Syrja Etemi: Abdurrahman Pasha - Shqiptari që luftoi për lavdinë e Sulltanit apo viktimë e etjes për pushtet

1h më parë

ABDURRAHMAN PASHA -

SHQIPTARI QË LUFTOI PËR LAVDINË E SULLTANIT APO VIKTIMË E ETJES PËR PUSHTET

Shkruan Syrja ETEMI

Në këto troje të moçme e të stërmoçme shqiptare të Pollogut, akoma po frymon e po na imponohet nami i një protagonisti impenjativ, i mbështjellur me aureolën e lavdisë dhe harresës – këtu në Pellgun ndërmjet Sharrit dhe Malit të Thatë , i cili, edhe në këtë hapërim, po vazhdon të dergjet e të lëngojë, sa nga inatçorët e Ballkanit, po aq edhe nga të hazdisurit e Europës, me ç’rast, secili nga këta tekanjozë, do të lë këtu ngulur nga një flamur prej ngadhnjyesi, mu si ai ujku zullumqar që, kur sulmon dhe llapton prenë e grigjës së pambrojtur, më në fund - do të lë ndonjë kockë për nishan...

Më vjen vagëllimthi në studion e kurreshtjes sime të ndezur, figura e një Pashai “Të Ri” të Tetovës - birit të Pashait Të Madh, siç i është dhënë epiteti , në ndonjë shtjellë të kohës së “harbuar”, Koxha Rexhep Pashës. E, ajo figurë, ai personalitet i cili, në aparencë na paraqitet i veshur me petkun e fodullit, në kohërat e vagëlluara, është i pleksur dhe enigmatik, e, që, për mua, më rezulton me hijedritë, madje, edhe për nga emri që mban... Ndaj, që në fillim të shkrimit, më shpërfaqet paqartësia për të shprehur dilemën e beftë – për të parashtruar një vistër pyetjesh e dyzimesh:

-Si duhet të jetë i shënuar drejt ky emër i Pashait të Ri – i të Madhit Pasha, mos ndoshta: Abdiraman, Abduraman, Abdyraman (me I, me U apo me Y); Avdirahman, Abdirahman (me V apo me B), Avdirahman, Avdirrahman (me një R apo me dy RR-ëja)?

Tjetër gjë është fakti se si është shkruar, e, tjetër gjë është modaliteti se si është theksuar apo shqiptuar ky emër në sarajet e Sulltanit, në Divanet e Perandorisë së Madhe, apo nga udhëpërshkrues intixhianë, sa të mësuar aq edhe avantureskë, (siç ka qenë gjermani i ditur, Grizebah, udhëpërshkruesit e njohur francezë Ami Bue e Pukvili – kur shkruajnë për Tetovën e viteve dyzeta të shek.XVIII, e, më vonë, edhe bullgarët, Toskov e Selishçev...)

E, ku janë këtu gojëdhënat e ruajtura e të arkëtuara në kujtesën popullore? A hynë në punë, apo na shërbejnë në këtë mes edhe mitet e legjendat nga krijimtaria popullore apo nga thesaret e folklorit tonë të pashtershëm?

Për të ndjerë keqardhje...! Populli ka ditur të krijojë, të prodhojë... por, fatkeqësisht, brezat nuk ditën e, ndoshta akoma edhe ne nuk dimë t’i çmojmë e t’i shfrytëzojmë këto vlera mbushulluese...!

Nëse kërkojmë një përgjigje në gurrën tonë popullore, apo - në të folmen vendçe, që i takon edhe Pashai i Ri, përkatësisht: A b d u rr a h m a n i (që, shpesh i jepet epiteti edhe: Luani), do të rezultonte se, as Pollnjanët, e, as Sharrjanët, nuk kanë patur “për qejfi” të përdorin, atë: bashkëtingëlloren e fuqishme RR, madje, nuk kanë theksuar as shkronjën H (në disa raste), e, as nuk kanë shqiptuar zanoren Y, bile-bile, B-në e “Lindjes” e kanë shqiptuar si: V. Ja, po japim një shembull: Abdullah=Avdulla; Abdurahim = Avdiraim; Abdyrrahman = Avdiramën...

Abdurrahman Pasha – në kalë (Foto e huazuar)

E, shih, shih! Na doli këtu edhe një tjetër mëdyshje...! Ja, edhe A-në na e paskan shqiptuar, e po vazhdokan ta theksojnë si: “ë” !? Jo Avdiraman, por Avdiramën...!

Në këndin e miqve të mi të heshtur, shfletova një libër voluminoz, që mban autorësinë e një leksikografi kroat, me emrin Milan Vujaklia, i cili, duke “nuhatur kureshtjen time të harlisur”, më sqaron se: Abd (arab.) don të thotë: shërbëtor, rob, ndërsa: Abd-ur-rahman, ka kuptimin e Shërbëtorit të Gjithëmëshirshmit. Dhe, padyshim se, unë i besova këtij shpjegimi, dhe do të mundohem që të jem konsistent në përdorimin e këtij emri (tani: Të Madh): A b d u rr a h m a n, edhe pse nuk di se si e ka theksuar këtë emër popullata shqiptare e kohës, në periudhën kur ka jetuar Pashai Abdurrahman apo Abdurrahman Pasha i Tetovës.

E, si do që të jetë, në këtë rast nuk dua të më pandehni e të më akuzoni për karagjoz, nëse në rrëfimin tim për kryepersonazhin e monografisë, shërbehem apo përdori emrin e Pashait “tekanjoz” të Tetovës me ndonjërin nga emrat e lartëpërmendur (me ngatërrim shkronjash)! Kjo praktikë do të përkojë me kontekstin e referencave që do t’i përdori në vazhdimësi.

Por, ti që po i lexon këto rreshta, mund të më akuzosh me mëdyshjen qortuese se, ç’rëndësi mund të ketë çështja se si shkruhet, apo, se si shqiptohet ky emër, kur për të flet Pollogu e Sharri, Tetova e Gostivari, Shipnia e Turkia ? Ndaj, sipas “lëvizjeve dhe të bëmave gjëmëmëdha, të krijohet një ide përtej përshtypjeve të “miteve” që i nënshtroheshin çdo interpretimi”, do të shprehej Historiani i Artit - nga Tetova, i urti, Behixhudin Shehapi, për të vazhduar:

“...Abdurrahman Pasha është një figurë shumëngjyrëshe dhe kontraverse për shumë autorë, por mbi të gjitha - madhështore. Dashamirës, drejtues i suksesshëm i qytetit në periudhën më të ndërlikuar të shtetit osman, pra në shekullin XIX, kur filluan reformat e mëdha, të papritura për qeveritarët lokalë dhe rajonalë,” autor ky që pretendon e po vazhdon të na bindë me të dhëna komplementare, se: “Ai i përballoi me sukses këto reforma, duke u qëndruar besnik me vëllezërit e tij raporteve me kryeqytetin, por mjaft fleksibël ndaj disa pakënaqësive të popullit që rezultuan me trazira, që njihet si: Kryengritja e Dervish Carës e vitit 1844, e që llogaritet si një nga protestat më të njohura në këtë shekull, e cila, sipas studiuesit të kësaj periudhe osmane, Prof.Ilber Ortajli, përfaqëson “shekullin më të gjatë” të shtetit osman”.

Disa akcente në vend të përfundimit

Figura e Abdurrahman Pashë Tetovës, pa marrë parasysh faktin se si shënohet emri i tij, mbetet ndër personalitetet më komplekse dhe më të debatueshme të historisë së Pollogut dhe të hapësirës shqiptare (dhe, jo vetëm) – gjatë shekullit XIX. E vendosur në udhëkryqin e interesave perandorake, ambicieve familjare dhe zhvillimeve të vrullshme politike të kohës, kjo figurë vazhdon të zgjojë kureshtje, polemika dhe interpretime të ndryshme.

Në njërën anë, ai paraqitet si një administrator i aftë, si trashëgimtar i një dere të fuqishme pashallarësh dhe si një drejtues që arriti të ruajë stabilitetin e krahinës në kohë të trazuara, duke ndërtuar ura komunikimi ndërmjet pushtetit qendror Osman dhe popullsisë vendase. Në anën tjetër, veprimtaria e tij nuk shkëputet nga realiteti i një sistemi perandorak ku besnikëria ndaj Sulltanit dhe lufta për ruajtjen e privilegjeve shpesh vendoseshin mbi interesat e popujve që jetonin nën atë nën sundim.

Prandaj, pyetja e shtruar në fillim të këtij artikulli mbetet e hapur: a ishte Abdurrahman Pasha shqiptari që luftoi për lavdinë e Sulltanit, apo figurë që, në vorbullën e etjes për pushtet dhe të lojërave politike të kohës, u bë edhe viktimë e tyre? Historia nuk ofron gjithmonë përgjigje të prerë. Ajo na mëson se personalitetet e mëdha rrallëherë mund të gjykohen bardhë e zi.

Ajo që mbetet e pakontestueshme është fakti se emri i Abdurrahman Pashës është ngulitur thellë në kujtesën historike të Tetovës dhe Pollogut. Midis legjendës dhe realitetit, lavdisë dhe kundërshtive, ai vazhdon të jetojë si pjesë e identitetit historik të kësaj treve, duke na ftuar që të rikthehemi vazhdimisht te dokumentet, gojëdhënat dhe kujtesa kolektive për ta kuptuar më drejt jo vetëm figurën e tij, por edhe kohën e ndërlikuar që e krijoi.