Avdyl Buçpapaj: Si u njoha me shkrimtaren Vilhelme Vranari Haxhiraj

SI U NJOHA ME SHKRIMTAREN VILHELME VRANARI HAXHIRAJ

Një zë i fuqishëm krijues në letrat dhe kulturën shqipe

Në historinë e kulturës shqiptare ka personalitete që nuk maten vetem me numrin e veprave që lënë pas, por me forcën e mendimit dhe të shembullit të tyre njerëzor, me personalitetin intelektual dhe me gjurmën shpirtërore që vënë dhe lënë në kujtesën e bashkëkohësve, pse jo edhe të brezave që vijnë.

Një prej këtyre figurave ishte shkrimtarja Vilhelme Vranari Haxhiraj, e njohur në botën letrare me emrin artistik, “Vivra”, një krijuese që e jetoi letërsinë si mision, si akt ndërgjegjeje dhe si formë e lartë shërbimi ndaj së vërtetës dhe identitetit kombëtar.

Sot, kur ajo është larguar nga kjo botë dhe na shikon nga yjet, kujtimi i saj shfaqet jo vetem si një ndjenjë mallëngjimi për njeriun e respektuar, por edhe si një detyrim moral për të dëshmuar mbi vlerat e një personaliteti, e cila arriti të ndërtojë një profil të veçantë në peizazhin kulturor të Shqipërisë së tranzicionit demokratik. Kjo është arsyeja që kjo shkrimtare të vlerësohet këtu në mëmëdhe, madje e dhe në botë, me tituj e çmime nderi. Vilhelme Vranari Haxhiraj përfaqësonte atë kategori intelektualësh që nuk u formësuan nga privilegjet e kohës, por nga përballja me vështirësitë, nga rezistenca ndaj padrejtësisë dhe nga besimi i palëkundur tek liria e mendimit dhe dinjiteti njerëzor.

E quaj veten me fat që kam pasur mundësinë ta njoh nga afër, gjatë një veprimtarie kulturore dhe letrare të organizuar në Nëntor të vitit 2012, në shkollen “Demokracia”. në Durrës, të cilën në atë periudhë e drejtoja unë. (Takimet vazhduan edhe në veprimtari të tjera në vite të mëvonshëm).

Ka kohë që jam shkëputur nga ajo shkollë, por veprimtaritë e zhvilluara në ato vite më ngacmojnë shpirtërisht, pasi jo vetëm kanë lënë gjurmë te i gjithë kolektivi mësimor por edhe te nxënësit. Ishin dhe mbeten ngjarje të papërsëritshme, jo vetëm për kohën.

Shkolla “Demokracia” në qytetin e Durrësit, në vitin 2007, krijoi lidhje, apo “Binjakëzim” me shkollën “Fjardiskolan”, në Boras të Suedisë. Shkëmbyem vizita të ndërsjellta. Ne pritëm drejtues e mesues suedezë, shkrimtarë dhe administrator të jetës shtetërore në Suedi, së bashku me mësues, prindër e nxënës shqiptarë me banim në Suedi. Po ashtu edhe ata na pritën bujarisht, drejtues mësues dhe nxënës  shkolle, punonjës e drejtues të Bibliotekës Publike të Durrësit.  Po zgjatem më tej, ata po ashtu pritën dhe përcpllën edhe shkrimtarë, gazetarë e pedagogë, nga Tirana. E gjitha e përmbledhur me dy fjalë të “Gazetarit” tonë Kadri Tarelli, koleg mësues e drejtues shkolle, i cili të dy shkollat i quante: - “Dy ambasada”. Njëra në Durrës dhe tjetra në Boras, sepse veprimtaritë i kalonin fuqitë dhe miundësitë e një shkolle 9-vjeçare. Mjafton të kujtoj: Takime në Bashkinë e Durrësit, në Drejtorinë Arsimore, në QKF, në Bibliotekën Publike të qytetit, më tej, takim në Ministrinë e Arsimit në Tiranë, Radio Tirana, vizita në Prishtinë, Mitrovicë, Tropojë, Lezhë, etj, etj, lista bëhet e gjatë.

Është një faqe e ndritur për shkollën dhe kolektivin arsimor, që organizoi dhe përjetoi ato takime të rralla. Besoj dhe jam i bindir që nuk gaboj, se nuk ka shkollë tjetër në Shqipëri, mbase edhe përtej gardhit tone, që të ketë bërë kaq shumë takime dhe biseda të rangut shtetëror, sa edhe ambasadat do t’i kishin zili. Më vjen mire që janë shkruar shumë artikuj në shtyp, (Atëherë ishte gjallë edhe Gazeta “Mësuesi”), por më vjen keq që nuk janë përmbledhur në një libër. Kujtimet, vjen një ditë veniten, rroniten dhe humbasin……!

Ishte pikërisht kjo njohje dhe ky shkëmbim veprimtarish, që bëri të mundur festimin e përbashkët të “100-vjetorit të Mëvetësisë”, Nëntor 2012, në mjediset e shkollës “Demokracia”, me shqiptarë nga Durrësi, Tirana, Vlora dhe nga Dardania shqiptare.

“Rastësia mbreti i jetës”, - thot i mençuri popull. Ishte pikërisht kjo veprimtari, ku kolektivi i shkollës, në bashkëpunim me Klubin e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Durrësit, u bëmë bashkë, krijues, studiues, letrarë, poetë dhe artistë nga qytete të ndryshme shqiptare. Nga Durrësi: Nkolla Spathari, kryetar i Klubit të shkrimtarëve, poeti Vaso Papaj, Agim Bajrami, Vladimir Muça. Nga Tirana shkrimtari i njohur Viron Kona, Prof. Dr. Murat Gecaj, miq nga Vlora dhe nga Prishtina, si edhe autorë, letrarë, studiues e poetë shqiptarë, që jetonin dhe krijonin në Suedi, miq të hershëm të shkollës “Dermokracia”.

Në atë takim ishte e pranishme edhe shkrimtarja vlonjate Vilhelme Vrana Haxhiraj, bashkë me të shoqin Fitim Haxhiraj. Ishin pikërisht miqtë tanë, shkrimtarët Sokol Demaku dhe Hamit Gurguri, shqiptarë nga Drenica e Dardanisë, që jetonin dhe punonin në Suedi, njëkohësisht edhe si anëtarë të “Lidhjes Mbretërore të Shkkrimtarëve dhe Artistëve” të Suedisë”, që sollën për poeten tonë Vivra, çmimin e I-rë, si fituese, me të cilin ishte vlerësuar në festivalin poetik të zhvilluar pak kohë më parë, në Boras të Suedisë. Më vjen mirë që kam në bibliotekën personale, një libër me dedikim nga Zonja e madhe Vilhelme Vranari, “Princesha e Kaninës”, siç i thërrasim tani.

Në atë mjedis kuvendi historik dhe reflektimi kombëtar, prania e Vilhelme Vranari Haxhirajt u shqua menjëherë për seriozitetin intelektual, për kulturën e gjerë enciklopedike dhe për aftësinë e saj të admirueshme për të ndërthurur mendimin historik me vizionin letrar. Ajo prezantoi veprën e saj kushtuar themeluesit të shtetit shqiptar, Ismail Qemalit, “E djeshmja, rikthimi i Ismail Qemalit”, një libër që mishëronte interesin e saj të vazhdueshëm për figurat kyçe të historisë kombëtare dhe për raportin midis kujtesës historike dhe vetëdijes qytetare.

Diskutimi i zhvilluar me nxënësit, mësuesit dhe pjesëmarrësit e tjerë i tejkaloi kufijtë e një përurimi të zakonshëm letrar. Ai u shndërrua në një tribunë mendimi, ku autorja trajtoi çështje që lidhen me rolin e letërsisë në formësimin e identitetit kombëtar, me përgjegjësinë morale të intelektualit në shoqëri dhe me sfidat e demokracisë shqiptare në procesin e saj të konsolidimit. Fjala e saj ishte e qartë, e argumentuar dhe e mbështetur mbi një përvojë të pasur jetësore dhe kulturore, duke dëshmuar një formim të gjerë humanist dhe një ndjeshmëri të spikatur qytetarie.

Ajo që më ka mbetur më fort në kujtesë është fisnikëria e natyrshme që e karakterizonte. Vilhelmja ishte një grua e kulturës së lartë, e pajisur me një urtësi të fituar jo vetëm nga librat, por edhe nga përvoja e një jete të përballur me sprova të shumta. E goditur nga mekanizmat përjashtues të diktaturës komuniste dhe e ndaluar për dekada nga e drejta e botimit, ajo nuk pranoi kurrë kompromisin me ndërgjegjen e saj. Përkundrazi, ruajti me krenari integritetin moral dhe besimin tek vlerat që e udhëhiqnin. Në këtë këndvështrim, jetëshkrimi i saj përfaqëson një shembull dhe dëshmi të fuqishme të qëndresës intelektuale shqiptare, përballë sundimit ideologjik. Një model për t’u marrë shmbull frymëzimi nga të rinjtë e çdo kohe.

Gjatë bashkëbisedimit me nxënësit e shkollës sonë, ajo u dallua për aftësinë e rrallë për të komunikuar me brezin e ri. Çdo fjalë dhe përgjigje e saj ishte e mbushur me kulturë, argument dhe elegancë mendimi. Në përsonalitetin e saj bashkëjetonin natyrshëm shkrimtarja, intelektualja, mësuesja, edukatorja dhe qytetarja aktive. Pikërisht kjo harmoni e virtyteve, e bënte figurën e saj veçaneirisht të respektuar dhe të dashur, për t’u kujtuar në përjetësi, siç po bëj edhe unë në këtë shkrim të shkurtër.

Në shikim të përgjithshëm, mendoj se vlera dhe pesha krijuese letrare e Vilhelme Vranarit Haxhirajt nuk kufizohet vetëm në kontributin e saj letrar e studimor. Ajo përfaqëson një model të intelektualit që i mbetet besnik së vërtetës, që nuk e shikoi letërsinë si stoli estetike, por si mjet të emancipimit shoqëror dhe të vetëdijes kombëtare.

Vetëm pas shembjes së regjimit komunist, talenti dhe energjia e saj krijuese gjetën hapësirën e merituar për t'u shprehur. Rezultati ishte i dukshëm: Në veprën dhe jetën e saj gjejmë ndërthurjen e rrallë të talentit krijues me karakterin e pathyeshëm, me shkallën e lartë të dijes, lidhur me shkencën dhe qytetarinë, të kujtesës historike me vizion humanist e atdhetar.

Prandaj, kujtimi për Vilhelme Vranari Haxhirajn mbetet përtej nostalgjisë personale. Gjithçka është kujtim për një grua që u përball me kohën, për një krijuese që e fitoi me meritë vendin në letërsinë bashkëkohore shqiptare. Njëkohësisht për nje personalitet që do të vazhdojë të jetojë nëpërmjet veprës së vet, si pjesë e trashëgimisë sonë kulturore dhe shpirtërore.

Figura e saj meriton jo vetëm nderimin e miqve dhe bashkëkohësve, por edhe vëmendjen serioze të strukturave drejtuese shtetërore lokale e qëndrore, të kritikës letrare dhe të historiografisë, filozofisë e kulturës shqiptare, sepse ajo ishte një nga ato zëra që e pasuruan letërsinë dhe historinë tonë me besnikëri, me dinjitet dhe me përkushtim të rrallë krijues.

Ajo ishte dhe mbeti “Misonare e dijes dhe atdhetarizmit”.