Albert Vataj: Sot 36 vite nga 2 Korriku 1990

Sot 36 vite nga 2 Korriku 1990, kur kapërcimi i mureve të ambasadave, ishte sprovë nëse mund të fluturonim qiejve të lirisë

Krisja e Madhe kishte ndodhur. Muret e diktaturës pas plasaritjes në Shkodër me rrëzimin e torsit të Stalinit, më 14 janarit 1990, troket 2 korriku 1990, i cili shpërfaq si marsh funebër i një regjimi në agoni, i një zezone që po jepte shpirt. Kronika e një lirie të rrëmbyer, u ngjit mbi muret e ambasadave për të mbërritur qiellin e lirive të mohuara.

Askush nuk do të besonte atë që ndodhi 2 korrikun e vitit 1990. Ishte dhe mbeti një akt i pashoq guximi dhe vetmohimi.

Frika ishte mposhtur, së bashku me të edhe diktatura. Ajo kohë ka mbetur kujtesë në histori si dita kur ambasadat; ajo gjermane, franceze, italiane dhe greke, do të bëhen streha e parë e vullneteve të lirisë. Përtej atyre kangjellave dhe mureve rrethues, policisë dhe ushtrisë së diktaturës në agoni, përgjërimit dhe lotëve të prindërve, 5200 shqiptarë të moshave, gjinive dhe profesioneve të ndryshme, guxuan të provojnë fatin për një ditë më të mirë, për një të ardhme që vendi i tyre u’a kishte mohuar përdhunshëm për afro 45 vite. I kishte ardhur fundi një sistemi, kishte sosur sakaq durimi i një populli që

mbahej me bukën e racionuar dhe propogandë. Flakët që e rrethqarkonin këtë qëndresë të fundit të diktaturës ishin afruar aq sa për të shpërthyer kjo mbarsje zemërate e tërbimi, kjo gulçimë zështerrur e padurim frelëshuar.

Nga çdo cep i Shqipërisë vërshuan të kurajshmit të sprovës së fatit, kryengritësit e diktaturës. Përkundër një regjimi policor represiv, një propogande terrori, ata nuk u ndalën, porovuan nëse krahët e tyre do të mund t’i bënin ballë qiejve të lirisë. Ata besuan te ëndrrat dhe guxuan duke u’a besuar këtë fatit dhe vendeve që ushqenin aspiratat e lirive dhe të drejtave të njeriut. Ikën pa ktheyr kokën pas, pa menduar për rrëzikun, pa u bindur përgjërimeve dhe lotëve të prindërve, të cilët nuk e ndalën vërshimin drejt lirisë, nuk i bënë ballë këtij uragani lirie.

Dhe u përshkallëzua kështu aventura e përmasave më të papara deri asokohë. Kamioni tip “Skoda” me 36 veta, drejtuar nga Ylli Bodinaku godet murin rrethues të ambasadës gjermane duke çelur kështu jo vetëm portën e një përfaqësie të huaj, por duke hapur rrugën drejt lirisë.

Brenda një jave numri i shqiptarëve që donin të largoheshin përmes ambasadës gjermane arriti në 3199. Rreth 2000 të tjerë strehoheshin në ambasadat e Italisë, Francës e Greqisë. Tiranës i kishte rënë një hije e errët ato ditë fillimkorriku, një hije që nuk do të mund t’ia largonin as emocionet e Kampionatit Botëror të Futbollit që zhvillohej në vendin fqinjë, Itali, as tam-tamet e propogandës komuniste. Policia dhe ushtria që mbante të rrethuar territorin e ambasadave, e cila do t’i braktiste në mënyrë të mistershme nuk e ndalën ëndrrën e atyre shqiptarëve të kurajshë për të besuar tek ardhmja. Kaq i vrullshëm ishte ky hov lirie sa nuk ë vihej nën fre. Me gjithë përpjekjen e vazhdueshme të të gjitha llojeve dhe presionit të ushtruara, kjo dyndje s’do mund të ndalej. Përllosja e nderit të Shqipërisë

komuniste, kësaj “parajse” të diktaturës po ekzekutohej si një marsh funëbër nën ritmin e hapave nëpër natë, nën shkulmin e pasioneve nëpër kraharore.

Diktatura ramiziste do të dorëzohej. Muret e saj nisën të binin një e nga një.

Nuk do të kishte kangjella, pranga dhe panik që do të mund të mbante të nënshtruar këtë shpirt lirie.

Ata që guxuan të besonin tek një jetë tjetër, tek liria në tokën e premtuar, nënshkruan fillimin e fundit të diktaturës, lëvizje e cila kishte pikënisur në Shkodër më 14 janarit 1990 me rrëzimin e torsit të Stalinit, për t’u finalizuar me Lëvizjen Studentore të Dhjetorit.

S‘kish dëgjuar ndonjëherë një brohorimë si ajo e 3199 shqiptarëve në ambasadën gjermane, kur nga ballkoni i godinës ish-ambasadori, Werner Daum komunikoi lajmin e lejes së udhëtimit më 11 korrik.

Dhjetë ditët brenda ambasadave, gjermane, italiane, franceze dhe greke ishin ditët e agonisë së diktaturës, ditët më të vështira dhe më të makthshme që kanë kaluar jo vetëm ata që guxuan, por më së shumti familjet e tyre që mendonin orët e tmerrit të hetuesisë, burgjet, internimet. Lot gëzimi dhe hidhërimi përtypi fati i atyre ditëve në Tiranën e kapërcyellit të një epoke, e hapit të parë drejt lirisë.

Bota e ndaluar nuk ishte tashmë e huaj, ajo erdhi si një qiell që çelej për të pranuar vullnetet e lirisë dhe për të bërë me faj ata që në emër të pushtetit ndaluan gjithçka që kalonte caqet e mundësisë së zotërimit prej tyre. Nuk kishte më kthim pas. Fati gjithnjë shpërblën guximtarët dhe ata që besuan tek mrekullia e lirisë dhe ëndrrave ndoqën zemrën. Ikja jonë kishte nisur tashmë. Guximi kishte filluar me kapërcimin e mureve, kufinjve, deteve, rreziqeve… për të vijuar edhe sot, ndoshta jo tamam si një rrugë drejt ëndrrës, se sa si një dëbim prej mëmëdheut.

Ky draft i pasuruar dhe i thelluar është strukturuar si një ese shteruese dhe fjalim solemn për prezantim publik. Shkrimi ruan bërthamën emocionale të autorit Albert Vataj, por merr një dimension më të gjerë analitik, historik dhe filozofik, duke e ndarë në seksione të qarta për një lexim sa më dinamik.

2 Korrik 1990: Kur Liria Mposhti Frikën dhe Ëndrra Sfidoi Diktaturën

Sot, në këtë përvjetor të 36-të, Shqipëria kthehet pas në kohë për të kujtuar një nga monumentet më të larta të guximit kolektiv: 2 korrikun e vitit 1990. Kjo datë nuk ishte thjesht një incident diplomatik apo një ikje masive; ajo ishte preludi i pashmangshëm i rënies së një prej regjimeve më të egra të Europës Lindore.

Ishte dita kur muret e izolimit 45-vjeçar pësuan krisjen e parë të parikthyeshme.

1. Shpërthimi i Padurimit dhe Epoka e "Kutive të Shkrepseve"

Në verën e vitit 1990, Shqipëria zyrtare jetonte në një realitet artificial. Ndërsa bota përreth po ndryshonte dhe Muri i Berlinit kishte rënë, në Tiranë propoganda ende premtonte "parajsën komuniste" përmes tollonave të bukës dhe racionimit ekstrem. Por, nën këtë sipërfaqe të ngrirë, ziente një zemërim i tmerrshëm.

Sistemi kishte sosur durimin e një populli. Flakët që e rrethqarkonin këtë qëndresë të fundit të diktaturës ishin afruar aq sa për të shpërthyer këtë mbarsje zemërate e tërbimi, këtë gulçimë zështerrur e padurim frelëshuar.

Nga çdo cep i Shqipërisë, pa asnjë koordinim të organizuar por të shtyrë nga një instinkt i përbashkët mbijetese dhe lirie, vërshuan të kurajshmit. Ata nuk ishin thjesht emigrantë; ata ishin kryengritësit e parë pa armë të një sistemi në agoni.

2. Skoda e Ylli Bodinakut: Kamioni që Rrezoi Tabunë e Regjimit

Nëse çdo revolucion ka një imazh simbol, ai i 2 korrikut është pa dyshim kamioni tip "Skoda", i drejtuar nga Ylli Bodinaku. Me 36 veta në karroceri, mes të cilëve edhe fëmijë, ai mjet i rëndë nuk goditi thjesht murin rrethues të Ambasadës Gjermane; ai goditi shtyllën kurrizore të mitit të paprekshmërisë së shtetit policor.

Ambasada gjermane, franceze, italiane dhe greke u kthyen brenda natës në ekstraterritore të lirisë.

Brenda pak ditësh, 3,199 shqiptarë u strehuan vetëm në ambasadën gjermane, ndërsa rreth 2,000 të tjerë mbushën përfaqësitë e Italisë, Francës dhe Greqisë.

Tirana jetonte nën një hije të errët makthi. Nga njëra anë, ekranet transmetonin emocionet e Kampionatit Botëror të Futbollit "Itali '90", nga ana tjetër, rrugët rrethoheshin nga policia, ushtria dhe snajperët e Sigurimit të Shtetit.

Dhjetë ditët brenda rrethimeve të ambasadave ishin një mikrokosmos i tmerrit dhe shpresës. Ndërsa të ngujuarit ndanin mes vete hapësirën e kufizuar, jashtë mureve luhej një dramë tjetër – ajo e prindërve dhe familjarëve.

Përballë presionit të vazhdueshëm psikologjik dhe kërcënimeve për internime e burgosje, uragani i lirisë rezultoi i pandalshëm. Përllosja e nderit të Shqipërisë komuniste po ekzekutohej si një marsh funebër nën ritmin e hapave nëpër natë. Diktatura ramiziste, e gjendur nën presionin e pashembullt ndërkombëtar dhe e tmerruar nga imazhi i saj jashtë kufijve, u detyrua të dorëzohej.

11 Korrik 1990: Ditë që hyri në histori me zërin e ish-ambasadorit gjerman, Werner Daum, i cili nga ballkoni i godinës komunikoi lajmin e madh të lejes së udhëtimit. Brohoritma e 3,199 shpirtrave të lirë atë ditë ishte njoftimi zyrtar se regjimi kishte rënë moralisht.

Për ta parë këtë ngjarje në mënyrë shteruese, 2 korriku nuk duhet parë si një ishull i izoluar, por si pjesë e një reaksioni zinxhir; 14 Janar 1990, rrëzimi i bustit të Stalinit në Shkodër; 2 Korrik 1990, ngjarja e Ambasadave në Tiranë, Dhjetor 1990, lëvizja Studentore dhe Përmbysja e Plotë e Regjimit,

Ata që kapërcyen muret e ambasadave në korrik, nënshkruan aktin e parë të kapitullimit të regjimit, duke i hapur rrugën rinisë studentore që pak muaj më vonë do të vuloste pluralizmin politik.

Sot, pas më shumë se tri dekadash, 2 korriku mbart një peshë sa lavdiplotë, aq edhe melankolike. Bota e ndaluar që dikur dukej si një mrekulli e largët u bë e arritshme, por rrugëtimi i shqiptarëve me ikjen nuk përfundoi aty.

Guximi që nisi me kapërcimin e mureve dhe deteve në vitin 1990, vazhdon të manifestohet edhe sot në ikjet e reja. Por, nëse atëherë ikja ishte një akt triumfi dhe kryengritjeje ndaj një tiranie egëshane, sot ikja e të rinjve ngjan më shumë me një dëbim të heshtur prej mëmëdheut, një thirrje zgjimi për të ndërtuar këtu atë liri dhe dinjitet për të cilin u sakrifikua 36 vite më parë.