Albert Vataj: Çfarë kanë thënë për Franz Kafkën?

Çfarë kanë thënë për Franz Kafkën?

Kafka nuk shkroi për labirintin e njeriut. Ai e ndërtoi labirintin brenda njeriut

Në galerinë e mendjeve më të ndriçuara të shekullit XX, Franz Kafka qëndron si një enigmë që nuk pranon të zgjidhet. Ai është një nga ata shkrimtarë të rrallë që, sa më shumë i lexon, aq më pak bindesh se e ke kuptuar; dhe pikërisht në këtë pamundësi përfundimtare të të kuptuarit qëndron madhështia e tij. Kafka nuk të jep përgjigje. Të vendos përballë pyetjes.

Në universin e tij letrar, njeriu zgjohet një mëngjes dhe zbulon se është shndërruar në një insekt, hyn në një gjyq pa e ditur akuzën, kërkon një kështjellë ku askush nuk e lejon të hyjë, pret një derë që duket se është ndërtuar vetëm për të, por që nuk hapet kurrë. Dhe ndërsa lexojmë, kuptojmë me një lloj tmerri të qetë se këto nuk janë vetëm fantazi letrare. Janë metafora të ekzistencës sonë.

Kafka e kuptoi herët atë që shekulli XX do ta mësonte me dhimbje, se njeriu modern nuk ka nevojë të jetë i burgosur në një qeli për të qenë i burgosur. Mjafton të gjendet përballë një sistemi që nuk e kupton, një ligji që nuk i shpjegohet, një autoriteti që nuk i përgjigjet, një faji që nuk di ta emërtojë.

Prandaj Kafka nuk është vetëm një shkrimtar i absurdit. Ai është shkrimtari i ankthit ekzistencial, i fajit pa mëkat, i pushtetit pa fytyrë, i pritjes pa fund dhe i njeriut që kërkon kuptim në një botë që nuk i premton se ekziston një i tillë.

Nuk është e lehtë të flasësh për Kafkën. Ndoshta sepse të flasësh për të do të thotë të flasësh për atë pjesë të vetes që zakonisht përpiqemi ta fshehim, frikën se mos nuk kuptohemi, se mos gjykohemi padrejtësisht, se mos përjashtohemi, se mos një ditë do të kërkojmë një derë dhe do të zbulojmë se nuk kemi më çelës.

Pikërisht për këtë arsye, shumë prej mendjeve më të mëdha të letërsisë dhe filozofisë moderne janë përpjekur të përcaktojnë çfarë përfaqëson Kafka.

Milan Kundera

Kundera e ka parë Kafkën si një nga zbuluesit më të mëdhenj të mekanizmave të botës moderne, burokracinë jo thjesht si administratë, por si një mit të ri të pushtetit, ku individi përballet me një sistem të pakapshëm.

Në universin kafkian, pushteti nuk ka më domosdoshmërisht fytyrën e tiranit. Ai mund të jetë një formular, një zyrë, një dokument, një rregull, një procedurë. Dhe pikërisht sepse nuk ka një fytyrë të vetme, është edhe më i vështirë për t'u kundërshtuar.

Kafka e kuptoi se një nga tragjeditë më të mëdha të modernitetit është se njeriu mund të shtypet edhe nga një sistem që nuk urren askënd, por i kundërvihet gjithkujt.

Hannah Arendt

Te Kafka, gjykimi vazhdon, por verdikti nuk vjen. Faji ekziston, por akuza mungon. Autoriteti është i pranishëm, por autoritetari nuk duket. Njeriu kërkon të dijë çfarë ka bërë dhe, sa më shumë kërkon përgjigjen, aq më thellë zhytet në labirint.

Kjo është një nga ironitë më të dhimbshme të Kafkës, njeriu nuk ka nevojë të shpallet fajtor për të ndier faj.

Walter Benjamin

Walter Benjamin pa te Kafka një shkrimtar të parabolës, të shenjës dhe të kuptimit të fshehur. Por te Kafka, shenja nuk vjen gjithmonë me çelësin e saj.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse tregimet e tij mbeten kaq të gjalla.

Një alegori që shpjegohet plotësisht vdes sapo kuptohet. Një metaforë që mbetet e hapur vazhdon të jetojë.

Kafka nuk na jep çelësin e portës. Na lë përpara saj.

Dhe ndoshta kjo është edhe arsyeja pse çdo brez e lexon Kafkën ndryshe, secili brez hyn në labirint me frikërat e veta.

George Steiner

George Steiner e ka përshkruar përvojën e leximit të Kafkës si një hyrje në një hapësirë të rrënuar, ku ende dëgjohet jehona e një lutjeje.

Kjo është një nga cilësitë më të çuditshme të Kafkës. Ai është i errët, por jo bosh.

Në tekstet e tij ekziston gjithmonë ndjenja se pas murit të absurdit fshihet një kuptim. Por ai kuptim nuk na dorëzohet kurrë plotësisht.

Kjo e bën Kafkën të ngjashëm me një profet pa zbulesë. Ai na paralajmëron për diçka që ne e ndiejmë, por nuk arrijmë ta emërtojmë.

Albert Camus

Camus e vendosi Kafkën pranë zemrës së asaj që ai e quajti absurdi, përplasja midis dëshirës së njeriut për kuptim dhe heshtjes së botës.

Por absurdi i Kafkës është i veçantë.

Ai nuk shpërthen gjithmonë si tragjedi. Shpesh shfaqet si rutinë.

Dhe kjo është edhe më shqetësuese.

Njeriu mund të jetojë në absurditet duke shkuar në punë, duke plotësuar dokumente, duke pritur një përgjigje, duke trokitur në një derë, duke kërkuar një leje, duke iu bindur një rregulli që askush nuk di ta shpjegojë.

Kafka na mëson kështu se absurdi nuk është gjithmonë një përbindësh që vjen nga jashtë. Ndonjëherë absurdi është mënyra në të cilën ne mësohemi të jetojmë.

Jorge Luis Borges

Borges e pa Kafkën si një prej figurave themelore të letërsisë moderne. Dhe ndoshta kjo sepse Kafka bëri diçka të jashtëzakonshme, e shndërroi vetminë njerëzore nga një ndjenjë në një strukturë universale.

Vetmia te Kafka nuk është thjesht të jesh vetëm.

Është të jesh i rrethuar nga njerëz dhe, megjithatë, të mos kesh askënd që mund të të shpjegojë çfarë po ndodh.

Është të flasësh dhe të mos dëgjohesh.

Të kërkosh drejtësi dhe të mos gjesh gjykatësin.

Të kërkosh derën dhe të zbulosh se ajo është gjithmonë aty, por hyrja nuk është kurrë e jotja.

Kafka mbetet një pasqyrë e çuditshme ku mendjet më të mprehta të kohës kanë parë jo vetëm fytyrën e tij, por edhe fytyrën e vet.

Kundera pa te ai mitologjinë moderne të burokracisë.

Arendt pa procesin e pafund të së vërtetës dhe fajit.

Benjamin pa mjeshtrin e parabolës, ku çelësi i kuptimit mbetet i humbur.

Steiner dëgjoi jehonën e një lutjeje në rrënojat e kuptimit.

Camus pa një nga fytyrat më të thella të absurdit.

Borges pa arkitektin e vetmisë moderne.

Por ndoshta Kafka është më shumë se të gjitha këto.

Ai është shkrimtari që na vendos përballë pyetjes më të frikshme, çfarë ndodh kur njeriu humbet jo vetëm lirinë, por edhe aftësinë për të kuptuar se kush ia ka marrë atë?

Kjo është arsyeja pse Kafka nuk plaket.

Bota ndryshon. Sistemet ndryshojnë. Teknologjitë ndryshojnë. Fjalori i pushtetit ndryshon. Por njeriu vazhdon të presë përgjigje nga dyer që nuk hapen, vazhdon të kërkojë drejtësi në labirinte që nuk kanë hartë dhe vazhdon të ketë frikë nga gjykime që nuk e di kush i ka dhënë.

Kafka nuk na tregon se bota është absurde.

Ai bën diçka më të thellë,

na detyron të dyshojmë nëse kemi qenë ndonjëherë vërtet jashtë absurdit.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, më shumë se një shekull pas tij, ne ende e lexojmë Kafkën jo si një shkrimtar të së kaluarës, por si një autor që sapo ka shkruar për ne.

Nëse çelësi i paraboles së tij është humbur, siç sugjeron Benjamin, Kafka vetë mbetet porta.

Një portë e mbyllur.

Një portë që na pret.

Një portë përtej së cilës mund të mos ketë asgjë.

Dhe pikërisht për këtë arsye, nuk pushojmë së trokituri.