Kulturë

Albert Vataj: At Leonard de Martino, Ati françeskan që mëkoi me dije dhe dritë, At Gjergj Fishtën

Albert Vataj: Letra e 8 gushtit 1451, zëri i Krujës së Skënderbeut që troket në portat e Sienës

Historia e një kombi shpesh nuk shkruhet vetëm me shpata dhe beteja, por edhe me penë, vula dhe letra. Një copë letër, e verdhuar nga koha, mund të mbajë në gjirin e saj një univers të tërë ngjarjesh, rrethanash dhe shpresash. Një prej këtyre dëshmive të rralla është letra e 8 gushtit 1451, e nënshkruar nga vetë dora e Gjergj Kastriotit Skënderbeut...

Albert Vataj: Dashuria, martesa dhe zgjedhja që bëjmë, përtej mitit romantik

Dashuria është ndoshta fjala më e madhe që njeriu ka shpikur për ta mbajtur pranë vetes atë që nuk e kupton dot plotësisht. Por a mjafton ajo për të ndërtuar një jetë me dikë? A është ndjenja e fortë e fillimit e njëjtë me atë që mbetet në përditshmëri, në rutinë, në plakje të përbashkët? Elif Shafak, shkrimtare e guximshme dhe e...

Albert Vataj: Marilyn Monroe – buzëqeshja që u fik në shpërthimin e një ylli, 64 vite që ndaluan kohën

Një vdekje e denjë për mistikën e një ikonë si Marilyn Monroe, e papritur, e errët dhe e veshur me velin e pluhurt të sekreteve. Një fund që la pas më shumë pyetje se përgjigje, duke mbjellë dekada me trille, hipoteza dhe teori konspirative që nuk u zbehën kurrë. Edhe në panoramën e saj mortore, ajo vdekje ruajti një shkëlqim të...

Albert Vataj: ADN-ja mund të bëhet shumë shpejt biblioteka e re e ruajtjes së të dhënave të njerëzimit

Përparimet më të fundit në teknologjinë e ruajtjes së të dhënave në ADN, një fushë që shkencëtarët e quajnë gjithnjë e më shpesh arkivi molekular, po hapin një horizont që deri dje dukej thjesht fantashkencë. Mundësinë që biologjia të zëvendësojë silikonin si mediumi kryesor i kujtesës së qytetërimit njerëzor...

Albert Vataj: Triumfi i amerikanit Jesse Owens në Berlin, përballë Adolf Hitlerit

Plot 90 vite më parë, më 3 gusht 1936, në stadiumin monumental të Berlinit, aty ku regjimi nazist kishte ngritur një skenë gjigante për të glorifikuar ideologjinë e tij, historia mori një kthesë që as propaganda më e sofistikuar nuk mundi ta ndalte. Në zemër të Gjermanisë hitleriane, përballë tribunës ku ndodhej Adolf Hitleri, një djalosh afro-amerikan nga Shtetet e Bashkuara...

Albert Vataj: Nusja malësore, një ikonë e trashëgimisë shqiptare

Fotot e paraqitura në këtë kolazh të disavitshëm e shumëvendshëm, sjellin në sy, ëndje, hir dhe adhurim, një univers estetik dhe ritual që e vendos nusen malësore në qendër të një tradite shekullore. Ato nuk janë thjesht portrete dhe tërësi shprehëse të grave të veshura bukur, janë dokumente vizuale të një bote simbolesh, rregullash dhe përfaqësimesh kulturor...

Albert Vataj: Gruaja, për të dashuruar dhe për të qenë e dashuruar

Gruaja është krijuar për të dashuruar dhe për të qenë e dashuruar. Në këtë thirrje të natyrës qëndron një nga të vërtetat më të thella të qenies njerëzore. Ajo i jepet jetës me një përkushtim që ndryshon trajtë, por kurrë thelb: fillimisht si vajzë, pastaj si e dashur, si bashkëshorte dhe, në fund, si nënë. Në secilin prej këtyre shndërrimeve...

Albert Vataj: Plisi në kokën e Odisesë, një udhëtim 3000-vjeçar

Në historinë e artit dhe të letërsisë perëndimore, pak momente mbajnë peshën e një natyre aq njerëzore dhe thellësisht tronditëse sa takimi i Odisesë me qenin e tij, Argosin. Në Këngën XVII të Odisesë së Homerit, ky takim mbart një tragjizëm të thellë. Odiseu kthehet në Itakë pas 20 vitesh mungese, i transformuar nga Athinaja...

Albert Vataj: Amaneti i kompozitorit të madh, Frédéric Chopinit, zemra të prehej në atdhe, në Varshavë, trupi në Paris

Atdheu, Polonia, ishte vendi ku thërmijat e atij shpërthimi të yjshëm dritën spariherë. Parisi, Olimpi i perëndive të artit, tempulli ku u lartësuan qiejt e shpirtrave të pashpërbëshëm të gjenisë dhe kujtesës, e bëri atë të ishte, të jetë dhe të mbetet, ai që historia e muzikës e ruan atë, Frédéric Chopin, i cili të gjithë mëkimet e tij, mund të jenë po aq harmonikisht të nderlikuara, sa edhe teknikisht sfiduese...

Albert Vataj: Bota e makthshme e ferrit të luftës, ku erdhi në jetë "Lamtumirë armë" e Ernest Hemingway

Ishte 8 korrik 1918. Përgjatë brigjeve të lumit Piave në Fossalta di Piave, Itali, një djalosh 18-vjeçar nga Illinoisi i quajtur Ernest Hemingway, përjetoi një natë tmerri që jo vetëm do të shënjonte trupin e tij, por do të ndryshonte përgjithmonë kursin e letërsisë botërore. I mbushur me idealizmin e rinisë dhe i etur për të parë botën e për të përjetuar...

Albert Vataj: Marrëdhëniet e grave me burrat në këndvështrimin e psikologëve dhe filozofëve

Psikoanalisti i famshëm Sigmund Freud, i quajtur me të drejtë “babai i psikoanalizës”, na ka lënë një trashëgimi idesh dhe refleksionesh që, edhe më shumë se një shekull pas formulimit të tyre, vazhdojnë të ngjallin diskutime të gjalla mbi dashurinë, zgjedhjen e partnerit dhe dinamikat e fshehta që përcaktojnë...

Albert Vataj: “Të dashuruarit e Mantovas”, përqafimi i neolitit që sfidon epokën e nanoshkencës

Është e vogël, gati e papërfillshme, turma e atyre që ende guxojnë të besojnë në dashurinë e përjetshme. Nuk është disfatizmi, as dëshpërimi i marrëdhënieve të dështuara ajo që shuan këtë mit të lartë; është vetë rrjedha e përvojave njerëzore që, duke shijuar më tepër se ç’duhet konsumimin e ndjesive, përfundojnë duke e...

Albert Vataj: Të gjithë dashurojnë, por asnjë dashuri nuk është e njëjtë

“Duhet të pranojmë se, nëse dashuria është pasioni më i përbotshëm, është edhe ai që i nënshtrohet më shumë gjurmës së individualitetit.” Ky pohim është si një gur filozofik, që, kur e prek, lëshon dritë nga të gjitha anët. Ai na vendos përballë një tensioni krijues, mes asaj që është e përbashkët për çdo...

Albert Vataj: Sot, në ditëlindjen e Martin Camajt

Martin Camaj ishte padyshim një vullnet lartësimi vlerash dhe kontribuimi krenues. Një begati e amshuar që na shpërblen bujarisht me urtësinë e asaj mendjeje të dritshme dhe me hirin e lartë të një zemre të bardhë. ?Askush nuk do ta besonte se një djalosh i shkulur prej atyre rrënjëve të thella...

Albert Vataj: "Dasma shkodrane", thesari artit shqiptar, ikona e Kol Idromenos, piktura që përjetësoi në ngjyra shpirtin e qytetit

Jemi në një stinë dasmash, në ditshmëritë e gazmimeve dhe dritshmërinë e shpirtrave që e kurorëzojnë yjësinë e tyre të dashurimit në krijimin e një planeti shpirti dhe ëndrrash, që nis të llamburis ndijimeve të tyre si një vërshim drite, për të ardhur deri tekkëtu ku shndërrohet në kremte, në solemnitet...

Albert Vataj: Tef Palushit, ylli që nuk pranoi të shuhej në qiellin e humorit shkodran

Para se ta mbyllte sytë përgjithmonë, ai kishte fituar atë privilegj që pak njerëz e arrijnë, të mos jetojë vetëm në kujtesë, por në buzëqeshjen e një qyteti të tërë. Shtjefën Palushi – Tefa nuk ishte thjesht një humorist, një satirist apo një karikaturist. Ai ishte një mënyrë e të menduarit, një mënyrë e të jetuarit, një frymë...

Albert Vataj: I uroj ditëlindjen dajës tim, me të cilin ndamë prindërit dhe ëndrrat

?Ekzistojnë disa destinacione jetësore që nuk shkruhen në harta, por në gjeografinë e shpirtit. I tillë ishte fati im, i bekuar nën të njëjtën çati, në të njëjtin pallat ku muret nuk ndanin hapësira, por bashkonin jetë. Aty ku unë pata fatin e madh e të rrallë të rritesha mes dy botëve të ngrohta, mes prindërve të mi dhe prindërve të tij...

Albert Vataj: Oscar Wilde një gjeni i shkatërruar nga një shoqëri tepër e vogël për ta pranuar atë

Ai ishte ylli më i shndritshëm i Londrës Viktoriane, shpotitës, i famshëm, i dashur nga të gjithë. Pastaj mori një vendim katastrofik. paditi babanë e të dashurit të tij për shpifje. Gjyqi ekspozoi gjithçka. Dy vjet më vonë, ai ishte i thyer, i burgosur, i shkatërruar. Vdiq në mërgim në moshën 46-vjeçare...

Albert Vataj: Ne... dhe ju!

Nuk besoj se do të vijë ndonjëherë dita kur shkenca do të mund ta përkulë kohën aq sa të na vendosë përballë njëri-tjetrit, ne dhe ju, jo vetëm si breza, por si mënyra krejt të ndryshme të të jetuarit. Edhe sikur kjo të ishte e mundur, do ta kishim të vështirë të kuptonim njëri-tjetrin, sepse nuk na ndan vetëm koha; na ndajnë ritmet...

Albert Vataj: I vërteti dhe legjendari, List dhe Vagner, dy gjeni të muzikës, mbështetje, mirënjohje dhe hije

Marrëdhënia mes Franc Listit dhe Rihard Vagnerit është një nga aleancat më dramatike në muzikën e shekullit të nëntëmbëdhjetë. Ishte një miqësi, një lidhje familjare, një bashkëpunim artistik, një detyrim moral dhe, së fundi, një hije. Listi e ndihmoi Vagnerin në momente kur Vagneri kishte pak siguri, pak mbështetje...

Albert Vataj: Zemra, ajo që ne jemi, udha nga embrioni në dritë

?Ajo troket dhe rreh ritmikisht, pulson brenda kafazit të kraharorit si një zog i etur për fluturim, një krijesë e gjallë që refuzon të heshtë. Është forca e padukshme që na ngre drejt qiejve të dëshirave, motori sekret që na shtyn të sfidojmë thellësitë e dhimbjes dhe dallgët e harresës, të ngjitemi në lartësitë e emocioneve dhe të prekim majat e ëndrrave tona më të guximshme...

Albert Vataj: Valsi i artë i lulediellit, një Odise drite dhe shpirti që mrekullon në natyrë dhe na magjeps në art

Për shumicën prej nesh, luledielli shfaqet në përditshmëri nën petkun e thjeshtësisë praktike. E shohim të pranishme në tryezat tona përmes vajit të gatimit, e shijojmë në çastet e thjeshta të bisedave teksa hamë farat e saj, apo e blejmë të thurur nëpër buqeta festive për t’u falur buzëqeshje njerëzve të dashur. Por, pas këtij...

Albert Vataj: Pena e poetit, parmenda e shpirtjeve të pasionit dhe magjisë zjarmëtare të ndijimit

Kur penën poeti ngërthen gishtërinjve si majëpemët shoshoqen stuhisë, shpirtin ka thirrur në këtë akt përuljeje hyjnimi. Gjithë qenia e ngjizur në dëshirim, prek botën përmes kësaj majëpine dhe i kumton fjalën si një blatim krijimi. Gjithçka e tij që vërshimshëm shpërthen, dridhet në vijëzime që marrin trajtë e gërmëzohen...

Albert Vataj: Kur braktisja e mendimit e shndërron të keqen në normalitet, çdokohja e alarmit të Hannah Arendt

Çfarë ndodh kur e keqja pushon së pasuri fytyrën e përbindëshit dhe merr pamjen e njeriut të zakonshëm, të fqinjit të sjellshëm, të zyrtarit korrekt, të qytetarit që nuk ngre zërin dhe nuk shtron pyetje? Çfarë ndodh kur krimi nuk lind më nga urrejtja e verbër, por nga mungesa e mendimit? Pikërisht këtë paradoks tronditës Hannah Arendt...

Albert Vataj: Tri betejat e Sokratit

Sokrati u rrëfente shpesh miqve të tij mbi peshën e jetës: - Gjatë ekzistencës sime, më është dashur të luftoj kundër tri fatkeqësive të mëdha, gramatikës, varfërisë dhe gruas sime. Duke u ushtruar në të parën, arrita ta mposht, fati i mirë më shpëtoi nga e dyta, kurse nga e treta, mjerisht, ende nuk kam gjetur shpëtim...

Albert Vataj: 5 korrik 1946, erdhi bikini, veshja që tronditi botën, revolucioni i modës që Vatikani e shpalli akt heretik

Modelja ishte Micheline Bernardini, një kërcimtare ekzotike e Casino de Paris. Asnjë modele profesioniste nuk pranoi ta vishte krijimin e ri, sepse ai konsiderohej tepër provokues për kohën. Bernardini, e mësuar me skenën dhe me paragjykimet, pranoi sfidën. Fotografia e saj, duke buzëqeshur me vetëbesim ndërsa mban në dorë...

Albert Vataj: Shkodra dhe arti i të qeshurës

Më 3 korrik 1958 u përurua Estrada Profesioniste e Shkodrës. Në kronikat e kohës kjo u regjistrua si lindja e një institucioni artistik. Në të vërtetë, ishte shumë më tepër se kaq. Ishte dita kur një qytet i dha një emër, një skenë dhe një institucion një tradite që kishte jetuar prej shekujsh në gjuhën, zakonet, mendësinë dhe shpirtin e tij. Sepse humori shkodran nuk lindi më 1958...

Albert Vataj: Sot 36 vite nga 2 Korriku 1990

Krisja e Madhe kishte ndodhur. Muret e diktaturës pas plasaritjes në Shkodër me rrëzimin e torsit të Stalinit, më 14 janarit 1990, troket 2 korriku 1990, i cili shpërfaq si marsh funebër i një regjimi në agoni, i një zezone që po jepte shpirt. Kronika e një lirie të rrëmbyer, u ngjit mbi muret e ambasadave për të mbërritur qiellin e lirive të mohuara...

Albert Vataj: Zef Valentini, jezuiti që ia kushtoi jetën Shqipërisë, kolosi i albanologjisë

Ndërsa vetëdija dhe përkatësia jonë identitare si komb dhe si kulturë, na thërret, ishin të shumtë ata që e ngjitën në apogje thesarin tonë shpirtëror, dhe i’a dhanë dritës së njohjes atë çfarë rrezikohej nga harrimi ose tjetërsimi, At Zef Valentini mbetet zëri dhe vullnesa që arriti të inte një vend dominues...

Albert Vataj: Dëshmia e një fotoje, 1920, kur studentët shqiptarë në Vjenë i rezervonin një pritje solemne Aleksandër Moisiut

Kjo fotografi e 106 viteve më parë nuk ruan vetëm dritën e një çasti, por edhe frymën e një epoke. Ka imazhe që nuk dëshmojnë thjesht praninë e disa njerëzve në të njëjtën tavolinë, por bëhen kronikë e një ideali. Një fotografi e realizuar më 29 qershor 1920 përjetëson darkën solemne të organizuar nga studentët shqiptarë në Vjenë...

1 2 3 4 5
Në Fokus