Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (35)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (35)

Parullë e mërgatës shqiptare në gjuhën frënge në solidaritet me demonstratat e studentëve të Universitetit të Prishtinës (11–12 mars 1981)"

Siç e kam theksuar edhe më parë, demonstratat dhe tubimet e mërgatës shqiptare nuk ishin thjesht grumbullime protestuese, por shndërroheshin në skena të gjalla të ndërgjegjësimit kombëtar. Në çdo manifestim, krahas thirrjeve dhe fjalimeve, shpërndaheshin trakte, ngriheshin pankarta dhe mbaheshin parulla që pasqyronin kërkesat, pakënaqësitë dhe aspiratat e shqiptarëve larg atdheut. Me një mençuri politike dhe ndjenjë të hollë komunikimi, këto mesazhe shkruheshin në gjuhën e vendit ku zhvillohej manifestimi, në mënyrë që zëri i mërgatës të kuptohej jo vetëm nga bashkatdhetarët, por edhe nga opinioni publik vendas, institucionet dhe mediat ndërkombëtare.

Kohët e fundit, duke shfletuar dokumente të ruajtura prej vitesh në atë zarfin e vjetër, hasa në një parullë që më tërhoqi menjëherë vëmendjen. Ajo ishte shkruar në gjuhën frënge dhe, sipas të gjitha gjasave, ishte përdorur dhe shpërndarë në vendet frankofone gjatë veprimtarive protestuese të mërgatës shqiptare. Ky dokument i thjeshtë, i ruajtur mes shumë kujtimesh të kohës, përbën sot një dëshmi të çmuar historike. Ai flet jo vetëm për angazhimin e palodhur të mërgimtarëve shqiptarë në sensibilizimin e opinionit ndërkombëtar për çështjen e Kosovës dhe të drejtave kombëtare shqiptare, por edhe për përpjekjen e tyre të vazhdueshme për të kapërcyer kufijtë gjuhësorë e kulturorë, duke e bërë kauzën shqiptare të dëgjohej në forume dhe shoqëri të ndryshme evropiane.

Parulla në gjuhën frënge dëshmon se veprimtaria e mërgatës nuk ishte e kufizuar vetëm në ruajtjen e identitetit kombëtar, por synonte edhe krijimin e urave të komunikimit me botën demokratike perëndimore. Përmes këtyre mesazheve, shqiptarët e mërguar përpiqeshin të fitonin mbështetje, mirëkuptim dhe solidaritet ndërkombëtar për aspiratat e tyre politike e kombëtare. Prandaj, edhe një copë letër e ruajtur rastësisht në një zarf mund të shndërrohet në një burim të rëndësishëm për të kuptuar historinë e rezistencës politike të mërgatës shqiptare dhe rolin e saj në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare.

Parulla që gjeta mes dokumenteve të ruajtura prej dekadash nuk ishte një shënim i zakonshëm apo një fletushkë e vogël propaganduese. Ajo ishte një fletë e madhe, e përgatitur për t’u parë nga larg dhe për të tërhequr vëmendjen e kalimtarëve, mediave dhe opinionit publik ndërkombëtar. E shkruar me shkronja të mëdha në gjuhën frënge, ajo mbante mesazhin:

«SOLIDARITÉ AVEC LES MANIFESTATIONS DES ÉTUDIANTS ALBANAIS D'UNIVERSITÉ DE PRISHTINA LE 11–12 MARS 1981 À KOSSOVO»

ose në shqip:

“SOLIDARITET ME MANIFESTIMET E STUDENTËVE SHQIPTARË TË UNIVERSITETIT TË PRISHTINËS MË 11–12 MARS 1981 NË KOSOVË.”

Në pamje të parë, kjo parullë mund të duket si një thirrje e thjeshtë solidariteti, por në të vërtetë ajo përfaqëson një dokument të rëndësishëm të historisë politike të mërgatës shqiptare dhe të jehonës që ngjarjet e marsit 1981 kishin krijuar jashtë kufijve të Kosovës. Çdo fjalë e shkruar në të bart peshën e një kohe të trazuar, kur studentët e Universitetit të Prishtinës u shndërruan në zërin e një populli të tërë që kërkonte më shumë liri, dinjitet dhe barazi.

Demonstratat e 11 dhe 12 marsit 1981 filluan si protesta studentore të lidhura me kushtet e jetesës dhe studimit, por shumë shpejt ato morën përmasa më të gjera politike dhe kombëtare. Në to u artikuluan pakënaqësitë e akumuluara për dekada ndaj pozitës së shqiptarëve në Jugosllavi, duke i kthyer studentët në simbol të rezistencës dhe vetëdijes kombëtare. Pikërisht për këtë arsye, lajmi për demonstratat nuk mbeti i kufizuar vetëm brenda Kosovës. Ai depërtoi me shpejtësi në mesin e mërgatës shqiptare, e cila jetonte dhe vepronte në vende të ndryshme të Evropës Perëndimore.

Në vendet frankofone, ku jetonin dhe vepronin shumë shqiptarë të mërguar, organizatat dhe grupet patriotike reaguan menjëherë. Ata organizuan tubime, protesta dhe aksione sensibilizuese për të informuar opinionin publik mbi atë që po ndodhte në Kosovë. Parulla në gjuhën frënge ishte pjesë e kësaj veprimtarie. Ajo nuk ishte shkruar në shqip, sepse synimi i saj nuk ishte vetëm komunikimi me bashkatdhetarët, por edhe me qytetarët francezë, belgë, zviceranë dhe me të gjithë ata që mund të kuptonin gjuhën frënge. Përmes saj, mërgata shqiptare kërkonte të ndërtonte ura mirëkuptimi dhe mbështetjeje ndërkombëtare për kauzën e studentëve të Prishtinës.

Vetë përdorimi i fjalës “solidaritet” ka një domethënie të veçantë historike. Ajo shpreh jo vetëm mbështetjen morale për demonstruesit, por edhe identifikimin e mërgatës me idealet dhe kërkesat e tyre. Në këtë mënyrë, shqiptarët jashtë atdheut dëshmonin se ndiheshin pjesë e të njëjtit fat historik dhe se ngjarjet në Kosovë nuk ishin një çështje lokale, por një plagë dhe një shpresë e përbashkët kombëtare.

Sot, kur kjo parullë shfaqet pas shumë vitesh nga heshtja e një zarfi të vjetër, ajo fiton një vlerë të re. Ajo nuk është më vetëm një mjet proteste i një momenti të caktuar historik, por një artefakt që dëshmon lidhjen e fuqishme midis Kosovës dhe mërgatës së saj. Nëpërmjet saj mund të lexohet historia e një brezi shqiptarësh që, edhe pse larg vendlindjes, nuk reshtën së ngrituri zërin për të drejtat e popullit të tyre.

Kjo fletë e madhe me shkronja të zeza, e mbajtur dikur në duart e protestuesve në rrugët e qyteteve frankofone, përfaqëson sot një copëz të gjallë të kujtesës historike shqiptare. Ajo dëshmon se demonstratat studentore të marsit 1981 nuk ishin vetëm një ngjarje e Universitetit të Prishtinës, por një moment që mobilizoi shqiptarët kudo ku jetonin, duke e shndërruar solidaritetin në një formë të rezistencës kombëtare dhe duke e bërë zërin e Kosovës të dëgjohej përtej kufijve të saj. Në këtë kuptim, parulla mbetet një dëshmi e fuqishme e ndërgjegjes kombëtare dhe e rolit që mërgata shqiptare luajti në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës gjatë viteve më të vështira të historisë së saj moderne.

Pas thirrjes së madhe për solidaritet me studentët shqiptarë të Universitetit të Prishtinës, parulla vazhdonte me një fjali të shkurtër, por jashtëzakonisht të ngarkuar me kuptime politike dhe historike: “Territoire albanais occupé par la Yougoslavie”- (“Territor shqiptar i pushtuar nga Jugosllavia”).

Ndonëse e përbërë vetëm nga pak fjalë, kjo fjali përmbledhte në vetvete një interpretim të tërë historik dhe politik të pozitës së Kosovës në Jugosllavinë e kohës. Ajo nuk ishte thjesht një slogan proteste, por një deklaratë e drejtpërdrejtë politike, e formuluar për t’i paraqitur opinionit ndërkombëtar këndvështrimin e mërgatës shqiptare mbi statusin e Kosovës dhe fatin e popullit shqiptar nën administrimin jugosllav.

Në vitet tetëdhjetë, kur Jugosllavia paraqitej në Perëndim si një shtet socialist më liberal se vendet e tjera të bllokut lindor, mërgata shqiptare përpiqej të sfidonte këtë imazh duke sjellë në vëmendje atë që ajo e konsideronte si padrejtësi historike ndaj shqiptarëve. Për veprimtarët shqiptarë jashtë atdheut, Kosova nuk shihej thjesht si një krahinë autonome brenda Federatës Jugosllave, por si një territor me shumicë dërrmuese shqiptare, i ndarë nga trungu kombëtar dhe i mbajtur nën kontrollin e një shteti që, mohonte të drejtat themelore kombëtare të popullsisë shqiptare.

Pikërisht për këtë arsye, në shumë parulla, trakte dhe memorandume të kohës përdorej gjuha e fuqishme politike e çlirimit kombëtar. Termi “territor shqiptar” synonte të theksonte përkatësinë historike, etnike dhe kulturore të Kosovës me kombin shqiptar, ndërsa fjala “i pushtuar” shprehte bindjen se sundimi jugosllav nuk përfaqësonte një bashkëjetesë të barabartë federative, por një formë dominimi politik dhe kombëtar.

Kur lexohet sot, kjo fjali duhet të kuptohet brenda kontekstit historik të kohës në të cilën u shkrua. Ajo pasqyron gjuhën politike të lëvizjeve kombëtare shqiptare të dekadave të fundit të shekullit XX, një gjuhë e formuar nga përvoja e represionit, burgosjeve politike, kufizimeve të lirisë së shprehjes dhe përplasjes së vazhdueshme ndërmjet aspiratave kombëtare shqiptare dhe politikave shtetërore jugosllave. Për shumë shqiptarë të Kosovës dhe të mërgatës, veçanërisht pas demonstratave të vitit 1981 dhe valës së arrestimeve që pasuan, bindja se Kosova jetonte nën një sistem shtypës u bë edhe më e fortë dhe më e artikuluar.

Në të njëjtën kohë, kjo fjali dëshmon edhe për përpjekjen e mërgatës shqiptare për ta ndërkombëtarizuar çështjen e Kosovës. Duke e formuluar mesazhin në gjuhën frënge dhe duke përdorur terminologji të njohur në diskursin ndërkombëtar mbi kolonializmin, okupimin dhe të drejtën e vetëvendosjes, autorët e parullës synonin të krijonin analogji me lëvizjet e tjera çlirimtare që kishin fituar mbështetje në Evropë dhe në botë. Kjo ishte një mënyrë për ta paraqitur çështjen shqiptare jo vetëm si një problem të brendshëm jugosllav, por si një çështje të të drejtave të njeriut dhe të lirive kombëtare.

Sot, kjo fjali e shkurtër mbetet një dëshmi autentike e klimës politike dhe emocionale të asaj periudhe. Ajo na ndihmon të kuptojmë jo vetëm mënyrën se si mërgata shqiptare e perceptonte realitetin e Kosovës, por edhe gjuhën politike me të cilën ajo përpiqej të fitonte vëmendjen dhe mbështetjen e opinionit ndërkombëtar. Në pak fjalë, ajo përmbledh dramën historike të një populli që kërkonte njohje, liri dhe të drejtën për të vendosur vetë për fatin e tij. Për këtë arsye, ajo nuk duhet parë vetëm si një slogan proteste, por si një dokument i vogël historik që bart frymën, idealet dhe bindjet e një epoke të tërë të rezistencës shqiptare.

Pas deklaratës së fuqishme politike mbi Kosovën, parulla vazhdonte me një fjali që tejkalonte kufijtë e retorikës politike dhe hynte thellë në sferën e ndjenjës, identitetit dhe përkatësisë shpirtërore:

KOSSOVO – est notre sang qui ne se pardonne pas.

(“Kosova është gjaku im që nuk falet.”)

Kjo fjali e shkurtër, e ngjeshur me emocion dhe simbolikë, përfaqësonte një nga ato shprehje që lindin në kohë të trazuara historike, kur një popull ndjen se ekzistenca, dinjiteti dhe e ardhmja e tij janë vënë në provë. Ajo nuk ishte thjesht një slogan i shkruar mbi një pankartë proteste, ishte një betim, një dëshmi e lidhjes së pandashme ndërmjet njeriut dhe atdheut, ndërmjet individit dhe fatit kolektiv të kombit të tij.

Në traditën shqiptare, gjaku ka pasur gjithmonë një kuptim shumë më të gjerë sesa dimensioni biologjik. Ai është simbol i trashëgimisë, i prejardhjes, i sakrificës dhe i besnikërisë ndaj rrënjëve. Përmes kësaj metafore, Kosova nuk paraqitet si një hapësirë gjeografike e zakonshme, as si një nocion administrativ apo politik. Ajo shndërrohet në pjesë të qenies njerëzore, në një element të pandarë të identitetit personal dhe kombëtar. Kur thuhet se “Kosova është gjaku im”, krijohet ideja se fati i saj është i lidhur pazgjidhshmërisht me fatin e vetë shqiptarit, se dhimbja e saj bëhet dhimbje personale dhe se çdo padrejtësi e ushtruar mbi të perceptohet si plagë e drejtpërdrejtë mbi vetë qenien e individit.

Pjesa e dytë e fjalisë, “që nuk falet”, e shton edhe më tej forcën emocionale dhe historike të mesazhit. Kjo nuk duhet kuptuar si një thirrje për hakmarrje, por si një refuzim i harresës. Ajo shpreh bindjen se padrejtësitë historike, shtypja politike, mohimi i të drejtave kombëtare dhe vuajtjet e një populli nuk mund të fshihen nga kujtesa kolektive. Në vetëdijen e shumë shqiptarëve të asaj kohe, kujtesa historike ishte një formë rezistence. Të kujtoje do të thoshte të mos dorëzoheshe, të mos harroje do të thoshte të ruaje identitetin dhe dinjitetin kombëtar.

Në kontekstin e viteve tetëdhjetë, kur demonstratat studentore të Kosovës u pasuan nga arrestime masive, dënime politike dhe një shtim i kontrollit shtetëror, fjali të tilla fitonin një peshë të jashtëzakonshme morale. Ato shprehnin ndjenjat e një brezi të tërë shqiptarësh që e shihnin Kosovën jo vetëm si vendlindjen e tyre, por si simbolin e një aspirate të papërmbushur për liri dhe vetëvendosje. Për mërgatën shqiptare, e cila jetonte larg vendit, këto fjalë kishin një jehonë edhe më të thellë. Sa më e madhe të ishte largësia fizike, aq më e fortë bëhej lidhja emocionale me tokën e origjinës. Prandaj, pankartat dhe parullat nuk përmbanin vetëm mesazhe politike, ato bartnin mallin, dhimbjen dhe krenarinë e njerëzve që jetonin mes dy botëve – në vendin ku punonin dhe në atdheun që nuk e hiqnin kurrë nga zemra.

Nga një këndvështrim historik, kjo fjali është një pasqyrë e qartë e gjuhës simbolike që karakterizonte lëvizjen kombëtare shqiptare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Ajo pasqyron një kulturë politike në të cilën atdheu nuk konceptohej vetëm si territor, por si pjesë e identitetit moral dhe shpirtëror të individit. Në këtë kuptim, Kosova përjetohej si kujtesë, si përgjegjësi dhe si amanet i brezave.

Tani, kur lexohen këto fjalë pas dekadash, ato mbeten një dëshmi prekëse e gjendjes emocionale dhe politike të kohës. Ato na kujtojnë se historia nuk shkruhet vetëm në dokumente shtetërore, rezoluta apo raporte diplomatike. Shpesh, ajo ruhet në një fjali të vetme të shkruar mbi një pankartë, në një thirrje të ngritur mes turmës, në një copë letër të zverdhur nga koha. Dhe pikërisht për këtë arsye, shprehja “Kosova është gjaku im që nuk falet” mbetet një fragment i fuqishëm i kujtesës historike shqiptare, një dëshmi e dashurisë së thellë për atdheun dhe e vendosmërisë për të mos lejuar që sakrificat, vuajtjet dhe idealet e një populli të humbin në harresën e kohës.

Pas thirrjeve që kërkonin lirinë e Kosovës, që lavdëronin rezistencën kombëtare dhe afirmonin të drejtën e popullit shqiptar për të qenë zot i fatit të vet, parulla vazhdonte me një slogan të shkurtër, por me një ngarkesë të jashtëzakonshme emocionale dhe historike:

VIVE L'ALBANIE!

(“Rroftë Shqipëria!”)

Në pamje të parë, kjo mund të duket si një thirrje e zakonshme patriotike, një slogan që është dëgjuar dhe përsëritur në shumë periudha të historisë shqiptare. Mirëpo, kur vendoset në kontekstin e demonstratave të vitit 1981 dhe të veprimtarisë së mërgatës shqiptare në Evropë, kjo thirrje merr një kuptim shumë më të thellë dhe më të gjerë. Ajo nuk ishte thjesht një shprehje dashurie për shtetin shqiptar, por një simbol i përkatësisë kombëtare, i unitetit shpirtëror dhe i lidhjes historike që shqiptarët e Kosovës ndienin me kombin e tyre.

Për dekada me radhë, kufijtë politikë kishin ndarë shqiptarët në shtete të ndryshme, por nuk kishin mundur të shuanin ndjenjën e përbashkët të identitetit kombëtar. Në vetëdijen e shqiptarëve të Kosovës, Shqipëria nuk përfaqësonte vetëm një shtet fqinj, ajo mishëronte simbolin e mbijetesës së kombit shqiptar, kujtesën historike të përbashkët, gjuhën, kulturën dhe trashëgiminë shpirtërore që i bashkonte shqiptarët kudo që jetonin. Për këtë arsye, thirrja “Rroftë Shqipëria!” nuk ishte vetëm një përshëndetje ndaj një vendi, por një deklarim publik i përkatësisë ndaj një kombi.

Në atmosferën e demonstratave dhe protestave të organizuara nga mërgata shqiptare, ky slogan kishte edhe një funksion tjetër të rëndësishëm. Ai shërbente si një simbol bashkimi ndërmjet shqiptarëve të Kosovës, të Shqipërisë dhe të diasporës. Në rrugët e qyteteve evropiane, ku shqiptarët protestonin për të drejtat e Kosovës, emri i Shqipërisë përmendej jo si një nocion gjeografik, por si një pikë referimi emocionale dhe historike. Ajo përfaqësonte rrënjët e përbashkëta, kujtesën e përbashkët dhe aspiratën për të ruajtur identitetin kombëtar pavarësisht kufijve politikë.

Kjo thirrje tingëllonte edhe si një moment kulmor i ndjenjës patriotike. Pas përshkrimit të padrejtësive, pas thirrjeve për liri dhe rezistencë, vjen pohimi i krenarisë kombëtare. Është sikur zëri i protestuesve të ngrihet mbi kufijtë dhe rrethanat politike për të shpallur një të vërtetë që ata e konsideronin të përhershme: se kombi shqiptar, pavarësisht ndarjeve dhe vështirësive historike, mbetet një bashkësi e lidhur nga gjuha, kultura dhe kujtesa e përbashkët.

Historikisht, slogani “Rroftë Shqipëria!” ka shoqëruar pothuajse të gjitha periudhat e rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare. Ai është dëgjuar në kohën e Rilindjes Kombëtare, në kryengritjet për pavarësi, në tubimet patriotike të diasporës dhe në demonstratat politike të shekullit XX. Për këtë arsye, përfshirja e tij në këtë parullë nuk ishte rastësi. Ajo e vendoste kauzën e Kosovës brenda vazhdimësisë së historisë kombëtare shqiptare, duke e paraqitur atë si pjesë të një përpjekjeje më të gjerë për ruajtjen e identitetit dhe të dinjitetit kombëtar.

Për mërgimtarët shqiptarë që e mbanin këtë pankartë në duar, këto dy fjalë kishin një peshë të veçantë emocionale. Ata jetonin larg trojeve shqiptare, por në ndërgjegjen e tyre Shqipëria mbetej simboli i atdheut dhe i përkatësisë kombëtare. Prandaj, kur brohorisnin “Rroftë Shqipëria!”, ata nuk shprehnin vetëm një qëndrim politik, ata afirmonin lidhjen e tyre shpirtërore me historinë dhe kulturën shqiptare.

Sot, kur e lexojmë këtë slogan në një parullë të ruajtur nga ajo kohë, ai shfaqet si një dëshmi e fuqishme e vetëdijes kombëtare që karakterizonte veprimtarinë e mërgatës shqiptare. Në ato dy fjalë të thjeshta pasqyrohet një histori e tërë emocionesh, sakrificash dhe shpresash. Ato na kujtojnë se, për  shqiptarët, Shqipëria nuk ishte vetëm një realitet shtetëror, por një ideal, një simbol identiteti dhe një pikë referimi morale në rrugëtimin e tyre historik.

Prandaj, thirrja “Rroftë Shqipëria!” në fund të kësaj parulle nuk duhet parë vetëm si një slogan patriotik. Ajo ishte një shpallje krenarie kombëtare, një dëshmi e lidhjeve të pandërprera ndërmjet shqiptarëve kudo që jetonin dhe një afirmim i bindjes se historia, kultura dhe identiteti i përbashkët janë më të fortë se çdo kufi politik i vendosur nga rrethanat e kohës.

Pas vargut të fjalëve të mbushura me dhimbje, krenari dhe vendosmëri, parulla kulmonte me një thirrje që për dekada kishte jehuar në zemrat e shqiptarëve brenda dhe jashtë Kosovës:

VIVE KOSSOVO LIBRE !

(“Rroftë Kosova e lirë!”)

Kjo ishte më shumë se një fjali e shkurtër e shkruar në fund të një pankarte. Ajo ishte përmbledhja e një ëndrre kolektive, e një ideali që kishte mbijetuar nëpër breza, pavarësisht ndalimeve, represionit dhe përpjekjeve për ta heshtur. Në ato tri fjalë të thjeshta gjendej e përqendruar historia e gjatë e përpjekjeve të shqiptarëve për liri, dinjitet dhe vetëvendosje.

Në aspektin historik, thirrja “Rroftë Kosova e lirë!” nuk ishte një slogan i rastësishëm i krijuar nga emocionet e çastit. Ajo ishte vazhdimësi e një tradite të gjatë të lëvizjeve kombëtare shqiptare, të cilat gjatë shekullit XX kishin mbajtur gjallë idealin e çlirimit dhe të afirmimit të të drejtave kombëtare. Kjo thirrje kishte lindur nga përvoja historike e një populli që kishte kaluar nëpër periudha të gjata mohimi politik, diskriminimi dhe përpjekjesh për ruajtjen e identitetit të vet kombëtar.

Për studentët që dolën në rrugët e Prishtinës në marsin e vitit 1981, për intelektualët që shkruanin në fshehtësi, për të burgosurit politikë që kalonin vitet në qelitë jugosllave dhe për mërgimtarët që protestonin në qytetet evropiane, kjo thirrje përfaqësonte një horizont shprese. Ajo nuk i referohej vetëm një gjendjeje politike të dëshiruar; ajo shprehte një vizion për të ardhmen, një Kosovë ku shqiptarët do të mund të jetonin të lirë, të barabartë dhe zotë të fatit të tyre.

Në demonstratat e mërgatës shqiptare, kjo thirrje merrte një dimension edhe më të veçantë. Shqiptarët që jetonin larg atdheut e shqiptonin atë me mall, me krenari dhe me dhimbje. Ata mund të ishin fizikisht larg Kosovës, por emocionalisht mbeteshin të lidhur me çdo zhvillim që ndodhte në vendlindje. Për ta, thirrja “Rroftë Kosova e lirë!” ishte një mënyrë për të dëshmuar se largësia gjeografike nuk kishte mundur ta zbehte përkatësinë kombëtare. Përkundrazi, shpeshherë malli dhe pamundësia për të qenë pranë vendit të tyre e bënin edhe më të fortë lidhjen shpirtërore me Kosovën.

Nga këndvështrimi politik, kjo fjali tingëllon si fundi i një betimi kolektiv. Pas përshkrimit të padrejtësive, pas shprehjes së solidaritetit me studentët dhe pas deklarimit të lidhjes së përjetshme me Kosovën, vjen pohimi i shpresës. Historia e popujve tregon se asnjë lëvizje nuk mund të mbijetojë vetëm mbi kujtimin e vuajtjeve, ajo ka nevojë edhe për një ideal që e udhëheq drejt së ardhmes. Pikërisht këtë rol e luante thirrja “Rroftë Kosova e lirë!”. Ajo ishte drita në fund të rrugës së gjatë të sakrificës.

Sot, kur e lexojmë këtë parullë në distancën e dekadave, ajo na duket si një zë që vjen nga një epokë e mbushur me sfida dhe përballje. Megjithatë, ajo ruan ende fuqinë e saj emocionale dhe historike. Në ato pak fjalë mund të dëgjohet jehona e protestave studentore, zëri i mërgatës shqiptare në rrugët e Evropës, fryma e rezistencës së intelektualëve dhe shpresa e mijëra njerëzve që besonin se liria nuk ishte një ëndërr e paarritshme, por një e drejtë që duhej fituar.

Prandaj, “Rroftë Kosova e lirë!” nuk ishte vetëm fundi i një parulle. Ishte përmbyllja simbolike e një mesazhi të tërë politik dhe kombëtar, një thirrje që bashkonte kujtesën e së kaluarës me besimin në të ardhmen. Ajo mbeti për vite me radhë motoja e atyre që nuk reshtën së besuari se liria, sado e largët të dukej, do të vinte një ditë dhe se zëri i një populli që kërkon të drejtat e veta nuk mund të heshtet përgjithmonë.

Vijon