Zef Mulaj: Kosova përballë provës së tolerancës fetare...

Kosova përballë provës së tolerancës fetare: kur shumica demografike nuk mund të kthehet në veto mbi lirinë e besimit

Rasti i fundit në Zogaj të Vushtrrisë, ku një ceremoni katolike për bekimin e truallit dhe vendosjen simbolike të gurit të themelit për një kishë u shoqërua me protesta dhe kundërshtime, nuk është thjesht një debat lokal mbi një leje ndërtimi. Ai ngre një pyetje shumë më të thellë: a është Kosova një shtet laik dhe demokratik, ku liria fetare i përket çdo qytetari, apo një hapësirë ku shumica demografike mund të vendosë se cila fe ka të drejtë të ndërtojë, të lutet dhe të shfaqë identitetin e saj?

Faktet e raportuara kërkojnë kujdes. Komuna e Vushtrrisë deklaroi se nuk ishte paraqitur kërkesë për leje dhe se kishte njoftuar Policinë e Kosovës. Nga ana tjetër, Kisha Katolike dhe pronari i truallit kanë dhënë një version tjetër për natyrën e ceremonisë, duke e paraqitur atë si një akt fetar simbolik dhe jo si fillim të punimeve të ndërtimit.

Por edhe nëse mungonte leja administrative, kjo nuk mund të përdoret si argument për të mohuar të drejtën fetare të një komuniteti. Çështja administrative duhet të trajtohet me ligj, jo me presion të turmës, me protestë fetare apo me argumentin se “këtu nuk ka katolikë”.

Kushtetuta e Republikës së Kosovës është e qartë. Neni 38 garanton lirinë e besimit, ndërgjegjes dhe fesë dhe përfshin të drejtën për ta manifestuar fenë. Askush nuk mund të ndalohet nga praktikimi i fesë. Kufizimet lejohen vetëm me ligj dhe kur janë të nevojshme për sigurinë, rendin publik, shëndetin ose të drejtat e të tjerëve. Neni 39 garanton autonominë fetare dhe të drejtat e bashkësive fetare.

Prandaj lind pyetja themelore:

Çfarë rëndësie juridike ka fakti se një zonë është me shumicë myslimane?

Në një republikë demokratike, përgjigjja është: asnjë, për sa i përket ekzistencës së të drejtës themelore për lirinë e fesë.

Nëse nesër në një zonë me shumicë katolike një komunitet mysliman kërkon të ndërtojë një xhami në përputhje me ligjin, askush nuk mund të thotë: “Këtu nuk ka myslimanë, prandaj nuk keni të drejtë.” E njëjta normë duhet të zbatohet edhe në drejtimin e kundërt.

Demokracia nuk është diktatura e shumicës.

Nëse 90% e popullsisë do të ishte myslimane, kjo nuk do të krijonte 90% të drejtash për myslimanët dhe 10% të drejtash për të tjerët. Të drejtat themelore nuk maten me përqindje. Ato maten me Kushtetutë, ligj dhe parimin e barazisë.

Edhe Ligji i Kosovës për Lirinë Fetare e koncepton lirinë fetare mbi bazën e barazisë dhe mosdiskriminimit ndërmjet komuniteteve fetare.

Problemi fillon kur feja kthehet në pronësi territoriale

Një nga argumentet më shqetësuese në këtë rast është pretendimi se në zonën ku planifikohet kisha “nuk jeton asnjë besimtar katolik” dhe se fshatrat përreth janë myslimane.

Ky arsyetim, nëse shndërrohet në parim juridik, është jashtëzakonisht i rrezikshëm.

Sepse nëse pranojmë logjikën se një komunitet fetar mund të ndërtojë objekt kulti vetëm aty ku është shumicë, atëherë po krijojmë geto fetare, jo shtet demokratik.

Kisha nuk është pronë e shumicës.

Xhamia nuk është pronë e shumicës.

Sinagoga nuk është pronë e shumicës.

Asnjë besim nuk ka nevojë për autorizimin psikologjik të shumicës për të ekzistuar.

Shteti duhet të autorizojë atë që kërkon ligji; shumica fetare nuk ka kompetencë të japë ose të refuzojë leje për ekzistencën e një feje tjetër.

Nga toleranca formale te pluralizmi real

Kosova ka nevojë të bëjë një dallim të qartë midis tolerancës dhe pluralizmit.

Toleranca është kur shumica thotë: “Ju lejoj të ekzistoni.”

Pluralizmi demokratik është kur shteti thotë: “Ju keni të drejta të barabarta, pavarësisht nëse jeni shumicë apo pakicë.”

Ky është standardi europian dhe kushtetues.

Prandaj, nëse pas një ceremonie fetare një prift apo klerik duhet të largohet për arsye sigurie, shteti nuk duhet ta konsiderojë këtë si një situatë normale. Në një demokraci funksionale, siguria e klerikut dhe e besimtarëve duhet të garantohet nga shteti, ndërsa çdo kundërshtim duhet të shprehet me mjete ligjore dhe pa intimidim.

Në këtë pikë, autoritetet duhet të jenë jashtëzakonisht të qarta: nëse ka mungesë lejeje, zbatohet procedura administrative; nëse ka shkelje ligjore, ndërhyjnë institucionet; nëse ka kërcënim apo dhunë, ndërhyjnë organet e rendit.

Por nuk mund të zëvendësohet shteti ligjor me presionin e shumicës fetare.

Një shtet laik nuk mund të ketë “territore fetare”

Kosova nuk është shtet islamik. Nuk është shtet katolik. Nuk është shtet ortodoks.

Është republikë kushtetuese që garanton lirinë e besimit dhe barazinë e komuniteteve.

Madje vetë dokumentet institucionale të Kosovës e paraqesin lirinë fetare si pjesë themelore të një shoqërie të lirë dhe demokratike.

Prandaj, çdo përpjekje për ta interpretuar Kosovën si një hapësirë ku feja shumicë mund të përcaktojë se ku mund të ekzistojë një komunitet tjetër fetar do të ishte një regres serioz demokratik.

Dhe kjo nuk është kritikë ndaj islamit si fe.

Është kritikë ndaj çdo forme të ekstremizmit, monopolizimit fetar dhe përdorimit të shumicës demografike si instrument politik ose shoqëror.

Një mysliman demokratik nuk ka pse të ketë frikë nga një kishë.

Një katolik demokratik nuk ka pse të ketë frikë nga një xhami.

Një shtet demokratik nuk ka pse të ketë frikë nga asnjëra.

Pyetja që duhet t'i bëhet institucioneve

Nëse Kosova pretendon të jetë shtet europian, pyetja nuk është sa për qind janë myslimanë, sa për qind janë katolikë apo sa për qind janë ortodoksë.

Pyetja është:

A mbrohet njësoj qytetari kur është në pakicë?

Sepse pikërisht aty matet demokracia.

Shumica nuk provohet kur mbron të drejtat e veta. Shumica provohet kur mbron të drejtat e pakicës.

Dhe nëse një ditë një prift nuk mund të vendosë një gur themeli pa u përballur me presion fetar, ndërsa në të njëjtin shtet institucionet promovojnë dhe financojnë restaurimin e objekteve islame, atëherë institucionet duhet të tregojnë me transparencë se ku qëndron kufiri ndërmjet mbrojtjes legjitime të trashëgimisë dhe trajtimit të barabartë të komuniteteve. Qeveria e Kosovës, për shembull, ka mbështetur restaurimin e trashëgimisë islame dhe në vitin 2026 ka ndërmarrë procedura për rindërtimin e Xhamisë së Ibrit në Mitrovicën e Veriut.

Barazia nuk kërkon që shteti të bëjë më pak për një fe. Kërkon që të mos bëjë më pak për tjetrën.

Përfundim

Rasti i Zogajt duhet të shërbejë si një test për Republikën e Kosovës.

Jo test për islamin.

Jo test për katolicizmin.

Test për shtetin e së drejtës.

Nëse kisha ndërtohet, duhet të ndërtohet me leje, me respektimin e planifikimit urban dhe të çdo norme administrative.

Nëse nuk mund të ndërtohet, duhet të ekzistojë një vendim i arsyetuar juridikisht dhe i kontrollueshëm nga gjykata.

Por ajo që nuk mund të pranohet në një demokraci është që vendimi të merret nga turma, nga presioni fetar ose nga formula primitive: “Këtu jemi 90% myslimanë, prandaj nuk na duhet kishë.”

Kjo nuk është logjikë europiane.

Kjo nuk është logjikë e shtetit laik.

Dhe mbi të gjitha, kjo nuk është logjikë kushtetuese.

Kosova nuk duhet të jetë vendi ku shumica i “lejon” pakicës të ekzistojë.

Duhet të jetë vendi ku Kushtetuta i garanton të gjithëve të drejtën të ekzistojnë, të besojnë, të luten dhe të ndërtojnë institucionet e tyre fetare në përputhje me ligjin.

Sepse ditën kur shumica fetare bëhet autoriteti që vendos se cilës fe i lejohet të ndërtojë, atëherë nuk kemi më thjesht një konflikt mbi një kishë.

Kemi një problem me vetë konceptin e shtetit të së drejtës.