Ilir Muharremi: Kur mbetjet fillojnë të fishkëllejnë

Kur mbetjet fillojnë të fishkëllejnë

Në "RESIDUE", Burim Berisha nuk e ndërton ekspozitën si një varg veprash të vendosura për t'u parë, por si një hapësirë që duhet përshkuar, dëgjuar dhe ndier. Këtu arti nuk qëndron i qetë. Ai duket sikur ka mbetur në mes të një procesi, sikur diçka sapo ka ndodhur dhe vazhdon ende të ndodhë.

Në qendër të kësaj përvoje janë mbetjet: materiale, forma, tinguj dhe gjurmë që nuk paraqiten si dëshmi të një ngjarjeje të përfunduar, por si shenja të një pranie që nuk është zhdukur plotësisht. Në vend që të na tregojë drejtpërdrejt një histori, Berisha na lë përballë asaj që ka mbetur prej saj.

Një nga imazhet më të fuqishme të ekspozitës janë portretet-skulptura të punuara me dhe. Këto figura kanë diçka njerëzore, por nuk janë portrete në kuptimin tradicional. Ato duken të dëmtuara, të zhveshura nga identiteti i plotë dhe të kapura në një çast të papërcaktuar midis pranisë dhe zhdukjes. Në disa prej tyre goja është e hapur dhe forma krijon përshtypjen e një fishkëllime të ngrirë në baltë. Sikur këto figura të mos kenë ardhur për të folur, por për të lëshuar një tingull që nuk e dëgjojmë dot plotësisht.

Dheu, në këtë rast, nuk është vetëm material skulptural. Ai është trup, kujtesë dhe sipërfaqe e dëmtueshme. Forma njerëzore del prej tij dhe njëkohësisht duket sikur po kthehet përsëri në të. Portreti nuk bëhet kështu një përfaqësim i personit, por një mbetje e tij. Është një fytyrë që mund të jetë e dikujt dhe e askujt; një figurë që ruan shenjën e njeriut pa e rikthyer njeriun.

Edhe vendosja e veprave në hapësira të gjelbra është pjesë e rëndësishme e kësaj logjike. Pylli, gjelbërimi, toka e mbuluar me mbetje natyrore dhe drita që depërton mes pemëve e bëjnë skulpturën të mos duket si një objekt i shkëputur nga realiteti. Ajo duket sikur ka dalë nga vetë peizazhi. Për një çast, është e vështirë të përcaktosh se ku mbaron natyra dhe ku fillon ndërhyrja artistike.

Tymi që del krijon skulptura të padukshme.

Kështu, hapësira e jashtme nuk shërben vetëm si sfond. Ajo bëhet pjesë e veprës. Dheu mbi të cilin qëndrojnë skulpturat, pemët, hijet, era dhe tingujt përreth krijojnë një skenografi ku materia vazhdimisht ndryshon. Ekspozita nuk të vendos përballë një skulpture; të vendos brenda një gjendjeje.

Kjo ndjesi bëhet edhe më intensive brenda hapësirave të ARKIV-it. Në njërën prej dhomave, dheu është sjellë drejtpërdrejt në brendësi. Dyshemeja e dhomës nuk duket më si dysheme galerie, por si një sipërfaqe e shkëputur nga jashtë dhe e futur brenda institucionit. Përplasja është e fortë: institucioni që ruan, klasifikon dhe arkivon përballet me një material që i përket tokës, prishjes dhe ndryshimit.

Dheu e transformon dhomën në një territor tjetër. Në vend të pastërtisë së zakonshme të hapësirës ekspozuese, kemi një ambient që duket i papërfunduar, i trazuar, pothuajse arkeologjik. Sikur përpara se të arkivohej historia, ajo të kishte qenë tokë.

Edhe tingulli luan një rol të veçantë. Nga disa prej dhomave nuk vijnë tingujt e zakonshëm të një ekspozite, por zhurma që të krijon përshtypjen se dikush po punon diku prapa murit. Tingujt i ngjajnë një punishteje: një pune të vazhdueshme, të padukshme, që po zhvillohet jashtë shikimit. Vizitori nuk është i sigurt nëse po dëgjon një regjistrim, një proces real apo thjesht gjurmën akustike të një pune të imagjinuar.

Kjo pasiguri është thelbësore për "RESIDUE". Berisha nuk kërkon ta shpjegojë gjithçka. Përkundrazi, ai krijon situata në të cilat dëgjuesi dhe shikuesi detyrohen ta plotësojnë mungesën. Zhurma vjen nga një dhomë tjetër, por burimi nuk shihet. Figura duket sikur fishkëllen, por nuk dëgjohet. Dheu është i pranishëm, por nuk dihet nëse është material, kujtim apo metaforë.

Prandaj, "mbetja" në këtë ekspozitë nuk duhet kuptuar vetëm si ajo që mbetet pas shkatërrimit. Mbetja është edhe ajo që vazhdon të ketë jetë pasi ngjarja ka kaluar. Është një zë që nuk dihet se kujt i përket, një fytyrë që nuk mund të identifikohet, një tokë që vazhdon të mbajë gjurmë dhe një zhurmë që duket se vjen nga një punë e padukshme.

Në këtë kuptim, Berisha e zhvendos vëmendjen nga objekti te gjurma. Nuk na kërkon të admirojmë vetëm një skulpturë, por të mendojmë se çfarë ndodh me një formë, një trup, një kujtim apo një hapësirë pasi ato humbin funksionin e tyre fillestar.

"RESIDUE" është, në thelb, një ekspozitë për atë që nuk largohet plotësisht.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron tensioni i saj më i madh: portretet prej dheu nuk flasin, por duken sikur fishkëllejnë; dhoma është e mbushur me tokë, por duket sikur ajo sapo është nxjerrë nga jashtë; tingujt vijnë nga vende ku nuk shohim askënd, por krijojnë bindjen se dikush është ende duke punuar.

Në fund, ajo që mbetet nuk është vetëm një objekt artistik. Është ndjesia se hapësira ka pasur një jetë tjetër para nesh dhe se, edhe pasi të largohemi, diçka nga ajo jetë do të vazhdojë të qëndrojë aty.

"RESIDUE" nuk ekspozon thjesht mbetjet. Ajo i jep mbetjeve një trup, një zë dhe një hapësirë ku ato mund të vazhdojnë të na shqetësojnë.