Lekë Mrijaj: Pesë rreze drite të Senekës në shqip, falë shqipërimit të Gjon Mark Krasniqit

PESË RREZE DRITE TË SENEKËS NË SHQIP, FALË SHQIPËRIMIT TË GJON MARK KRASNIQIT

Rreth një muaj më parë, shqipëruesi Gjon Mark Krasniqi nxori në dritë pesë vepra të rëndësishme të filozofit të madh romak Lucius Annaeus Seneca: “Mbi shkurtësinë e jetës”, “Mbi providencën”, “Mbi jetën e lumtur”, “Mbi qetësinë e shpirtit” dhe “Mbi zemërimin”. Botimi i këtyre veprave në gjuhën shqipe përbën një ngjarje me rëndësi të veçantë për kulturën, filozofinë dhe mendimin shqiptar, sepse përmes tyre lexuesit tonë i hapet një dritare e re drejt urtisë së lashtë greko-romake dhe drejt njërit prej mendimtarëve më të shquar të filozofisë stoike.

Ndonëse janë shkruar rreth dy mijë vjet më parë, veprat e Senekës mbeten jashtëzakonisht aktuale. Ato flasin për jetën, kohën, vuajtjen, lumturinë, qetësinë shpirtërore, zemërimin, vetëpërmbajtjen dhe marrëdhënien e njeriut me vetveten dhe me botën. Pikërisht për këtë arsye, këta pesë libra mund të cilësohen si pesë drita që e ndihmojnë njeriun ta kuptojë më mirë qenien e vet, dobësitë, pasionet, frikën dhe dëshirat, por edhe mundësinë për të jetuar me më shumë maturi, dinjitet dhe urti.

Në veprën “Mbi shkurtësinë e jetës”, Seneka ndalet te një nga shqetësimet më të mëdha të njeriut: kalimi i kohës. Ai e kundërshton bindjen se jeta është e shkurtër në vetvete. Sipas tij, njeriu nuk ka domosdoshmërisht pak kohë, por humb shumë prej saj në shqetësime të kota, në ambicie të pafundme, në lakmi, në angazhime të panevojshme dhe në varësi nga mendimi i të tjerëve. Koha është pasuria më e çmuar e njeriut, por edhe ajo që shpërdorohet më lehtë. Për këtë arsye, Seneka e fton njeriun të mos jetojë mekanikisht, por me vetëdije, duke ia dhënë secilit çast peshën dhe kuptimin që meriton.

Në parathënien e kësaj vepre, Anton Nikë Berisha vëren se filozofia e Senekës synon kuptimin sa më të thellë të jetës dhe të artit të të jetuarit. Sipas tij, një nga mendimet më të rëndësishme të filozofit romak është se e keqja nuk buron gjithmonë nga sendet apo rrethanat, por nga perceptimi i gabuar që njeriu krijon për to. Për këtë arsye, njeriu duhet ta edukojë vazhdimisht gjykimin e vet, në mënyrë që të arrijë një perceptim më të drejtë dhe, rrjedhimisht, një sjellje më të denjë.

Në librin “Mbi providencën”, Seneka trajton pyetjen e vjetër dhe të vështirë se përse njerëzit e mirë përballen me vuajtje, sprova dhe fatkeqësi. Ai mendon se vështirësitë nuk janë gjithmonë shenjë e braktisjes apo e padrejtësisë së fatit. Përkundrazi, ato mund të jenë prova përmes të cilave njeriu e forcon karakterin, e ushtron qëndresën dhe e dëshmon virtytin. Ashtu si luftëtari nuk mund ta tregojë trimërinë pa hyrë në betejë, edhe njeriu nuk mund ta njohë fuqinë e vet shpirtërore pa u përballur me sprova.

Anton Nikë Berisha, duke folur për këtë vepër, e lidh providencën me përpjekjen e hershme të njeriut për ta kuptuar botën, natyrën dhe dukuritë e pashpjegueshme. Përmes përfytyrimit, besimeve, miteve, gojëdhënave dhe legjendave, njeriu ndërtoi një botë shpirtërore që i shërbeu si ngushëllim dhe si mënyrë për t’u dhënë kuptim rrethanave të vështira të jetës. Në këtë mënyrë, providenca shfaqet jo vetëm si nocion filozofik, por edhe si kërkim i vazhdueshëm njerëzor për ta kuptuar rendin e botës dhe domethënien e vuajtjes.

Në veprën “Mbi jetën e lumtur”, Seneka shqyrton një nga synimet më të mëdha të njeriut: dëshirën për të qenë i lumtur. Mirëpo, sipas tij, lumturia nuk qëndron te pasuria, fama, pushteti apo kënaqësitë e çastit. Ajo buron nga jeta në pajtim me arsyen, natyrën dhe virtytin. Njeriu i lumtur nuk është ai që zotëron më shumë, por ai që nuk bëhet skllav i asaj që zotëron. Lumturia është një gjendje e brendshme, e ndërtuar mbi maturinë, vetëpërmbajtjen, drejtësinë dhe lirinë shpirtërore.

Në parathënien e kësaj vepre, Anton Nikë Berisha thekson se njeriun e kanë përcjellë gjithmonë dy synime themelore: dëshira për ta bërë jetën më të lehtë, më të denjë dhe më të lumtur, si dhe përpjekja për ta njohur sa më mirë vetveten dhe botën që e rrethon. Këto dy synime bashkohen në mendimin e Senekës, i cili e paralajmëron njeriun të mos e ngatërrojë lumturinë me kënaqësinë e përkohshme. Një njeri mund të ketë shumë pasuri dhe të jetë i trazuar, ndërsa një tjetër mund të ketë pak dhe të jetojë me qetësi, dinjitet dhe liri të brendshme.

Në veprën “Mbi qetësinë e shpirtit”, Seneka i kushtohet një prej nevojave më të thella të njeriut: ruajtjes së ekuilibrit të brendshëm. Qetësia shpirtërore nuk nënkupton mungesën e problemeve, por aftësinë për të mos u sunduar prej tyre. Njeriu i qetë nuk është ai që nuk përjeton vështirësi, por ai që nuk e humb drejtimin e arsyes dhe të ndërgjegjes kur ato shfaqen.

Anton Nikë Berisha e paraqet shpirtin si shtyllë të jetës së njeriut, të lidhur ngushtë me karakterin, virtytin, mirësinë, mendjen, ndërgjegjen dhe arsyen. Shpirti është burim fuqie për t’i përballuar të papriturat, ligësitë dhe vështirësitë e përditshme. Ky mesazh është veçanërisht i rëndësishëm për njeriun e sotëm, i cili jeton nën trysninë e shpejtësisë, shqetësimit, konkurrencës dhe pasigurisë. Seneka na kujton se qetësia nuk mund të kërkohet vetëm në rrethanat e jashtme, por duhet të ndërtohet brenda njeriut, përmes njohjes së vetvetes, masës, vetëkontrollit dhe pajtimit me atë që nuk mund të ndryshohet.

Vepra e pestë, “Mbi zemërimin”, është ndër trajtesat më të rëndësishme morale të Senekës. Ajo përbëhet nga tri libra dhe i drejtohet vëllait të tij, Novatusit, të njohur më vonë me emrin Gallio. Megjithatë, këshillat e filozofit nuk kufizohen vetëm te një person, por i drejtohen çdo njeriu që dëshiron të jetojë me maturi, drejtësi dhe qetësi shpirtërore.

Në hyrjen e kësaj vepre, Gjon Mark Krasniqi e paraqet zemërimin si një nga ndjenjat më të fuqishme dhe më të rrezikshme të shpirtit njerëzor. Ai lind shpejt, rritet me vrull dhe e shtyn njeriun drejt veprimeve të pamatura. Seneka nuk e konsideron zemërimin shenjë force, por dobësi të mendjes, sepse ai e errëson gjykimin dhe e largon njeriun nga veprimi i drejtë. Njeriu i zemëruar nuk është më zot i vetvetes, por rob i një pasioni që mund të shkaktojë pasoja të rënda si për të, ashtu edhe për të tjerët.

Në të kundërt, njeriu i urtë përpiqet ta ruajë qetësinë e mendjes, të veprojë sipas arsyes dhe t’i sundojë pasionet përmes maturisë dhe vetëpërmbajtjes. Në këtë kuptim, “Mbi zemërimin” nuk është vetëm një analizë filozofike e një ndjenje njerëzore, por edhe një udhërrëfyes praktik për jetën. Sipas Senekës, fitorja më e madhe e njeriut nuk është ajo mbi të tjerët, por ajo mbi vetveten. Kush arrin t’i sundojë pasionet dhe ta ruajë kthjelltësinë e mendjes, fiton një liri të brendshme që askush nuk mund t’ia marrë.

Anton Nikë Berisha vëren se asnjë filozof nuk është marrë aq gjerësisht dhe nuk e ka ndriçuar aq thellësisht zemërimin sa Seneka. Filozofi romak i kushtoi kësaj ndjenje tri libra, me rreth njëqind kapituj, duke analizuar natyrën, shkaqet, pasojat dhe mënyrat e mposhtjes së saj. Pikërisht kjo thellësi e bën veprën të rëndësishme edhe sot, në një kohë kur zemërimi shfaqet shpesh në familje, në shoqëri, në politikë, në rrjetet sociale dhe në jetën publike.

Shqipërimi i këtyre pesë veprave nga ana e Gjon Mark Krasniqi përbën një kontribut të çmuar për kulturën shqiptare. Përkthimi i Senekës kërkon jo vetëm njohje të gjuhës dhe të filozofisë antike, por edhe ndjeshmëri stilistike, përgjegjësi ndaj tekstit dhe aftësi për ta përcjellë mendimin e ndërlikuar në një shqipe të qartë dhe të kuptueshme. Gjon Mark Krasniqi ka arritur t’ia afrojë këto vepra lexuesit shqiptar, duke ruajtur seriozitetin filozofik dhe, njëkohësisht, rrjedhshmërinë e ligjërimit.

Pikërisht një vlerë të veçantë këtyre botimeve ua shtojnë edhe parathëniet e Anton Nikë Berishës, të cilat nuk janë vetëm hyrje informuese, por trajtesa të përmbledhura që e ndihmojnë lexuesin ta kuptojë më mirë botën filozofike të Senekës dhe rëndësinë e saj për jetën e njeriut. Përmes tyre, lexuesi përgatitet të hyjë në tekst, t’i kuptojë çështjet themelore dhe ta lidhë mendimin e lashtë me përvojën bashkëkohore.

Këto pesë vepra nuk u drejtohen vetëm filozofëve, studiuesve apo studentëve. Ato i drejtohen secilit njeri që mendon për jetën, kohën, vuajtjen, lumturinë, shpirtin dhe marrëdhëniet me të tjerët. Në secilin libër, lexuesi mund të gjejë një pyetje që e shqetëson, një mendim që e ndriçon ose një këshillë që e ndihmon të jetojë me më shumë maturi.

Në një kohë kur jeta publike dhe private shpesh dominohen nga nxitimi, lakmia, pasiguria, zemërimi dhe humbja e masës, kthimi te Seneka është më shumë se një lexim kulturor. Ai është një ftesë për t’u kthyer te vetvetja, për ta shqyrtuar mënyrën se si jetojmë, si reagojmë, si e përdorim kohën dhe si i përballojmë sprovat.

Pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia e punës së Gjon Mark Krasniqit. Duke i sjellë në shqip veprat “Mbi shkurtësinë e jetës”, “Mbi providencën”, “Mbi jetën e lumtur”, “Mbi qetësinë e shpirtit” dhe “Mbi zemërimin”, ai nuk ka shqipëruar vetëm pesë libra, por ka hapur pesë dritare drejt urtisë antike dhe ka ndezur pesë drita të reja në hapësirën e kulturës shqiptare.

Këto vepra meritojnë të lexohen, të studiohen dhe të zënë vend në bibliotekat familjare, shkollore, universitare dhe publike. Ato dëshmojnë se mendimi i madh nuk plaket dhe se një vepër e shkruar para mijëra vjetësh mund t’i flasë me të njëjtën forcë edhe njeriut të shekullit XXI.

Për këtë punë të çmuar, Gjon Mark Krasniqi meriton mirënjohje dhe përgëzime. Përkushtimi i tij ndaj shqipërimit, fjalës së shkruar dhe kulturës shqiptare është dëshmi se puna e heshtur intelektuale mund ta pasurojë një gjuhë, ta zgjerojë horizontin e lexuesit dhe t’i sjellë një kulture vlera që i përkasin mbarë njerëzimit.

Nga këndvështrimi im publicistik, botimi në gjuhën shqipe i këtyre pesë veprave të Senekës duhet parë si një ngjarje e mirëfilltë kulturore dhe si një thirrje për ta rikthyer librin filozofik në vëmendjen e lexuesit shqiptar. Në një kohë kur fjala shpesh konsumohet shpejt, kur mendimi zëvendësohet nga reagimi i çastit dhe kur zemërimi, ankthi e humbja e masës janë bërë pjesë e përditshmërisë, Seneka vjen si një zë i largët në kohë, por jashtëzakonisht i afërt në përmbajtje. Pra, puna e Gjon Mark Krasniqit dëshmon se shqipërimi nuk është vetëm bartje e fjalëve nga një gjuhë në tjetrën, por edhe bartje e mendimit, e përvojës dhe e urtisë njerëzore. Duke i sjellë këto pesë vepra në shqip, ai ka bërë të mundur që një filozofi e lashtë të flasë natyrshëm me lexuesin tonë të sotëm. Ndërsa mesazhi që buron nga këta libra është i qartë: jeta nuk matet vetëm me gjatësinë e saj, por me mënyrën se si jetohet; lumturia nuk blihet, por ndërtohet; qetësia nuk vjen nga mungesa e sprovave, por nga forca për t’i përballuar ato; ndërsa fitorja më e madhe nuk është mbi tjetrin, por mbi vetveten.

Prandaj, këto pesë vepra meritojnë të mos mbeten vetëm në raftet e bibliotekave, por të lexohen, të diskutohen dhe të bëhen pjesë e kulturës sonë të përditshme. Sepse një shoqëri që lexon filozofi mëson të mendojë më thellë, të gjykojë më drejt dhe të jetojë me më shumë masë.

Me këtë punë të vyer, Gjon Mark Krasniqi nuk ka sjellë vetëm pesë libra në gjuhën shqipe, por pesë mesazhe të fuqishme për jetën, mendjen dhe shpirtin e njeriut. Ky është një kontribut që meriton jo vetëm përgëzim, por edhe vëmendjen e institucioneve kulturore, të studiuesve, të shkollave dhe të çdo lexuesi që kërkon te libri jo vetëm informacion, por edhe urti.

Klinë, 31 korrik 2026