Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (12)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (12)

Thirrja e Mërgatës për Bashkim dhe Qëndresë

Ai theksonte se përkundër gjithë asaj dhune, heroizmi i radhëve patriotiko-revolucionare shkëlqeu qartë dhe u bë i dukshëm për të gjithë. Ishte heroizmi i njerëzve të zakonshëm — studentëve, vajzave, djemve dhe punëtorëve — që dilnin në rrugë jo me armë, por me guximin për të kërkuar të drejtën e tyre. Në këtë përshkrim, demonstratat e vitit 1981 shfaqen si një skenë e madhe e ndërgjegjes kombëtare, ku frika thyhej nga vendosmëria kolektive.

Veçanërisht madhështore është figura e “shqiptares së patrembur” që marshon përpara dhe nuk e ndalin as plumbat e as bajonetat. Nëpërmjet kësaj figure, traktshkruesi ngre lart rolin e gruas shqiptare në rezistencë, duke e paraqitur atë jo si figurë të heshtur të dhimbjes, por si simbol të guximit dhe krenarisë kombëtare. Gruaja shqiptare bëhet vazhduese e legjendës së Shotë Galicës — heroinës së njohur të qëndresës shqiptare — dhe kështu historia lidhet me të tashmen. Sikur shpirti i Shotës të kishte zbritur sërish në rrugët e Kosovës, në fytyrat e vajzave studente dhe grave që marshonin pa u trembur përballë armëve të regjimit.

“Përsëriste ajo legjendën e Shotës!” — kjo fjali tingëllon si një urë mes epokave të rezistencës shqiptare. Traktshkruesi nuk e sheh qëndresën e vitit 1981 si një ngjarje të izoluar, por si vazhdim të një historie të gjatë sakrifice për liri. Shotë Galica, simboli i trimërisë dhe i luftës kundër pushtuesit, rikthehet në mënyrë metaforike në çdo grua shqiptare që nuk pranon të përkulet. Në këtë mënyrë, demonstratat marrin dimension mitik dhe populli fiton tiparet e një kombi që e bart rezistencën në gjakun dhe kujtesën e tij historike.

Pastaj, përshkrimi bëhet edhe më dramatik: “Qëndrojnë shqiptarët me grushte kundra tankseve…” Kjo figurë është një nga më të fuqishmet e traktit, sepse përmbledh të gjithë pabarazinë e përplasjes ndërmjet popullit dhe pushtetit. Njëra palë zotëronte tanket, armët dhe shtetin; pala tjetër kishte vetëm grushtet, zemrën dhe idealin për liri. Megjithatë, traktshkruesi e paraqet këtë pabarazi jo si dobësi të shqiptarëve, por si dëshmi të madhështisë së tyre morale. Sepse ai që del me duar bosh përballë tankeve, por nuk heq dorë nga liria, fiton një forcë që asnjë ushtri nuk mund ta thyejë plotësisht.

Në këto rreshta ndihet qartë se liria paraqitet si vlerë absolute, si diçka që populli shqiptar ishte i gatshëm ta kërkonte “me çdo çmim”. Kjo nuk është vetëm një deklaratë politike; është një betim shpirtëror dhe historik. Liria shfaqet si një nevojë jetike, si ajri pa të cilin kombi nuk mund të mbijetojë. Prandaj edhe plumbat, burgjet dhe tanket nuk arrijnë ta shuajnë këtë dëshirë.

Në fund, traktshkruesi shpërthen në admirim për rininë shqiptare: “Dhe ec e mos i thuaj Rinisë Shqiptare Rini Revolucionare trime.” Kjo fjali tingëllon si një himn për brezin e ri që kishte marrë mbi vete barrën e rezistencës. Rinia shqiptare paraqitet si zemra e gjallë e revoltës, si forca që nuk pranon nënshtrim dhe që ka guximin të përballet me shtetin represiv në emër të dinjitetit kombëtar.

Në tërësi, ky fragment i traktit është një këngë heroike për qëndresën shqiptare. Në të ndërthuren dhimbja dhe krenaria, gjaku dhe shpresa, terrori dhe heroizmi. Gjuha e tij e zjarrtë dhe figurat poetike e shndërrojnë tekstin në një dëshmi të gjallë të shpirtit të revoltës së vitit 1981, ku populli shqiptar paraqitet jo si një turmë e shtypur, por si një komb që, edhe përballë tankeve, ruan të paprekur dinjitetin dhe ëndrrën për liri.

Më tej, traktshkruesi e vazhdonte rrëfimin e tij me një gjuhë të ndezur nga zemërimi dhe krenaria, duke e paraqitur pushtetin jugosllav si një armik të dobët në shpirt, të pabesë në veprime dhe të frikësuar nga qëndresa shqiptare. Në fjalët e tij ndihej bindja e thellë se, pavarësisht forcës ushtarake dhe terrorit që ushtronte, regjimi nuk kishte guximin të pranonte humbjet dhe plagët që po merrte në përballje me popullin shqiptar.

“Armiku i ligsht, i pabesë…” — kjo hyrje tingëllonte si një akt akuze morale, ku pushteti nuk gjykohej vetëm për dhunën e tij, por edhe për frikën dhe mashtrimin me të cilat përpiqej të mbulonte realitetin. Traktshkruesi e përshkruante armikun si një forcë që përpiqej të dukej e pathyeshme, por që në të vërtetë dridhej nga vendosmëria e popullit shqiptar. Sipas tij, regjimi nuk pranonte të tregonte se edhe nga radhët e veta kishte lënë dhjetëra të vrarë në Kosovë, sepse pranimi i kësaj do të nënkuptonte se përballë nuk kishte një popull të nënshtruar, por një komb që dinte të rezistonte.

Në këtë mënyrë, fjala e traktit merrte një dimension epik. Kosova nuk paraqitej më si një krahinë e shtypur, por si një tokë e krenarisë dhe e qëndresës, ku edhe armiku më i armatosur nuk mund të hynte pa paguar çmimin e përballjes me një popull të vendosur për liri. Në tekst ndihej fryma e një besimi të thellë historik: se çdo pushtues që kishte ardhur në Kosovë ishte përballur me shpirtin e pathyeshëm të shqiptarëve.

Kur traktshkruesi shprehet se “po vazhdoi kështu, do lërë kokën në Kosovë”, ai nuk flet vetëm për një humbje fizike apo ushtarake. Ai paralajmëron fatin historik të çdo force që përpiqet ta nënshtrojë këtë tokë me dhunë. Fjala “kokë” këtu merr kuptimin simbolik të rënies, të shkatërrimit moral dhe politik të pushtuesit përballë rezistencës së popullit. Është një mënyrë për të thënë se Kosova ka qenë gjithmonë një vend ku sunduesit kanë ardhur me arrogancë, por janë përballur me qëndresën e atyre që nuk e pranojnë robërinë.

Më tej, traktshkruesi e zgjeron këtë ide duke kujtuar se edhe më parë kanë ekzistuar armiq shumë më të fuqishëm e më të egër, të cilët megjithatë kanë dështuar përballë shpirtit shqiptar. Në këtë pjesë, historia shfaqet si një lumë i gjatë përplasjesh dhe sakrificash, ku Kosova paraqitet si një truall që nuk i ka pranuar kurrë lehtë pushtuesit. Aty ndihen jehonat e shekujve të rezistencës shqiptare, kujtimi i luftëtarëve dhe kryengritjeve që kanë mbrojtur dinjitetin e kombit përballë perandorive dhe regjimeve të ndryshme.

Dhe pikërisht këtu, traktshkruesi e quan Kosovën “Kosova kreshnike e trimave e trimëreshave”. Kjo shprehje i jep tekstit një frymë legjendare dhe poetike. Kosova nuk është më vetëm një hapësirë gjeografike, ajo bëhet një tokë mitike e mbushur me kujtesën e heronjve, e grave të guximshme dhe e brezave që kanë luftuar për liri. Fjala “kreshnike” evokon epikën shqiptare, këngët e trimërisë dhe figurat heroike që jetojnë në kujtesën popullore. Në këtë mënyrë, demonstratat dhe rezistenca e vitit 1981 vendosen në vazhdën e asaj tradite të gjatë historike të qëndresës shqiptare.

Veçanërisht domethënëse është përfshirja e “trimëreshave” përkrah trimave. Traktshkruesi nuk e sheh luftën për liri si barrë vetëm të burrave, por si një përpjekje të përbashkët të të gjithë popullit. Gruaja shqiptare paraqitet si bartëse e po atij guximi dhe dinjiteti, si pjesë e pandarë e historisë së sakrificës kombëtare. Kështu, Kosova bëhet vendi ku trimëria nuk ka gjini, por vetëm ideal.

Në tërësi, ky fragment i traktit është një përzierje e revoltës politike me frymën e epikës kombëtare. Në të ndërthuren historia, krenaria dhe besimi se liria nuk mund të mposhtet përgjithmonë. Gjuha e tij e zjarrtë nuk synon vetëm të dënojë armikun, por të ushqejë shpresën dhe vetëbesimin e popullit shqiptar. Përmes këtyre rreshtave, traktshkruesi përpiqet të bindë lexuesin se, ashtu si pushtuesit e dikurshëm kanë dështuar përballë Kosovës, edhe regjimi i kohës do të thyhet një ditë nga qëndresa e trimave dhe trimëreshave shqiptare.

Përsëri, trakti i drejtohej me një ton të rëndë e therës ndërgjegjes së shqiptarëve, duke i thirrur: “Bashkëatdhetarë!” — një fjalë që në ato rrethana tingëllonte si britmë dhimbjeje dhe si kushtrim për bashkim. Ishte një thirrje që vinte nga plagët e Kosovës, nga rrugët e mbuluara me gjak dhe nga zemrat e atyre që kishin parë me sytë e tyre tmerrin e represionit. Në atë adresim nuk kishte vetëm fjalë, kishte ankth, mall, revoltë dhe një dëshirë të madhe që shqiptarët të mos mbeteshin të shpërndarë në dhimbjen e tyre, por të shndërroheshin në një trup të vetëm qëndrese.

Traktshkruesi ndalej veçanërisht tek ata bashkatdhetarë që kishin udhëtuar drejt Kosovës dhe ishin kthyer prej andej me zemër të copëtuar nga ajo që kishin parë. Ata nuk sillnin me vete vetëm lajme, sillnin pamje të rënda, histori të përgjakura dhe kujtime që nuk mund të shqiteshin nga mendja. Kishin parë fytyra të trembura studentësh, rrugë të mbushura me ushtarë, familje të zhytura në zi dhe qytete ku frika endet si hije mbi çdo derë shqiptare. Ata kishin dëgjuar britmat e nënave dhe klithmat e rinisë së goditur nga dhuna shtetërore.

Prandaj traktshkruesi thoshte se ata “tregojnë dhe qajnë, s’i përmbajnë lotët…” Kjo fjali mbart një dhembje të thellë njerëzore. Rrëfimet e tyre nuk ishin vetëm kronika politike; ishin plagë të gjalla që shpërthenin në lot sa herë rikujtoheshin. Dhimbja ishte aq e madhe, saqë edhe ata që nuk kishin qenë dëshmitarë të drejtpërdrejtë të masakrave, kur dëgjonin tregimet, “shkreheshin në vaj”. Në këto rreshta ndihet atmosfera e një populli të tërë që jetonte në tronditje kolektive, ku rrëfimi për Kosovën bëhej një vajtim kombëtar.

Dhe pastaj, mes kësaj vale pikëllimi, traktshkruesi ndalet dhe ngre një pyetje therëse: “A nuk është kjo ligësi?” Në këtë pyetje përmblidhet e gjithë revolta morale ndaj asaj që po ndodhte. Dhuna nuk shihej vetëm si shtypje politike, por si një egërsi që kishte humbur çdo kufi njerëzor. Për autorin, armiku kishte zbritur në nivelet më të errëta të çnjerëzimit, sepse po ushtronte terror mbi një popull të pambrojtur, mbi studentë, vajza dhe fëmijë.

Por menjëherë pas këtij shpërthimi dhimbjeje, trakti merr një kthesë drejt vendosmërisë. “Po! S’kemi kohë të qajmë.” Kjo fjali tingëllon si një përpjekje për ta kthyer vajin në forcë dhe dëshpërimin në veprim. Traktshkruesi e kupton se lotët janë të natyrshëm, por ai paralajmëron se vetëm pikëllimi nuk mjafton për ta ndalur dhunën. Në ato rrethana, sipas tij, populli shqiptar nuk kishte luksin të mbetej vetëm në vajtim, ai duhej të zgjohej, të bashkohej dhe të organizohej.

“Ne duhet të bashkohemi që të bëhemi më të fortë!” — kjo thirrje për bashkim bëhet zemra e të gjithë fragmentit. Në sytë e traktshkruesit, vetëm uniteti mund të përballonte aparatin shtetëror jugosllav. Bashkimi nuk paraqitet thjesht si nevojë politike, por si domosdoshmëri historike dhe shpirtërore. Ai beson se organizimi, rezistenca dhe heroizmi janë armët e vetme të një populli të shtypur përballë një pushteti të armatosur deri në dhëmbë.

Kur ai shkruan se “lotët s’e bëjnë këtë dot”, fjala bëhet e ashpër, por edhe realiste. Traktshkruesi e di se dhembja nuk mund ta ndalë armikun. Mund të derdhen “detra me lot”, por ato nuk do ta prekin ndërgjegjen e atyre që ai i përshkruan si çetnikë dhe social-fashistë. Në këtë pjesë ndihet një dëshpërim i thellë ndaj mungesës së mëshirës së pushtetit. Sipas tij, armiku nuk njeh ndjenjë, nuk preket nga lotët e nënave dhe as nga britmat e fëmijëve.

Më tej, përshkrimi bëhet edhe më dramatik kur ai flet për dhunën ndaj fëmijëve shqiptarë dhe ndaj vajzave e grave shqiptare. Këto figura përdoren jo vetëm për të treguar mizorinë e represionit, por për ta paraqitur atë si një sulm ndaj vetë jetës dhe nderit kombëtar. Dhuna nuk shihej vetëm si ushtarake, ajo perceptohej si përpjekje për ta poshtëruar dhe për ta thyer shpirtin shqiptar.

Traktshkruesi e zgjeron akuzën edhe ndaj bashkëpunëtorëve vendorë, të cilët i paraqet si pjesë të së njëjtës makineri represive. Për të, tradhtia e tyre ishte po aq e rëndë sa dhuna e pushtuesit, sepse ata kishin zgjedhur të qëndronin kundër popullit të tyre. Kjo e bënte plagën edhe më të thellë: armiku nuk vinte vetëm nga jashtë, por kishte gjetur mbështetje edhe brenda vetë shoqërisë shqiptare.

Dhe në fund, fjala shpërthen në metaforën e errët: “Ata janë lubi…” Në folklorin shqiptar, lubia është një krijesë e frikshme dhe e pangopur, simbol i së keqes që ushqehet me shkatërrim. Duke i quajtur kështu, traktshkruesi nuk i paraqet më si njerëz, por si mishërim të barbarisë dhe urrejtjes. Kjo metaforë e bën edhe më dramatike ndarjen mes popullit shqiptar dhe pushtetit që ai përshkruan si çnjerëzor.

Në tërësi, ky fragment i traktit është një ndërthurje e fuqishme e vajit, revoltës dhe thirrjes për qëndresë. Ai lëviz mes lotëve dhe kushtrimit për bashkim, mes dhimbjes njerëzore dhe kërkesës për organizim kombëtar. Gjuha e tij e zjarrtë dhe metaforat dramatike e shndërrojnë tekstin në një dëshmi të thellë emocionale të kohës, ku populli shqiptar i Kosovës paraqitet si një komb i plagosur, por ende i vendosur të mos e humbë shpresën dhe vullnetin për liri.

Më tej, trakti vazhdonte me një ton të rëndë reflektimi dhe revolte, duke prekur një nga plagët më të mëdha të shqiptarëve të Kosovës — plagën e kurbetit. Në ato rreshta ndihej jo vetëm zemërimi ndaj pushtetit jugosllav, por edhe dhimbja e një kombi të copëtuar, i cili ishte detyruar të shpërndante bijtë e tij nëpër botë për bukën e gojës, ndërkohë që vendlindja mbetej e pambrojtur në çastet më të vështira të historisë së saj.

“Qeveria e Jugosllavisë s’na shiti në Perëndim vetëm për deviza…” — kjo fjali tingëllonte si një akuzë e rëndë morale dhe politike. Traktshkruesi e paraqiste emigrimin masiv të shqiptarëve jo vetëm si pasojë të varfërisë dhe mungesës së perspektivës, por si një strategji të menduar nga pushteti. Në sytë e tij, regjimi nuk kishte lejuar largimin e shqiptarëve vetëm për të përfituar ekonomikisht nga djersa e tyre në Perëndim, por edhe për ta zbrazur Kosovën nga rinia e saj më e fuqishme, nga krahu i saj më i shëndetshëm dhe më energjik.

Në këtë mënyrë, kurbeti shfaqet në trakt jo si zgjedhje e lirë, por si plagë historike. Ai paraqitet si një largim i dhimbshëm, ku shqiptari ndahej nga toka, familja dhe rrënjët e veta për të mbijetuar diku larg, ndërsa zemra i mbetej në Kosovë. Dhe pikërisht në çastin kur atdheu kishte më shumë nevojë për bijtë e tij, ata ndodheshin larg, nëpër fabrika të huaja, nëpër qytete të ftohta perëndimore, duke dëgjuar me ankth lajmet për gjakun dhe represionin në vendlindje.

Traktshkruesi e shpreh këtë me një ndjenjë të thellë trishtimi: pushteti kishte menduar “që ne të mos jemi në vendlindje kur i duhemi”. Në këto fjalë ndihet drama e mungesës. Kosova përfytyrohet si një nënë e plagosur që thërret bijtë e saj, ndërsa ata ndodhen larg dhe nuk mund t’i dalin pranë në çastin e dhimbjes. Është tragjedia e një populli që jo vetëm shtypej në vendin e vet, por edhe shpërndahej larg tij, në mënyrë që të dobësohej forca e rezistencës kombëtare.

Pastaj, trakti ndalet te shifra simbolike e “110.000 vetave”, të cilët përshkruhen si pjesa më e mirë e moshës dhe e shëndetit shqiptar. Këta mërgimtarë paraqiten si energjia e munguar e Kosovës — djemtë dhe burrat që do të duhej të ishin pranë popullit të tyre në rrugët e protestave dhe në qëndresën për liri. Në këtë përshkrim ndihet një dhembje e heshtur: atdheu kishte nevojë për krahët e tyre, për zërin dhe praninë e tyre, por kurbeti i kishte larguar.

Në mënyrë dramatike, traktshkruesi përshkruan mungesën e tyre si mungesë të një pjese të shpirtit të kombit. Ata “s’janë për t’i dalë vendit zot, s’janë për t’u ardhur në ndihmë vëllezërve dhe motrave…” Këtu fjala bëhet elegji për ndarjen shqiptare. Vëllezërit janë larg vëllezërve, motrat larg motrave, bijtë larg nënave, ndërsa Kosova përjeton ditët më të rënda të saj.

Por, megjithatë, në mes të kësaj dhimbjeje, traktshkruesi nuk humbet besimin. Ai e shpreh bindjen se, po të ishin të gjithë bashkë, “të fitojnë, pasi të gjithë të bashkuar grusht s’humbin kur janë drejtë.” Kjo fjali bart një optimizëm të fortë kolektiv dhe një besim pothuajse epik në fuqinë e unitetit shqiptar. Populli paraqitet si një grusht i vetëm, i cili, kur bashkohet rreth së drejtës dhe lirisë, bëhet i pathyeshëm.

Këtu traktshkruesi prek një nga idetë më të rëndësishme të mendimit patriotik shqiptar: se forca e kombit qëndron në bashkimin e tij. Ai beson se drejtësia morale e kauzës shqiptare është aq e madhe, saqë asnjë pushtet nuk mund ta mposhtë përgjithmonë një popull të bashkuar. Kjo e kthen tekstin nga një vajtim për kurbetin në një himn shprese dhe besimi.

Dhe më pas, mes gjithë pengesave dhe largësive, ai ngre lart figurën e patriotëve të vërtetë. “Patriotët e vërtetë kudo dhe në çdo kohë i dalin zot atdheut…” — kjo fjali e rikthen mërgatën në qendër të rezistencës kombëtare. Edhe pse larg fizikisht, revolucionarët dhe patriotët shqiptarë në mërgim paraqiten si pjesë aktive e luftës për liri. Ata ngrinin zërin e protestës, organizonin demonstrata, sensibilizonin opinionin ndërkombëtar dhe mbështesnin moralisht popullin në Kosovë.

Në këtë mënyrë, mërgata nuk shihet vetëm si viktimë e kurbetit, por edhe si vazhduese e rezistencës shqiptare. Largësia gjeografike nuk arrinte ta shuante lidhjen shpirtërore me atdheun. Përkundrazi, mallkimi i mërgimit shndërrohej në energji patriotike. Në çdo protestë të organizuar jashtë Kosovës, në çdo trakt të shpërndarë fshehurazi, në çdo zë të ngritur kundër padrejtësisë, mërgata përpiqej të bëhej krahu i zgjatur i popullit të vet.

Në tërësi, ky fragment i traktit është një reflektim i thellë mbi tragjedinë e kurbetit dhe mbi lidhjen e pathyeshme të shqiptarëve me atdheun. Ai ndërthur dhimbjen për largimin me krenarinë për patriotizmin e mërgimtarëve, duke e paraqitur mërgatën shqiptare si plagë dhe njëkohësisht si forcë të rezistencës kombëtare. Gjuha e tij e mbushur me mall, revoltë dhe shpresë e shndërron tekstin në një elegji poetike për shqiptarët e larguar dhe në një himn për bashkimin e tyre shpirtëror me Kosovën.

Në këtë pjesë të traktit, fjala merr trajtën e një thirrjeje të fuqishme morale dhe kombëtare, ku bashkatdhetarëve në mërgim nuk u kërkohej vetëm të ndienin dhimbje për Kosovën, por të dëshmonin me vepra se nuk e kishin harruar gjakun, prejardhjen dhe përgjegjësinë ndaj atdheut. Traktshkruesi nuk i drejtohej ndërgjegjes së shqiptarëve me urrejtje apo dëshpërim, por me një kërkesë të thellë për besnikëri ndaj rrënjëve dhe kujtesës kombëtare.

“Ata që duan të mos tradhtojnë gjakun e tyre…” — kjo fjali tingëllonte si një betim i heshtur, si një vijë morale që ndante ata që qëndronin pranë popullit të tyre nga ata që zgjedhin heshtjen dhe indiferencën. Gjaku, në këtë kontekst, nuk kishte vetëm kuptimin biologjik; ai simbolizonte trashëgiminë, kujtesën dhe sakrificën e brezave shqiptarë. Të mos tradhtoje gjakun do të thoshte të mos harroje historinë e popullit tënd, vuajtjet e tij dhe detyrimin moral për të qenë në anën e së drejtës.

Më tej, traktshkruesi i lidhte këto ndjenja me kujtimin e të rënëve: “ata që duan të mos tradhtojnë bijtë dhe bijat e rënë…” Në këto fjalë ndihet pesha e madhe e martirizimit të rinisë shqiptare. Të vrarët e demonstratave nuk paraqiten vetëm si viktima të represionit, por si amanet moral për brezat që mbetën gjallë. Sipas traktit, heshtja ndaj padrejtësisë do të ishte tradhti ndaj kujtimit të tyre, ndaj gjakut të derdhur për liri.

Por traktshkruesi nuk mbetet vetëm në gjuhën e emocioneve. Ai përpiqet të zgjojë veprimin dhe përgjegjësinë konkrete. Ai thekson se shqiptarët në botën e jashtme “kanë mundësinë të tregojnë veten”. Kjo fjali bart një mesazh të rëndësishëm: edhe pse larg Kosovës, mërgimtarët nuk janë të pafuqishëm. Përkundrazi, ata mund dhe duhet të bëhen zëri i popullit të shtypur, mbështetësit e rezistencës dhe mbrojtësit e së vërtetës në arenën ndërkombëtare.

Në këtë mënyrë, mërgata shqiptare paraqitet si një forcë morale dhe politike që mund ta thyejë izolimin e Kosovës. Traktshkruesi e sheh mërgimin jo vetëm si plagë, por edhe si hapësirë ku shqiptarët mund të organizohen lirshëm, të protestojnë dhe të sensibilizojnë opinionin botëror për tragjedinë që po ndodhte në atdhe.

Me krenari dhe admirim, ai përmend “punëtorët patriotë e revolucionarë”, të cilët, sipas tij, nuk e kishin “helmuar gjakun”. Kjo metaforë është domethënëse: gjaku i pahelmuar simbolizon ndërgjegjen e pastër kombëtare, shpirtin që nuk është korruptuar nga frika, oportunizmi apo propaganda e pushtetit. Këta mërgimtarë paraqiten si njerëz të thjeshtë — punëtorë fabrike, emigrantë të lodhur nga jeta e kurbetit — por me zemër të mbushur me dashuri për Kosovën dhe me ndjenjë të fortë përgjegjësie ndaj popullit të tyre.

Pastaj, trakti përshkruan valën e protestave të organizuara në qytete të ndryshme evropiane: në Bernë, Cyrih dhe Shtutgart. Këto demonstrata paraqiten jo thjesht si tubime politike, por si shenja të gjalla të ndërgjegjes shqiptare në mërgim. Në rrugët e qyteteve të huaja, larg Kosovës, mërgimtarët shqiptarë ngrinin flamujt, zërin dhe dhimbjen e tyre për të treguar se atdheu jetonte brenda tyre, edhe pse ata ndodheshin larg tij.

Këto protesta duken si ura shpirtërore ndërmjet Kosovës së shtypur dhe diasporës shqiptare. Në çdo pankartë, në çdo thirrje proteste, në çdo marshim, jehonte dhimbja e Kosovës dhe kërkesa për drejtësi. Dhe traktshkruesi i konsideron ato protesta “të suksesshme”, sepse ato arrinin ta nxirrnin çështjen shqiptare nga heshtja dhe ta bënin të dëgjohej në botën perëndimore.

Më tej, ai e kthen vështrimin drejt protestës së ardhshme në Dyseldorf, të cilën e paraqet si një moment të madh bashkimi dhe solidariteti. “Tani radhën e ka mitingu protestues në Dyseldorf…” — kjo tingëllon si një kushtrim i ri, si një thirrje për mobilizim kolektiv. Traktshkruesi përfytyron mijëra bashkatdhetarë që do të mblidhen së bashku, jo vetëm shqiptarë, por edhe njerëz përparimtarë nga popuj të tjerë të Jugosllavisë, gjermanë, turq dhe të tjerë.

Kjo pjesë e traktit bart një dimension të rëndësishëm solidariteti ndërkombëtar. Çështja shqiptare nuk paraqitet më si një dhimbje vetëm shqiptare, por si pjesë e një lufte më të gjerë për drejtësi, liri dhe dinjitet njerëzor. Në këtë mënyrë, protesta në Dyseldorf shfaqet si një skenë ku popuj të ndryshëm bashkohen kundër represionit dhe në mbështetje të kërkesave të drejta të shqiptarëve në Jugosllavi.

Kulmi i këtij fragmenti është bindja se të gjithë së bashku “do t’i dënojnë masakrat dhe do të përkrahin kërkesat e drejta të popullsisë shqiptare”. Kjo fjali mbart një shpresë të madhe kolektive: se zëri i bashkuar i njerëzve të lirë mund të bëhet më i fortë se propaganda dhe dhuna e pushtetit.

Në tërësi, kjo pjesë e traktit është një himn për ndërgjegjen patriotike të mërgatës shqiptare. Ajo ndërthur dhimbjen e kurbetit me krenarinë e rezistencës, mallin për atdheun me thirrjen për veprim dhe solidaritet. Gjuha e zjarrtë dhe poetike e traktshkruesit e shndërron mërgatën shqiptare në një trup të gjallë kombëtar, që edhe larg Kosovës vazhdon të rrahë në të njëjtin ritëm me plagët dhe shpresat e popullit të vet.

Vazhdimisht, në rreshtat e traktit ndihej një ngutje e madhe shpirtërore dhe kombëtare, një thirrje që dilte nga zemra e një populli të plagosur dhe që kërkonte të mos mbetej vetëm në dhimbjen e vet. Fjala e traktshkruesit bëhej kushtrim i hapur për mobilizim, për dalje masive në demonstrata, për ngritje zëri kundër heshtjes dhe harresës. Nuk mjaftonte më vetëm të ndjeje dhembje për Kosovën; duhej të dilje në rrugë, të bëheshe pjesë e zërit kolektiv të protestës dhe të dëshmoje para botës se populli shqiptar nuk po përkulej përballë terrorit.

“Ejani sa më shumë…” — kjo thirrje tingëllonte si një kambanë alarmi që kërkonte të zgjonte ndërgjegjen e çdo shqiptari në mërgim. Në ato fjalë kishte urgjencë, ankth dhe besim njëkohësisht. Traktshkruesi e ndiente se heshtja do të ishte një lloj vdekjeje morale, ndërsa pjesëmarrja në demonstrata bëhej akt nderi dhe përgjegjësie ndaj atdheut. Çdo shqiptar që dilte në protestë shihej si një zë i Kosovës së shtypur, si një dëshmitar i së vërtetës që pushteti përpiqej ta mbulonte me propagandë dhe frikë.

Vijon