Neki Lulaj: Flora Brovina – gruaja që e mbajti kujtesën gjallë

FLORA BROVINA — GRUAJA QË E MBAJTI KUJTESËN GJALLË

Ka ikje që vijnë në heshtje, si një mbrëmje vjeshte kur drita tërhiqet ngadalë nga dritaret dhe shtëpitë mbeten me kujtimet e tyre. Ka edhe ikje të tjera që nuk janë vetëm ndarje nga jeta. Ato lënë pas një boshllëk, një pyetje, një fjalë të pambaruara. Ë tillë ishte sot ikja e Flora Brovinës.

Ajo u nda nga jeta , në moshën 76-vjeçare, duke lënë pas një jetë të gjatë e të trazuar, në të cilën mjekësia, poezia, veprimtaria shoqërore, burgu, politika dhe kujtesa e luftës u ndërthurën si fijet e një historie që nuk mund të tregohet me vetëm disa rreshta. Por ajo që e bën këtë ikje edhe më të dhimbshme është një përkim i hidhur i kohës.

Sipas njoftimeve publike, Brovina pritej të dëshmonte në një seancë gjyqësore lidhur me Masakrën e Dubravës, por vdekja e pengoi të paraqitej. Për datën e saktë të dëshmisë dhe rrethanat procedurale të saj nevojitet verifikim i mëtejshëm në burimet gjyqësore. Dhe ajo nuk arriti të shkonte. Sikur një dorë e padukshme ta kishte mbyllur përfundimisht një derë, pikërisht atëherë kur pas saj pritej të dëgjohej një zë.

Më pëlqen ta imagjinoj Florën jo vetëm në sallat e Kuvendit, jo vetëm në dokumentet historike e në fotografitë e kohës, por në një çast të qetë, larg zhurmës së politikës. Ndoshta ulur pranë një tavoline shkrimi .Ndoshta me një libër përpara. Ndoshta me një fletë të bardhë ku një varg kërkon të bëhet fjalë. Sepse para se të bëhej dëshmitare e një kohe të përgjakshme, Flora Brovina kishte qenë mjeke shembullore dhe poete e talentuar. Dhe këto dy botë, në dukje të ndryshme, tek ajo kishin diçka të përbashkët: të dyja kërkonin t'i shërbenin jetës. Mjeku lufton për ta shpëtuar jetën. Poeti lufton që ajo të mos humbasë kuptimin. Flora i pati të dyja në duart e saj.

Ajo lindi në Skenderaj dhe u shkollua në Prishtinë. Sipas biografive publike, studioi mjekësinë në Beograd dhe në Prishtinë, ndërsa u specializua në pediatri në Zagreb. Për shumë vite, fëmijët ishin pjesë e botës së saj profesionale. Duart e saj prej mjekeje ishin mësuar të kërkonin pulsin e jetës, të qetësonin dhimbjen, të sillnin shpresë. Për hollësitë e sakta të periudhave të studimeve dhe të punës së saj mjekësore duhen konsultuar burime biografike të verifikueseve.

Por Kosova e atyre viteve nuk ishte vend ku njeriu mund ta ndërtonte lehtë një jetë të ndarë nga historia.

Historia hynte në shtëpi.

Hynte në spitale.

Hynte në shkolla.

Hynte në familje.

Dhe, një ditë, hyri edhe në jetën e Florës.

Në vitin 1992, sipas burimeve biografike të cituara gjerësisht, ajo themeloi Lidhjen e Gruas Shqiptare. Ishte një kohë kur zëri i gruas shqiptare kërkonte jo vetëm të dëgjohej, por të njihej si pjesë e pandashme e jetës shoqërore dhe politike të Kosovës.

Flora nuk qëndroi mënjanë.

Ajo zgjodhi të vepronte.

Pastaj erdhi lufta.

Dhe me luftën erdhi edhe ajo pjesë e jetës së saj që asnjë njeri nuk do të dëshironte ta përjetonte.Më 20 prill 1999, sipas të dhënave biografike të publikuara, ajo u arrestua nga forcat serbe dhe u dërgua në Serbi. Formulimi "paramilitarët serbë e rrëmbyen nga banesa e saj" kërkon verifikim të drejtpërdrejtë në dëshmi ose dokumente të kohës; për këtë arsye, këtu përdoret një formulim më i kujdesshëm. Ajo u mbajt dhe pati shumë maltretime në burgun e Pozharevcit, në Serbi.Më pas u dënua me dymbëdhjetë vjet burg. Për natyrën e saktë të aktakuzës, vendimit dhe institucionit që e dha dënimin nevojitet verifikim në dokumentet gjyqësore ose në burime të besueshme historike. Mund ta imagjinosh një mjeke, një poete, një grua që kishte punuar për njerëzit, pas dyerve të ftohta të burgut.

Jashtë, lufta.

Brenda, heshtja.

Dhe mbi të gjitha, pasiguria.

Por edhe në burg njeriu nuk pushon së qeni ai që është. Flora mbeti Flora. Një grua që kishte zgjedhur të mos heshtte. Ajo u lirua në vitin 2000, pas ndërhyrjeve dhe presionit ndërkombëtar, sipas njoftimeve të kohës dhe biografive publike, dhe u kthye në Kosovë. Por askush nuk kthehet nga një burg i tillë krejtësisht i njëjtë.

Disa plagë nuk duken.

Ato jetojnë në heshtje.

Jetojnë në kujtime.

Jetojnë në netët kur njeriu zgjohet papritur dhe për një çast nuk e di se ku ndodhet. Mbase për këtë arsye Flora Brovina e kuptonte aq mirë peshën e dëshmisë. Ajo e dinte se kujtesa është një barrë. Dhe se disa gjëra, nëse nuk thuhen, mund të humbasin. Prandaj lajmi se ajo do të dëshmonte për Masakrën e Dubravës kishte një peshë të veçantë. Ajo nuk do të fliste thjesht si një politikane. As vetëm si një ish-e burgosur. Do të fliste si një grua që e kishte përjetuar luftën dhe burgosjen, dhe që e mbante atë përvojë në trup, në shpirt dhe në kujtesë.

Megjithatë, nuk duhet të paraqitet si fakt i verifikuar se ajo ishte dëshmitare e drejtpërdrejtë e vetë Masakrës së Dubravës. Më saktë është të thuhet se pritej të dëshmonte lidhur me të, ndërsa për përmbajtjen e dëshmisë së saj të planifikuar nevojiten burime gjyqësore. Dhe pastaj ndodhi ajo që askush nuk e priste. Vdekja e mori para se të arrinte në gjykatë.

Ndoshta kjo është ajo pjesa e historisë që dhemb më shumë.

Një dëshmitare mungon.

Një karrige mbetet bosh.

Një zë nuk do të dëgjohet më.

Por historia nuk ka të drejtë të heshtë vetëm sepse një dëshmitare u largua. Dhe kjo anë e saj më duket veçanërisht e çmuar.

Ajo botoi vëllimet "Verma emrin tim", "Bimë e zë"dhe "Mat e çmat", sipas të dhënave bibliografike të përsëritura në burime publike. Titujt, vitet e botimit dhe të dhënat e plota bibliografike duhen kontrolluar në katalogë bibliotekarë ose në botimet origjinale. Poezia e saj ishte një tjetër mënyrë për ta parë jetën, dhimbjen dhe njeriun. Ndoshta poezia ishte vendi ku ajo mund të fliste pa zhurmën e sallave, pa mikrofonat, pa debatet politike.

Aty mbetej vetëm fjala. Dhe fjala, tek një njeri që ka parë shumë, bëhet kujtesë. Në jetën e Flora Brovinës fjala kishte dy fytyra.

Njëra ishte fjala e poetes.

Tjetra ishte fjala e dëshmitares.

Poetja kërkonte ta shpëtonte ndjenjën nga harresa. Dëshmitarja kërkonte ta shpëtonte të vërtetën nga heshtja.Të dyja, në fund, kishin të njëjtin qëllim:

të mos lejonin që koha t'i fshinte gjurmët e njeriut.

Në vitet e pasluftës, Flora Brovina u bë deputete e Kuvendit të  Republikës se Kosovës dhe vazhdoi veprimtarinë e saj publike. Ajo u angazhua në politikë dhe në jetën kulturore të vendit. Sipas burimeve publike, ajo ka drejtuar edhe Lidhjen e Shkrimtarëve të Kosovës.  Por, sa herë përmendet emri i saj, mendoj se nuk duhet të numërojmë vetëm postet.

Postet kalojnë.

Titujt zbehen.

Fotografitë plaken.

Ajo që mbetet është njeriu.

Dhe Flora Brovina ishte, para së gjithash, një grua që e jetoi kohën e saj me përgjegjësi.

Një grua që e njohu jetën nga afër.

Që kishte prekur fëmijët me duart e mjekes.

Që kishte prekur dhimbjen me fjalën e poetes.

Që kishte përjetuar burgun në trupin e saj.

Dhe që, në fund, ishte gati të sillte një dëshmi tjetër për një plagë të historisë.

Tani ajo nuk është më.

Por mbase vdekja nuk i merr të gjitha.

Nuk mund ta marrë atë që është shkruar.

Nuk mund t'i marrë kujtimet e atyre që e kanë njohur.

Nuk mund t'i fshijë dokumentet.

Nuk mund t'i zhdukë dëshmitë.

Dhe nuk mund ta mbyllë përgjithmonë pyetjen që historia ia bën drejtësisë.

Flora Brovina nuk do të ulet më në atë karrige të gjykatës.Por karrigia bosh mund të bëhet më shumë se një mungesë.

Mund të bëhet kujtesë.

Mund të bëhet përgjegjësi.

Mund të bëhet një thirrje që ajo që ajo do të thoshte të kërkohet në dokumente, në dëshmi të tjera, në arkiva dhe në kujtesën e të mbijetuarve. Sepse Masakra e Dubravës nuk është vetëm një emër në një libër historie është një ankth, një britëm dhe një masakër.

Pas atij emri janë njerëz.