe ndryshimit të emrave politikë; njëkohësisht, ajo tregon se asnjë popull nuk kalon nëpër histori pa u përzier.

Për shqiptarët, të dhënat e reja e bëjnë më të fortë tezën e një rrënjosjeje të thellë në Ballkanin Perëndimor. Ato mbështesin vazhdimësinë nga popullsitë e bronzit të vonë dhe epokës së hekurit drejt një bërthame paleoballkanike të mesjetës së hershme, prej së cilës rrjedh kryesisht popullsia e sotme shqiptare. Në të njëjtën kohë, ato dokumentojnë kontributet e ardhjeve mesjetare dhe e largojnë debatin nga ideja e pastërtisë.

Por kuptimi i shqiptarësisë nuk gjendet vetëm në molekulë. Ai gjendet në gjuhën që mbijetoi përpara se të ruhej në shkrim; në kujtesën e vendit; në aftësinë për t’u përshtatur pa u tretur; në Arbëreshët që bartën një atdhe kulturor përtej Adriatikut; dhe në vetëdijen se trashëgimia bëhet e denjë vetëm kur shndërrohet në kulturë, dije dhe përgjegjësi.

Prandaj, përgjigjja më shkencore ndaj pyetjes “prej nga vijnë shqiptarët?” nuk është një slogan, por një sintezë: nga popullsitë e lashta të Ballkanit Perëndimor, nga historia e gjatë e kontakteve dhe përzierjeve, nga një gjuhë indoevropiane që ruajti individualitetin e saj dhe nga një proces mesjetar që i dha formë bashkësisë së njohur historikisht si shqiptare. Vazhdimësia e tyre nuk është mungesë ndryshimi; është aftësia që ndryshimi të mos e shuajë boshtin e identitetit.

Referenca të përzgjedhura

Davranoglou, L.-R., Lauka, A., Aristodemou, A., et al. (2026). “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians.” Nature Human Behaviour, 10, 1371–1391. https://doi.org/10.1038/s41562-026-02462-z

Olalde, I., Carrión, P., Miki?, I., et al. (2023). “A genetic history of the Balkans from Roman frontier to Slavic migrations.” Cell, 186, 5472–5485.

Hyllested, A., & Joseph, B. D. (2022). “Albanian.” Në T. Olander (red.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective. Cambridge University Press, 223–245.

Demiraj, Sh. (2006). The Origin of the Albanians (Linguistically Investigated). Akademia e Shkencave e Shqipërisë.

Çabej, E. (1958). Hyrje në historinë e gjuhës shqipe. Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës.

Wilkes, J. (1996). The Illyrians. Wiley-Blackwell.

Elsie, R. (2003). Early Albania: A Reader of Historical Texts, 11th–17th Centuries. Otto Harrassowitz.

The Origin Atlas (2026). “Albanian DNA Carries a Secret — Ancient Genetics Exposed the Truth.” Video në YouTube, 27:27.