Isuf B. Bajrami: Prometeu, Qosja dhe intelektuali i anatemuar

26.04.2026, 06:24 PM (GMT+1)

Tri shtylla të një vetmie: Prometeu, Qosja dhe intelektuali i anatemuar

Nga Isuf B. Bajrami

Në çdo kohë ekziston një figurë që nuk pajtohet. Një zë që nuk rreshtohet, një mendje që nuk pranon të bëhet pjesë e korit. Por kjo figurë nuk është kurrë vetëm estetike apo morale—ajo është gjithmonë politike. Sepse mendimi që del jashtë rreshtit nuk sfidon vetëm opinionin; ai sfidon rendin e vendosur të asaj që quhet "normalitet".

Në mitologji ai ishte Prometeu; në historinë tonë kulturore ai merr trajta më njerëzore, si tek Rexhep Qosja; ndërsa sot ai shpesh mbetet pa emër—një intelektual i anatemuar, i zhvendosur nga qendra e institucioneve që dikur pretendonin ta mbanin gjallë mendimin.

Këto janë tri shtylla të së njëjtës dramë: raporti i përjetshëm midis dijes dhe pushtetit, i cili nuk zhduket—vetëm ndërron maskë.

Prometeu nuk është thjesht figurë e rebelimit; ai është simbol i aktit që prish ekuilibrin e një rendi të mbyllur. Zjarri që ai sjell nuk është vetëm dritë teknike, por është mundësia e vetëdijes. Dhe pikërisht këtu lind konflikti themelor: çdo sistem që pretendon stabilitet absolut e percepton vetëdijen e re si rrezik. Ndëshkimi i Prometeut nuk është devijim i drejtësisë, por logjikë e pushtetit të pakontrolluar—logjikë që thotë se dija duhet të jetë e autorizuar, përndryshe bëhet e rrezikshme.

Në kohët moderne, kjo logjikë nuk zhduket; ajo rafinohet.

Figura e Qosjes nuk mund të kuptohet jashtë këtij tensioni. Ai nuk është thjesht një zë kundërshtues, por një shembull i përplasjes mes intelektit dhe institucioneve që synojnë ta përkufizojnë mendimin brenda kufijve të pranueshëm. Marrëdhënia e tij me Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës nuk është vetëm biografike; ajo është simptomë e një strukture më të gjerë: institucionet nuk janë vetëm vende dijeje, por edhe mekanizma seleksionimi të së vërtetës.

Dhe këtu lind pyetja e vërtetë politike: kush e përcakton të vërtetën që lejohet të qarkullojë si "e pranueshme"?

Shtylla e tretë—intelektuali i anatemuar—nuk është më figurë dramatike. Ai është produkt i një sistemi që nuk ka më nevojë të shtypë drejtpërdrejt, sepse ka kaluar në një fazë më të avancuar të kontrollit: administrimin e vëmendjes. Në këtë fazë, nuk ka censurë të hapur, por ka shpërndarje të pafundme informacioni; nuk ka ndalim, por ka mbingarkesë; nuk ka heshtje të detyruar, por zhurmë që e bën mendimin të padëgjueshëm.

Kjo është forma moderne e neutralizimit: jo përjashtimi i zërit, por zhdukja e peshës së tij.

Në këtë kuptim, problemi nuk është më vetëm pushteti klasik institucional. Problemi është shndërrimi i vetë hapësirës publike në një treg ku vëmendja është valuta, dhe ku mendimi i thellë humbet përballë shpejtësisë. Në një realitet të tillë, intelektuali kritik nuk heshtet—ai thjesht nuk arrin të depërtojë.

Dhe kjo është më e rrezikshme se censura.

Sepse censura prodhon kundërshtim.

Ndërsa irrelevanca prodhon zhdukje të qetë.

Këtu qëndron edhe kriza filozofike e kohës sonë: ne ende besojmë se e vërteta ka fuqi të brendshme për të dominuar, ndërkohë që ajo duhet të luftojë në një mjedis ku nuk fiton më e sakta, por më e shpejta; jo më e thella, por më e dukshmja.

Në këtë mjedis, Prometeu nuk është vetëm simbol i guximit, por edhe paralajmërim: çdo sistem që e frikësohet dijes, përfundon duke e transformuar atë në rrezik që duhet menaxhuar.

Qosja, në këtë lexim, nuk është thjesht figurë kulturore, por shenjë e përhershme e asaj që ndodh kur mendimi refuzon të përshtatet me kornizat e gatshme të institucionalizuara.

Dhe intelektuali i sotëm nuk është thjesht viktimë, por edhe dëshmi e një epoke ku konfliktet nuk zgjidhen më përmes përballjes, por përmes shpërndarjes së vëmendjes derisa asgjë të mos ketë peshë të mjaftueshme për të qenë qendrore.

Në këtë kuptim, pushteti bashkëkohor nuk është më vetëm ndalues. Ai është menaxhues i perceptimit.

Ai nuk thotë "nuk lejohet të mendosh kështu".

Ai thotë: "mund të mendosh çfarë të duash, por askush nuk po dëgjon më".

Dhe kjo është forma më e rafinuar e dominimit: liria e plotë e shprehjes në një hapësirë ku fjala nuk ka më rezonancë.

Në fund, tri shtyllat nuk janë figura të së shkuarës. Ato janë diagnozë e së tashmes.

Prometeu tregon kufirin midis dijes dhe ndëshkimit.

Qosja tregon tensionin midis mendimit dhe institucionit.

Intelektuali i anatemuar tregon fazën e fundit: kur mendimi nuk përballet më me ndalim, por me shpërbërje.

Dhe këtu pyetja bëhet radikale, jo thjesht filozofike:

A jetojmë ende në një hapësirë ku e vërteta sfidon pushtetin—apo në një hapësirë ku pushteti ka mësuar ta bëjë të vërtetën të padëgjueshme?

Sepse nëse përgjigjja është kjo e dyta, atëherë Prometeu nuk është më mit.

Ai është kujtesë e një kohe kur drita të paktën kishte një armik të qartë.