Lekë Mrijaj: Një mbrëmje shenjtërie me njërin nga pinjollët e martirëve të Karadakut – Imzot Mark Sopin

Një mbrëmje shenjtërie me njërin nga pinjollët e martirëve të Karadakut – Imzot Mark Sopin, Ipeshkëv i Dioqezës së Kosovës

(Fragment novele në prozë romantike)

Ishte 25 prill.

Nata kishte zbritur ngadalë mbi Prishtinën e Dardanisë. Nuk kishte rënë rëndë, siç zbret nganjëherë nata mbi qytete të lodhura, kur dritat mezi e mbajnë gjallë frymën e mbrëmjes dhe rrugët duken sikur pushojnë nga pluhuri i ditës. Ajo natë kishte ardhur ndryshe: e butë, e kthjellët, pothuaj e përshpirtshme. Ishte shtrirë mbi qytet si një dorë e ngrohtë mbi ballin e një njeriu të përmalluar; si një mbulesë e lehtë mbi kujtimet që nuk duan të flenë; si një lutje pa fjalë, që nuk dëgjohet me veshë, por ndihet me zemër.

Dritat e qytetit rrinin të shpërndara nëpër rrugë e ndërtesa si kandila të vegjël kujtese. Ato nuk më dukeshin vetëm drita elektrike, të ndezura për nevojën e natës, por si shenja të vogla të një bote që edhe në errësirë nuk hiqte dorë nga drita. Qielli dukej sikur ishte afruar më shumë se zakonisht mbi tokë, jo për ta rënduar qytetin, por për ta dëgjuar. Ishte sikur vetë nata kishte ulur kokën mbi Prishtinë, për të dëgjuar frymëmarrjen e saj, dhimbjet e saj, lutjet e saj, kujtimet e saj dhe ato fjalë të pashqiptuara që njeriu i mban gjatë në shpirt.

Kishte një qetësi të rrallë atë mbrëmje. Nuk ishte një qetësi e zbrazët, e ftohtë, e shkretë. Përkundrazi, ishte një heshtje e mbushur. Ajo nuk e boshatiste njeriun, por e ftonte të kthehej brenda vetes. Ishte ajo heshtje që njeriu e takon rrallë në jetë: një heshtje ku nuk mungon fjala, por ku fjala bëhet më e thellë; ku nuk mungon prania, por ku prania bëhet më e padukshme dhe më e fortë; ku nuk mungon koha, por ku koha ndalet pak, si për t'i dhënë shpirtit mundësinë të marrë frymë më lirshëm.

Prishtina, atë natë, nuk më dukej vetëm kryeqytet. Nuk ishte më vetëm qyteti i rrugëve, i institucioneve, i zërave, i hapave të njerëzve që nxitonin diku, i dritareve të hapura e të mbyllura, i makinave që kalonin dhe i zhurmave që treteshin në mbrëmje. Për mua, ajo ishte bërë një qytet tjetër, më i thellë, më i brendshëm, më i afërt me zemrën. Ishte bërë një Prishtinë e kujtesës, e shpirtit, e historisë së heshtur; një Prishtinë ku emrat, datat, njerëzit dhe ndjenjat nuk rrinin më të ndara, por afroheshin si degë të së njëjtës pemë.

Në atë natë, qyteti më dukej si një altar i heshtur. Rrugët e tij nuk ishin më vetëm rrugë; më dukeshin si shtigje kujtese. Ndërtesat nuk ishin më vetëm gurë, beton e dritare; më dukeshin si dëshmitare të heshtura të një kohe që kishte kaluar, por nuk ishte shuar. Prishtina më dukej sikur e mbante në thellësi një histori të gjatë, një histori ku feja, familja, atdheu dhe vuajtja e popullit ishin pleksur në një mënyrë të padukshme, ashtu siç pleksen rrënjët nën dhe: nuk shihen, por mbajnë gjallë pemën.

Atë mbrëmje ndodhesha në rezidencën ipeshkvnore në Prishtinë, pranë vendit ku më vonë do të vendosej gurthemeli i Katedrales së Shën Terezës. Edhe vetë afërsia me atë vend i jepte mbrëmjes një kuptim të veçantë. Ajo hapësirë nuk ishte thjesht një vend në hartën e qytetit, por një pikë ku kujtesa kishtare e Kosovës, dëshira për të ardhmen dhe shpresa e një populli merrnin formë. Aty, në atë truall, më dukej sikur historia kishte lënë një shenjë të butë, një shenjë që nuk kërkonte zhurmë për t'u kuptuar.

Rezidenca ipeshkvnore nuk më dukej si çdo ndërtesë tjetër. Muret e saj kishin një heshtje të veçantë. Sikur kishin dëgjuar shumë lutje, shumë vendime të rënda, shumë biseda baritore, shumë brenga të popullit, shumë ëndrra për Kishën, shumë mendime për të ardhmen. Nuk më dukeshin mure të ftohta. Më dukeshin si gurë që kishin mësuar të ruanin ngrohtësinë e shpirtit. Korridoret, në vend se të ishin vetëm kalime të zakonshme, më shfaqeshin si rrugë të vogla kujtese, ku ende mund të ndihej hapi i matur i Imzot Mark Sopit.

Ajri, drita, qetësia, gjithçka më fliste për të. Ishte sikur prania e tij nuk ishte larguar kurrë plotësisht prej asaj shtëpie. Sikur zëri i tij ende rrinte i fshehur nëpër mure, si një jehonë e butë që nuk e prishte heshtjen, por e bënte më të thellë. Sikur hapi i tij dëgjohej diku larg, në ndonjë korridor të brendshëm të kujtesës sime. Sikur shikimi i tij i qetë, ai shikim që nuk të gjykonte, por të ftonte të bëheshe më i mirë, ende qëndronte mbi ne me një butësi atërore

Ka njerëz që kalojnë nëpër jetë si stuhi. Vijnë me zhurmë, ngjallin lëvizje për një çast, trazojnë pluhurin e ditës dhe pastaj zhduken, duke lënë pas vetëm një kujtim të turbullt. Por ka edhe njerëz që vijnë si dritë e qetë. Ata nuk trokasin fort në derën e jetës sonë, nuk e imponojnë praninë, nuk kërkojnë vendin e parë, por mbeten gjatë, sepse nuk ndriçojnë vetëm rrugën; ndriçojnë ndërgjegjen. Imzot Mark Sopi ishte një nga ata njerëz. Ai kishte një madhështi që nuk të rëndonte, një urti që nuk të frikësonte, një qetësi që nuk të largonte, por të afronte.

Ishim mbledhur për një ndejë miqësore. Në fillim gjithçka dukej e zakonshme: tryeza, gotat, bisedat, fytyrat e njohura, ngrohtësia e një takimi të thjeshtë. Por, pak nga pak, e ndjeva se ajo mbrëmje po dilte nga kufijtë e zakonshëm. Nuk ishte se kishte ndodhur diçka e jashtme, ndonjë fjalë e madhe apo ndonjë gjest i papritur. Jo. Ndryshimi ndodhi në heshtje. Fjala po bëhej më e kursyer, sikur secili prej nesh po e ndiente se disa gjëra nuk duhej thënë shpejt. Heshtja po merrte peshë. Kujtimi po bëhej prani.

Ishte sikur nata po na merrte përdore dhe po na shpiente në një vend më të thellë, aty ku njeriu nuk flet më vetëm me gojë, por edhe me shpirt. Në ato çaste, biseda nuk ndërpritej, por pastrohej. Fjalët nuk mungonin, por fitonin më shumë dinjitet. Çdo gjë dukej më e ngadalshme, më e matur, më e ndriçuar nga brenda. Nganjëherë, në jetën e njeriut, ndodh që një mbrëmje e thjeshtë të marrë pamjen e një ngjarjeje të shenjtë, jo sepse ndryshon vendi, por sepse ndryshon mënyra si njeriu e sheh vendin, kohën dhe njerëzit përreth.

Kremtonim festën e Shën Markut Ungjilltar. Për Kishën, ajo ditë kishte hijeshinë e vet të veçantë: kujtesën e fjalës së shkruar, dëshminë e Ungjillit, dritën që udhëton nëpër shekuj si lumë i qetë që nuk shteron. Shën Marku nuk ishte vetëm një emër në kalendarin kishtar; ishte kujtesë e fjalës që bëhet dëshmi, e dëshmisë që bëhet udhë, e udhës që e çon njeriun drejt dritës. Por për mua, 25 prilli kishte edhe një domethënie tjetër, më personale, më të brendshme, më të ndjeshme.

Ishte dita e emrit të Imzot Mark Sopit, ish-famullitarit të Kishës së Zllakuqanit, dhe njëkohësisht dita e lindjes së babait tim të ndjerë, Pashkut. Në pamje të parë, këto mund të dukeshin si dy përkime të thjeshta. Por në shpirtin tim ato u bënë një urë. Pra, një urë e padukshme, e ndërtuar jo prej guri, por prej malli, mirënjohjeje dhe dashurie, ku në njërën anë qëndronte babai im, Pashku, rrënja ime e parë, njeriu prej të cilit kisha marrë jetën, emrin, karakterin dhe ndjenjën e parë të përkatësisë. Ndërsa në anën tjetër qëndronte Imzot Marku, bariu im shpirtëror, njeriu i Kishës, ai që kishte ditur të më drejtonte jo me ashpërsi, por me urti; jo me fjalë të rënda, por me dritë.

Babai më kishte dhënë tokën ku kisha zënë rrënjë; Imzot Marku më kishte treguar qiellin drejt të cilit duhej të ngrihej shpirti. Njëri më kishte dhënë emrin e shtëpisë; tjetri më kishte mësuar peshën e fjalës së fesë. Njëri më kishte lidhur me gjakun, me familjen, me traditën; tjetri më kishte lidhur me Kishën, me altarin, me hirin. Dhe në atë mbrëmje, këto dy lidhje nuk më dukeshin të ndara. Përkundrazi, më dukeshin si dy degë të së njëjtës pemë: njëra e futur thellë në tokë, tjetra e ngritur drejt qiellit.

Babai im, Pashku, kishte qenë për mua gur themeli. Ishte nga ata burra që nuk flisnin shumë për vuajtjen, por e mbanin atë me dinjitet. Nuk e shpallte dashurinë me fjalë të mëdha, por e dëshmonte me punë, me sakrificë, me bukën e ndarë, me shtëpinë e hapur dhe me emrin e ruajtur me kujdes. Në fytyrën e tij shihja tokën e familjes, të prejardhjes dhe të kujtesës. Ai kishte brenda vetes një fisnikëri të thjeshtë, atë fisnikëri që nuk kërkon skenë, sepse e ka fronin në ndërgjegje.

Jeta e tij më kishte mësuar se burrëria e vërtetë nuk ka nevojë për zë të lartë. Ajo shfaqet në qetësinë me të cilën njeriu e mbanë barrën e vet, në mënyrën si e ruan shtëpinë, si e mbron emrin, si e ndan bukën dhe si rri i drejtë edhe kur koha përpiqet ta përkulë. Babai im nuk kishte qenë për mua vetëm prind, por edhe një shkollë e heshtur e qëndresës. Në të kishte diçka prej dheu të bekuar: i thjeshtë, i fortë, i durueshëm, i heshtur, por gjithmonë i gjallë.

Por pas tij qëndronte një trung më i vjetër. Gjyshi im Marku, plisbardhë e i urtë, më shfaqej në kujtesë si një lis i vjetër, që nuk matej me lartësinë e degëve, por me thellësinë e rrënjëve. Me të qëndronin edhe degët e mira të atij trungu familjar: burra e gra që kishin bartur jetën në kohë të vështira, njerëz që kishin mësuar të jetonin me pak fjalë, por me shumë nder. Ata nuk ishin vetëm emra të familjes sime. Ishin shenja të një bote që kishte jetuar me besë, me kujdes për shtëpinë, për fenë, për atdheun dhe për njëri-tjetrin.

Në kujtesën time ata vinin si njerëz të thjeshtë, por me madhështi të heshtur; si gurë themeli mbi të cilët një shtëpi ngrihet pa u lëkundur nga era e kohëve. Ndoshta historia e madhe nuk i kishte shkruar emrat e tyre në faqe të gjera, por jeta familjare i kishte gdhendur thellë në zemër. Sepse jo çdo madhështi shkruhet në libra; disa madhështi ruhen në sofrë, në uratë, në kujtesën e pasardhësve, në mënyrën si një familje e mban emrin dhe nuk e lëshon fjalën.

Atë natë, në Prishtinë, më dukej sikur të gjithë ishin pranë meje. Jo me trup, por me frymë. Sikur babai Pashku, gjyshi Mark dhe të gjithë ata që më kishin paraprirë në rrugën e jetës po qëndronin rreth meje në heshtje. Nuk më flisnin me zë, por me atë heshtje të rëndë e të dashur që e kanë vetëm të parët tanë. Më dukej sikur më thoshin: njeriu nuk është vetëm ai që shihet sot; njeriu është edhe ata që e kanë bartur deri këtu.

Kjo e vërtetë më preku thellë. Sepse në jetën e njeriut, rrënjët nuk shihen gjithmonë, por pikërisht ato e mbajnë pemën të gjallë. Njeriu mund të ecë larg, mund të kalojë qytete, vite, stinë, gëzime dhe dhimbje, por brenda tij mbetet gjithmonë një tokë e parë, një prag, një zë, një dorë, një fytyrë që i thotë: mos harro prej nga vjen. Dhe kur njeriu nuk e harron këtë, edhe ecja e tij bëhet më e sigurt.

Në atë përkim të shenjtë, rrënja dhe udha u takuan brenda meje. Babai im ishte rrënja; Imzot Marku ishte udha. Njëri më kishte dhënë shtëpinë, gjakun, emrin dhe kujtesën familjare. Tjetri më kishte dhënë drejtimin shpirtëror, fjalën e fesë dhe shembullin e një bariu që dinte të ishte i madh pa e rënduar askënd me madhështinë e vet. Në ndërgjegjen time, ata nuk qëndronin të ndarë. Ishin dy drita të ndryshme që ndriçonin të njëjtën rrugë: njëra vinte nga shtëpia, tjetra nga altari; njëra nga gjaku, tjetra nga hiri.

Sa më shumë kalonte mbrëmja, aq më shumë e ndieja se koha nuk po ecte përpara, por po hapej. Ishte si një derë e vjetër e zemrës sime, pas së cilës ruheshin fëmijëria, shtëpia, kapela e Deiçit, rrugët e Klinës, Kisha e Zllakuqanit, zëri i babait, fjala e meshtarit dhe drita e atyre çasteve që nuk shuhen kurrë. Kujtesa, atë natë, nuk ishte një kthim i thjeshtë pas. Ishte si një lumë i brendshëm që sillte me vete gurë, dritë, fjalë, aroma dhe pamje të vjetra, për t'i vendosur sërish para shpirtit tim.

Në atë qetësi të rrallë, m'u duk sikur Imzot Marku u kthye për një natë nga amshimi. Nuk erdhi me shkëlqim të jashtëm. Nuk erdhi si figurë e largët. Erdhi siç kishte ardhur gjithmonë në jetët tona: i qetë, i përmbajtur, i natyrshëm. Erdhi pa bujë, por me peshë; pa zhurmë, por me dritë. E pashë në krye të tryezës, me fytyrën e tij të kthjellët, me atë qetësi që e bënte të dukej si njeri i lidhur me një botë më të thellë se përditshmëria. Ai ishte nga ata njerëz që nuk kishin nevojë të flisnin shumë për të lënë gjurmë. Vetë prania e tij ishte predikim. Kishte në të diçka prej bariu të vërtetë: një qetësi që nuk vinte nga mungesa e brengave, por nga një besim i thellë; një maturi që nuk ishte ftohtësi, por urti; një butësi që nuk ishte dobësi, por forcë e brendshme. Në të bashkoheshin dinjiteti i Kishës dhe afërsia e njeriut, lartësia e misionit dhe ngrohtësia e zemrës. Më shikoi në sy. Jo siç shohin njerëzit zakonisht, duke ndalur te pamja e jashtme, por siç shohin ata që dinë të hyjnë me butësi në brendinë e njeriut. Në atë vështrim ndjeva atësinë, urtinë dhe dashurinë. Ndjeva edhe një qortim të padukshëm ndaj harresës. Sepse harresa është varfëri e shpirtit. Ajo e shkëput njeriun nga rrënjët dhe e lë të endet në sipërfaqe, si gjethe pa pemë. Ndërsa kujtesa e shenjtëruar e kthen njeriun në shtëpi, e pajton me të kaluarën dhe ia ndriçon të tashmen.

M'u duk sikur Imzot Marku më thoshte se 25 prilli nuk ishte vetëm një datë, por një urë. Një urë ndërmjet brezave. Një urë ku kalonin pa zhurmë emrat që e kishin bekuar jetën time. Një urë ku takoheshin ata që kishin shkuar në amshim dhe ata që mbeteshin ende në tokë për të bartur kujtimin. Sepse njerëzit që i kemi dashur me të vërtetë nuk zhduken. Ata vetëm ndryshojnë mënyrën e qëndrimit pranë nesh. Nuk ecin më me hapa të dëgjueshëm, por me dritë të brendshme. Nuk flasin më me zë, por me jehonë në ndërgjegje. Nuk trokasin në derë, por ndizen në kujtesë sa herë zemra ka nevojë për ta.

Atë natë, Prishtina e Bogdanit kishte marrë një fytyrë tjetër. Nuk ishte vetëm qytet. Ishte kujtesë. Ishte Kishë. Ishte një vend ku më dukej se emrat e mëdhenj të shpirtit shqiptar kalonin nëpër errësirë me kandil në dorë. Aty, në heshtjen e asaj mbrëmjeje, më dukej se takoheshin Imzot Pjetër Bogdani, Imzot Lazër Mjeda, Imzot Nikë Prela, Imzot Mark Sopi dhe Shën Tereza. Secili vinte me dritën e vet. Bogdani me fjalën dhe kulturën. Mjeda me përkushtimin kishtar. Prela me vulën e Shpirtit Shenjt që kishte lënë në jetën time. Imzot Marku me urtinë e bariut. Shën Tereza me përvujtërinë e dashurisë.

Imzot Pjetër Bogdani më dukej si një majë e ndriçuar në largësinë e historisë sonë, një emër që nuk i përkiste vetëm së kaluarës, por edhe ndërgjegjes sonë kulturore e shpirtërore. Ai vinte në kujtesë si njeri i fjalës, i mendimit, i Kishës dhe i kombit; si një prej atyre figurave që e dëshmojnë se shpirti shqiptar nuk ka jetuar vetëm me shpatë e qëndresë, por edhe me libër, me dritë, me gjuhë, me fe dhe me kulturë. Në atë natë, Bogdani më dukej si një kambanë e largët që nuk pushonte së thirruri: ruajeni fjalën, ruajeni kujtesën, ruajeni njeriun.

Imzot Lazër Mjeda më vinte në mendje si një bari i përkushtuar, si një figurë e asaj vazhdimësie kishtare që nuk ndërtohet vetëm me tituj, por me jetë të dhuruar. Ai më dukej si një hallkë e fortë në zinxhirin e barinjve që kishin ditur ta mbanin ndezur dritën e Kishës edhe në kohë të vështira. Kur e vendosja në atë varg me Bogdanin, me Imzot Nikë Prelën dhe me Imzot Markun, më dukej se po shihja jo vetëm emra, por një udhë të gjatë; një udhë ku feja, kultura, vuajtja dhe shërbimi kishin ecur së bashku.

Imzot Nikë Prela, prej të cilit kisha marrë vulën e Shpirtit Shenjt, nuk më shfaqej vetëm si emër i nderuar i Kishës në Kosovë, por si prani e lidhur me jetën time. Ai lidhej me një çast sakramental, me një shenjë të brendshme, me një vulë që nuk ishte vetëm kujtim ceremonie, por thirrje për pjekuri, qëndresë dhe dëshmi. Në kujtesën time, ajo vulë nuk ishte tharë kurrë. Ajo mbetej si një dritë e vogël në brendi, si një kujtesë se njeriu nuk jeton vetëm për vete, por edhe për atë që i është besuar.

Në mesin e këtyre kujtimeve, Shën Tereza më shfaqej jo vetëm si figurë e madhe e Kishës universale, por edhe si prani e afërt në jetën time. Në kujtesën time ruaja një çast të shenjtë: ditën e 22 tetorit të vitit 1982, kur Nënë Tereza kishte vizituar Kishën e Zllakuqanit dhe, me dorën e saj të vogël, të përvujtë, të shenjtëruar nga shërbimi ndaj më të varfërve, më kishte prekur edhe mua.

Ai prekim nuk kishte qenë vetëm një gjest i rastit. Për mua kishte mbetur si bekim i heshtur, si dritë e vendosur mbi kujtesën time, si shenjë që koha nuk mund ta fshinte. Dora e saj nuk ishte vetëm dorë e një murgeshe të madhe; ishte dorë që kishte prekur plagët e botës, dorë që dinte të jepte ngrohtësi, dorë që la në shpirtin tim një vulë të butë. Në atë prekje kishte diçka që fëmija ndoshta nuk e kuptonte plotësisht atëherë, por që njeriu i rritur e lexonte më vonë si një shenjë të hirit: se shenjtëria nuk vjen gjithmonë me fjalë të mëdha, por shpesh kalon pranë nesh në heshtje dhe na prek lehtë, sa për të mos u shuar më.

Që nga ajo ditë, Nënë Tereza nuk mbeti për mua vetëm një emër i madh i Kishës dhe i kombit shqiptar. Ajo u bë pjesë e biografisë sime të brendshme. Ishte një kujtim personal, një prekje e gjallë, një ftesë e heshtur për ta kuptuar se shenjtëria nuk qëndron në madhështi të jashtme, por në përvujtëri, në shërbim, në dashuri dhe në aftësinë për ta parë Krishtin në fytyrën e çdo njeriu. Ajo prekje, e lehtë si flatër, kishte mbetur e rëndë si bekim. Dhe sa herë që e kujtoja, më dukej sikur një dorë e vogël, por e mbushur me dritë, më thoshte: mos e kërko madhështinë në zhurmë; kërkoje në dashuri.

Dhe ndërmjet këtyre figurave, ndërmjet dijes dhe dashurisë, ndërmjet fjalës dhe shërbimit, qëndronte Imzot Mark Sopi: bariu ynë, njeriu i Kosovës, pinjolli i martirëve të Karadakut, meshtari që kishte ditur të ruante në vetvete dinjitetin e Kishës dhe butësinë e njeriut. Ai nuk ishte i largët. Ishte i prekshëm. Nuk e shikonte popullin nga lart, por ecte pranë tij. E njihte frymën e njerëzve, vuajtjet e familjeve, plagët e Kosovës dhe bukurinë e saj të brendshme. Në figurën e tij kishte diçka prej mali dhe diçka prej burimi: qëndresë dhe butësi, lartësi dhe afërsi.

Kjo gjendje më ktheu pas në kohë, në ditët e para të martesës sime me bashkëshorten time të dashur, Vjollcën.

Ajo periudhë më dukej si pranverë e bekuar. Jo vetëm pranverë e natyrës, por edhe e shpirtit. Ishte një kohë kur jeta dukej sikur hapej përpara nesh si një rrugë e re, e mbushur me dritë, por edhe me përgjegjësi. Martesa jonë, e kurorëzuar nga don Lush Sopi, kapelan (i dom Mark Sopit) në famullinë e Zllakuqanit, nuk kishte qenë vetëm bashkim i dy jetëve; kishte qenë hyrje në një stinë të re, ku zemra mësonte të jetonte në përkujdesje, përkushtim, durim dhe shpresë.

Jeta bashkëshortore më dukej atëherë si një shtëpi që ndërtohej çdo ditë nga pak: me fjalë të mira, me heshtje të durueshme, me bukë të ndarë, me kujdes dhe me besim. Njeriu e kupton vonë se dashuria nuk është vetëm flakë e parë, por edhe dritë që duhet ruajtur; nuk është vetëm emocion i bukur, por edhe përgjegjësi e qetë; nuk është vetëm premtim, por edhe punë e përditshme e shpirtit. Me Vjollcën, ajo stinë e re kishte hyrë në jetën time si një agim i butë, ku gjithçka kishte aromën e fillimit dhe peshën e bekimit.

Pak ditë pas martesës sonë, në mbrëmjen e 20 qershorit 1990, shtëpia jonë në Klinë kishte pasur nderin të priste mysafirë të veçantë: dom Mark Sopin, famullitarin e Zllakuqanit; don Fran Sopin, famullitarin e Klinës, i njohur në trevë edhe si "Pjetër Bogdani i Lugut të Drinit"; motrën Sofije Gjergji dhe motrën Ana Gjergji. Sa herë rikthehem me mendje tek ajo natë, më duket sikur shtëpia jonë ende mban mbi prag aromën e asaj pritjeje. Nuk kishte qenë vetëm vizitë. Kishte qenë bekim.

Atë natë, shtëpia jonë nuk ishte më vetëm banesë. Ishte bërë konak, vatër shqiptare e nderit, ku buka kishte më shumë shije, fjala më shumë ngrohtësi dhe prania e mysafirëve një dritë të veçantë. Sofra shqiptare, kur mbushet me njerëz të mirë, nuk është vetëm vend ushqimi; bëhet vend ku shpirtrat njihen, ku nderi merr formë dhe ku kujtesa fillon të shkruajë me dritë. Në atë sofër, çdo gjë e thjeshtë merrte një kuptim më të madh: buka bëhej shenjë mikpritjeje, fjala bëhej urë, ndërsa prania e meshtarëve dhe motrave bëhej bekim mbi një vatër të re.

Ajo darkë kishte një bukuri të thjeshtë, por të paharrueshme. Nuk kishte nevojë për madhështi të jashtme. Mjaftonte prania e atyre njerëzve, fjala e tyre e mirë, bekimi që sillnin me vete, drita që linin në shtëpi. Në fytyrat e tyre kishte lodhje njerëzore, por edhe paqe shpirtërore. Në fjalët e tyre kishte përvojë, por edhe ngrohtësi. Në sjelljen e tyre kishte thjeshtësi, por edhe dinjitet. Ajo mbrëmje më kishte mësuar se nganjëherë bekimi nuk vjen me zhurmë, por me hapa të qetë; hyn në shtëpi, ulet në sofër, ndan bukën dhe mbetet gjatë në kujtesë.

Imzot Marku, në atë mbrëmje, nuk kishte qenë vetëm meshtar. Kishte qenë bari, mik, atë shpirtëror, njeri i Zotit dhe njeri i zemrës. Ai dinte të hynte në një shtëpi pa e rënduar, por duke e bekuar. Dinte të fliste me autoritet pa krijuar largësi. Dinte të jepte nder pa të turpëruar. Dinte të vlerësonte pa tepruar me fjalë. Te ai, madhështia nuk ishte e ftohtë. Ishte e butë, njerëzore, e veshur me përvujtëri. Ai nuk kishte nevojë ta tregonte lartësinë e vet; ajo ndihej vetvetiu, siç ndihet aroma e bukës së ngrohtë në një shtëpi të hapur.

Kur kishte folur për familjen time, për babanë Pashkun, për nënën Sofinë, për vëllezërit dhe motrat e mia, për lidhjen tonë me fenë dhe atdheun, kisha ndier se ai nuk po përmendte vetëm emra. Ai po i jepte zë dinjitetit të një shtëpie. Po e kthente jetën tonë të përditshme në një pasqyrë ku mund të shihnim më qartë vlerën që familja jonë kishte ruajtur në heshtje. Në fjalët e tij, shtëpia jonë nuk ishte vetëm një adresë, por një histori; jo vetëm një vatër, por një kujtesë e gjallë; jo vetëm një familje, por një vazhdimësi besimi, pune dhe nderi.

Pastaj kishte folur edhe për mua se kisha qenë nxënës i shkëlqyer i mësimit të fesë në kapelën e Deiçit, atëherë pjesë e famullisë së Zllakuqanit. Më kishte quajtur djalosh inteligjent, të edukuar, me shpirt të dashur. Zemra më ishte mbushur me një emocion që nuk bërtiste, por mbetej gjatë. Ka fjalë që njeriu i dëgjon dhe i harron. Por ka edhe fjalë që vendosen thellë në shpirt dhe bëhen dritë e vogël për gjithë jetën. Ato fjalë të Imzot Markut, të thëna me thjeshtësi dhe dashamirësi, u bënë për mua si një fener i vogël në kujtesë.

Njeriu ka nevojë që dikush ta shohë në kohën kur ai ende është duke u formuar. Ka nevojë për një sy të mirë, për një fjalë besimi, për një dorë që nuk e shtyn me dhunë, por e drejton me butësi. Imzot Marku kishte ditur ta bënte këtë. Ai dinte ta shihte njeriun jo vetëm për atë që ishte, por edhe për atë që mund të bëhej. Kjo është dhunti e rrallë: ta shohësh farën dhe të besosh në pemën që ende nuk ka dalë.

Më pas kishte folur për Vjollcën, vajzën e mikut të tij, doktor Galan Palucajt. Edhe ajo kishte qenë nxënëse e shkëlqyer e mësimit të fesë. Me gëzim të sinqertë e kishte vlerësuar për shërbimin e saj si asistente e farmacisë në barnatoren shtetërore të Klinës. Kishte thënë se qyteti dhe rrethina do të mund të merrnin shërbim farmaceutik e shëndetësor në gjuhën shqipe nga një motër medicinale, profesionale dhe e përkushtuar. Në ato fjalë pashë edhe njëherë madhështinë e vërtetë të Imzot Markut. Ai dinte të shihte dritë aty ku të tjerët shihnin vetëm punë të zakonshme. Aty ku të tjerët shihnin profesion, ai shihte mision. Aty ku të tjerët shihnin rutinë, ai shihte shërbim. Ai e kuptonte se drita e Zotit nuk zbret vetëm mbi altare, por edhe mbi tavolina familjare, mbi duar punëtore, mbi barnatore, mbi pragje shtëpish dhe mbi bukën e ndarë me dashuri. Kjo ishte urtia e tij: të mos e ndante të shenjtën nga jeta, por ta gjente të shenjtën brenda jetës së përditshme.

Prandaj kujtimi i Imzot Mark Sopit nuk mbeti për mua fotografi e ngrirë, por një profet i gjallë. Ishte i ngjizur me fjalë, me bekime, me gjeste dhe me një qetësi që kishte hyrë në strukturën time të brendshme. Ai më mësoi, pa teori të mëdha, se butësia nuk është dobësi, se qetësia nuk është mungesë force dhe se nderimi i tjetrit është një nga format më të bukura të pranisë së Zotit në botë. Në këtë kuptim, ai nuk mbeti vetëm kujtim; mbeti mësim. Nuk mbeti vetëm figurë; mbeti dritë.

Në fund të asaj nate festive, kisha ngritur gotën. Dora më dridhej pak, jo nga dobësia, por nga pesha e ndjenjës. Ishte sikur nuk po flisja vetëm para njerëzve të pranishëm, por edhe para kujtimit vetë; para babait tim Pashkut, para Imzot Mark Sopit; para imzot Bogdanit, Imzot Mjedës dhe imzot Prelës; para Shën Terezës, që më kishte lënë në shpirt një prekje të pashlyeshme.

Me zë të ulët kisha thënë: Për kujtimin që nuk shuhet. Për emrat që mbeten të gdhendur në shpirt. Për Shën Markun Ungjilltar. Për Imzot Markun. Për babanë tim, Pashkun. Për gjyshin tim dhe trungun tonë familjar. Për Prishtinën, që atë natë u bë vatër e kujtesës sime. Për Imzot Pjetër Bogdanin, Imzot Lazër Mjedën dhe Imzot Nikë Prelën. Për Shën Terezën, nënën e përvujtë të dashurisë. Për familjen, fenë, atdheun dhe mirënjohjen.

Ato fjalë nuk kishin qenë vetëm dolli, por një qenë betim i shpirtit tim për të mos harruar. Kishin qenë një mënyrë e brendshme për t'i thënë vetes se njeriu mbetet i gjallë për sa kohë ruhet me dashuri në kujtesën tonë. Sepse kujtesa, kur pastrohet nga krenaria dhe mbushet me mirënjohje, bëhet lutje. Dhe lutja, kur del nga zemra, nuk humbet kurrë në ajër; ngjitet diku, në atë vend të padukshëm ku ruhen emrat që i kemi dashur.

Kështu e ruaja atë mbrëmje: jo si një ngjarje që kishte kaluar, por si një stinë që vazhdonte të lulëzonte brenda meje. E ruaja si një kopsht të brendshëm, ku nata ende kishte dritë, fjala ende kishte ngrohtësi dhe prania e Imzot Markut endej me butësi si erë e lehtë mbi kujtesën time. E ruaja si një kapitull të fshehtë të shpirtit tim, ku familja, kombi, feja, dashuria, kujtesa dhe atdheu nuk qëndronin të ndara, por bashkoheshin në një dritë të vetme.

Dhe po ta përmblidhja me një fjali atë që kishte qenë ajo natë për mua, do të thosha kështu: kishte qenë një mbrëmje kur shpirti im e kishte parë më qartë se njerëzit e dashur nuk iknin kurrë plotësisht, por mbeteshin në ne si yje të qetë; nuk bënin zhurmë, nuk kërkonin lavdi, nuk trokisnin në derë, por ndriçonin gjatë, ndriçonin thellë, ndriçonin deri në amshim.

Klinë, më 25 prill 2026

Ps: Nga libri im në dorëshkrim...