Zef Mulaj: Droga, epigjenetika dhe e ardhmja njerëzore

DROGA, EPIGJENETIKA DHE E ARDHMJA NJERËZORE

Kur ekspozimi i sotëm mund të lërë gjurmë biologjike dhe shoqërore në të ardhmen

Nga Dr. Zef Mulaj

Droga nuk është vetëm një substancë që ndryshon përkohësisht perceptimin, humorin apo sjelljen e individit. Kur përdorimi bëhet i përsëritur, veçanërisht gjatë adoleshencës dhe rinisë, ai mund të ndërhyjë në zhvillimin e trurit, në mekanizmat biologjikë të organizmit dhe në mënyrën se si individi ndërton marrëdhëniet me familjen, shkollën, punën dhe shoqërinë.

Pikërisht këtu problemi i drogës merr një dimension shumë më të gjerë. Ai nuk është më vetëm çështje personale apo mjekësore. Është një çështje e shëndetit publik, familjes, arsimit, sigurisë, ekonomisë dhe së ardhmes së shoqërisë.

Një nga fushat më interesante të kërkimit shkencor është epigjenetika. Ajo po ndihmon shkencën të kuptojë se si faktorët e mjedisit dhe mënyra e jetesës mund të ndikojnë në aktivitetin e gjeneve pa ndryshuar domosdoshmërisht vetë strukturën e ADN-së.

Epigjenetika: kur mjedisi ndikon në funksionimin e gjeneve

Trupi i njeriut nuk është një sistem statik. Edhe pse informacioni gjenetik është i koduar në ADN, mënyra se si ky informacion përdoret mund të ndryshojë gjatë jetës.

Epigjenetika studion pikërisht mekanizmat që rregullojnë shprehjen e gjeneve. Ushqyerja, stresi, ndotja, substancat psikoaktive dhe faktorë të tjerë mjedisorë mund të ndikojnë në këto mekanizma.

Në rastin e drogës, studimet shkencore kanë treguar se ekspozimi ndaj disa substancave mund të shoqërohet me ndryshime epigjenetike në sistemet biologjike që lidhen me shpërblimin, motivimin, kujtesën, impulsivitetin dhe varësinë.

Kjo nuk do të thotë se droga “ndryshon ADN-në” në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe të pakthyeshme. Ky është një dallim i rëndësishëm.

Problemi është më kompleks: droga mund të ndikojë në mënyrën se si funksionojnë disa mekanizma biologjikë që kontrollojnë aktivitetin e gjeneve.

Dhe pikërisht kjo e bën fenomenin veçanërisht të rëndësishëm kur flasim për të rinjtë.

Truri i të riut është ende në zhvillim

Adoleshenca është një periudhë e jashtëzakonshme e zhvillimit njerëzor. Truri vazhdon të maturohet, të krijojë dhe të riorganizojë lidhje nervore dhe të zhvillojë mekanizmat që kontrollojnë emocionet, impulsivitetin, vendimmarrjen dhe sjelljen.

Për këtë arsye, ekspozimi i hershëm ndaj substancave psikoaktive mund të përbëjë një rrezik të veçantë.

Një i ri që fillon përdorimin e drogës nuk po përballet vetëm me një substancë që ndryshon gjendjen e tij në atë moment. Ai mund të ekspozohet ndaj një procesi që prek zhvillimin e trurit dhe mënyrën se si formohen sjelljet dhe varësitë.

Prandaj parandalimi duhet të fillojë shumë përpara se të shfaqet varësia.

Shkolla, familja dhe edukimi janë linja e parë e mbrojtjes.

Një shoqëri që pret vetëm momentin kur problemi shfaqet në spital, në polici apo në sistemin gjyqësor, ka reaguar shumë vonë.

Nga individi te familja

Varësia nuk prek vetëm personin që konsumon drogë.

Ajo mund të prekë prindërit, bashkëshortin, fëmijët, vëllezërit, motrat dhe të gjithë strukturën familjare.

Në shumë raste, familja përballet me konflikt, pasiguri ekonomike, izolim social, probleme psikologjike dhe humbje të besimit.

Në këtë mënyrë krijohet një zinxhir:

përdorimi i substancave ? varësia ? dëmtimi individual ? kriza familjare ? probleme sociale dhe ekonomike.

Nëse ky zinxhir nuk ndërpritet në kohë, pasojat mund të zgjasin për shumë vite.

Kjo është arsyeja pse lufta kundër drogës nuk duhet të kufizohet te ndëshkimi i përdoruesit. Një shoqëri moderne duhet të ndërthurë parandalimin, edukimin, trajtimin mjekësor, rehabilitimin dhe luftën kundër trafikut të paligjshëm.

A mund të ndikojnë pasojat te brezat e ardhshëm?

Kjo është një nga pyetjet më të rëndësishme dhe më të ndërlikuara të shkencës moderne.

Studimet eksperimentale, veçanërisht në modelet shtazore, kanë treguar se ekspozimi prindëror ndaj disa substancave mund të shoqërohet me ndryshime biologjike dhe të sjelljes te pasardhësit.

Këtu hyn në diskutim koncepti i trashëgimisë epigjenetike.

Por shkenca kërkon kujdes. Nuk mund të thuhet se përdorimi i drogës nga një prind përcakton në mënyrë të pashmangshme një ndryshim epigjenetik të trashëgueshëm te fëmijët ose nipërit.

Te njeriu, ndikimi i faktorëve gjenetikë, mjedisorë, socialë, ekonomikë dhe familjarë është shumë kompleks.

Megjithatë, ekzistenca e këtyre mekanizmave dhe dëshmive eksperimentale është një arsye serioze për të vazhduar kërkimet.

Kjo na çon drejt një parimi të rëndësishëm: nëse sjellja dhe mjedisi i një brezi mund të ndikojnë në biologjinë dhe shëndetin e brezit tjetër, atëherë mbrojtja e të rinjve është edhe një përgjegjësi ndaj së ardhmes.

Droga dhe siguria publike

Problemi nuk mbaron te shëndeti.

Trafiku i drogës lidhet me ekonominë kriminale, pastrimin e parave, korrupsionin, dhunën dhe forma të tjera të kriminalitetit.

Në të njëjtën kohë, përdorimi i substancave mund të ndikojë në aksidentet rrugore, produktivitetin në punë dhe aftësinë e individit për të marrë vendime të përgjegjshme.

Prandaj droga duhet parë edhe si çështje e sigurisë publike.

Por siguria publike nuk mund të ndërtohet vetëm përmes forcës së ligjit.

Nëse duam të zvogëlojmë kërkesën për drogë, duhet të zvogëlojmë edhe terrenin social ku ajo gjen hapësirë: braktisjen shkollore, margjinalizimin, mungesën e perspektivës, varfërinë, izolimin dhe mungesën e edukimit.

Një kosto e madhe edhe për ekonominë

Pasojat ekonomike të drogës janë shpesh më të mëdha nga sa duket.

Një person që humbet aftësinë për të studiuar, për të punuar ose për të ndërtuar një jetë të qëndrueshme përfaqëson një humbje jo vetëm për familjen, por edhe për shoqërinë.

Shpenzimet shëndetësore, trajtimi i varësisë, rehabilitimi, ndërhyrjet sociale, policia, drejtësia dhe humbja e produktivitetit krijojnë një barrë të konsiderueshme.

Në këtë kuptim, parandalimi nuk është vetëm një shpenzim social; është një investim në kapitalin njerëzor.

Një i ri i mbrojtur nga varësia është një qytetar që ka më shumë mundësi të arsimohet, të punojë, të krijojë familje dhe të kontribuojë në shoqëri.

Përtej frikës: nevojitet edukim shkencor

Shoqëria nuk ka nevojë vetëm për slogane kundër drogës. Ka nevojë për informacion shkencor.

Të rinjtë duhet të dinë se varësia nuk është thjesht “dobësi karakteri”. Ajo përfshin ndërveprime komplekse midis trurit, biologjisë, psikologjisë dhe mjedisit social.

Po aq e rëndësishme është që të mos krijojmë panik shkencor me pretendime të pabazuara.

Epigjenetika nuk duhet të përdoret për të thënë se droga patjetër “ndryshon trashëgiminë njerëzore”. Shkenca ende po studion se cilat ndryshime janë të përkohshme, cilat zgjasin dhe në çfarë kushtesh mund të transmetohen përtej një brezi.

Por pikërisht kjo pasiguri shkencore duhet të na bëjë më të kujdesshëm, jo më indiferentë.

Përfundim: të mbrojmë njeriun para se të trajtojmë dëmin

Droga është një problem që prek shumë më tepër se individin.

Ajo mund të prekë trurin, shëndetin, familjen, arsimin, punën, sigurinë dhe ekonominë. Shkenca epigjenetike po hap një dritare të re për të kuptuar se si ekspozimet e mjedisit mund të ndikojnë në biologjinë njerëzore dhe, ndoshta në rrethana të caktuara, edhe në brezat pasardhës.

Nuk duhet të bëjmë pretendime më të mëdha se provat shkencore. Por nuk duhet as të nënvlerësojmë atë që tashmë dimë.

Mbrojtja e të rinjve nga droga nuk është vetëm mbrojtje e një individi. Është mbrojtje e familjes, e shëndetit publik, e sigurisë dhe e kapitalit njerëzor të një vendi.

Në fund të fundit, një shoqëri që kujdeset për të ardhmen nuk pyet vetëm se si ta trajtojë varësinë pasi ajo shfaqet.

Ajo pyet më herët:

Si ta mbrojmë trurin, shëndetin dhe dinjitetin e brezit të ri përpara se dëmi të bëhet i pakthyeshëm?

Kjo është sfida e vërtetë e kohës sonë.