Fejzulla Berisha: Zgjedhja e Presidentit të Republikës së Kosovës nga populli
ZGJEDHJA E PRESIDENTIT TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS NGA POPULLI:
Vështrim kushtetues dhe komparativ mbi
legjitimitetin demokratik, sovranitetin popullor dhe arkitekturën e balancës së
pushteteve
Reformimi i modelit kushtetues të zgjedhjes së
Kreut të Shtetit si mekanizëm i konsolidimit të demokracisë kushtetuese,
stabilitetit institucional dhe legjitimitetit republikan
Shkruan:
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Vështrim kushtetues dhe komparativ
mbi legjitimitetin demokratik, sovranitetin popullor dhe arkitekturën e
balancës së pushteteve
Reformimi i modelit kushtetues të
zgjedhjes së Kreut të Shtetit si mekanizëm i konsolidimit të demokracisë
kushtetuese, stabilitetit institucional dhe legjitimitetit republikan
Në teorinë bashkëkohore të së drejtës
kushtetuese, mënyra e zgjedhjes së Kreut të Shtetit nuk është vetëm çështje
teknike-procedurale e organizimit institucional, por një element esencial i
arkitekturës normative të shtetit, që përcakton raportin ndërmjet sovranitetit
popullor, legjitimitetit demokratik dhe funksionimit të balancës së pushteteve.
Në këtë kuptim, çështja e mënyrës së
zgjedhjes së Presidentit të Republikës së Kosovës nuk duhet trajtuar si debat i
zakonshëm politik, e aq më pak si produkt i kalkulimeve të momentit partiak,
por si çështje thelbësisht kushtetuese, që prek vetë strukturën e rendit
kushtetues dhe filozofinë demokratike të shtetit.
Në çdo republikë parlamentare moderne
ekziston një pyetje fundamentale:
Nga cili burim duhet të rrjedhë
legjitimiteti i Kreut të Shtetit?
Dhe për Republikën e Kosovës kjo
pyetje bëhet edhe më substanciale për shkak të natyrës së veçantë të
shtetformimit të saj, të karakterit pluralist të sistemit politik dhe të
ndjeshmërisë së arkitekturës institucionale.
I. PRESIDENTI NË SISTEMIN KUSHTETUES
TË KOSOVËS: LEGJITIMITETI DHE NATYRA E FUNKSIONIT
Kushtetuta e Republikës së Kosovës e
koncepton Presidentin si institucion kushtetues që:përfaqëson unitetin e
popullit;garanton funksionimin kushtetues të institucioneve;përfaqëson shtetin
në marrëdhëniet ndërkombëtare.Këto tri dimensione e vendosin Presidentin në një
pozitë kushtetuese të veçantë.Ai nuk është organ qeverisës.Ai nuk është bartës
i pushtetit ekzekutiv në kuptimin klasik.Ai është organ neutral, integrues dhe
arbitrar.
Por pikërisht këtu lind paradoksi
kushtetues:Nëse Presidenti përfaqëson unitetin e popullit, përse legjitimiteti
i tij buron vetëm nga shumica parlamentare?Ky është tensioni thelbësor ndërmjet
funksionit kushtetues dhe burimit të mandatit.Në teorinë kushtetuese kjo
quhet mospërputhje ndërmjet funksionit unifikues dhe bazës së
legjitimitetit.
II. SOVRANITETI POPULLOR SI BURIM
PRIMAR I LEGJITIMITETIT
Në doktrinën klasike kushtetuese, që
nga Jean-Jacques Rousseau e deri te Hans Kelsen, sovraniteti popullor
konsiderohet burimi suprem i autoritetit publik.
Parimi themelor i shtetit demokratik
është:pushteti buron nga populli.Ky parim nuk është
deklarativ.Ai ka pasoja konkrete institucionale.Në sistemet moderne, ky parim
materializohet përmes dy formave:1. Demokracia përfaqësuese-Populli
delegon ushtrimin e sovranitetit tek organet përfaqësuese.
Në jurisprudencën kushtetuese
krahasuese, optimaliteti institucional është element i reformës
kushtetuese.Legjitimiteti juridik nuk përjashton nevojën për përmirësim
demokratik.
III. LEGJITIMITETI I NDËRMJETËSUAR
PARLAMENTAR DHE KUFIZIMET E TIJ
Modeli aktual i zgjedhjes së
Presidentit nga Kuvendi prodhon atë që teoria kushtetuese e quan:legjitimitet të ndërmjetësuar.Ky model ka
avantazhe:ruan natyrën parlamentare të sistemit;eviton personalizimin ekstrem
të politikës;mban kontroll institucional mbi procesin.Por praktika kosovare ka
nxjerrë në pah dobësi serioze.
1. Krizat institucionale të
përsëritura
Kosova ka përjetuar disa kriza të
zgjedhjes presidenciale.
Proceset kanë qenë të varura nga
marrëveshje politike dhe pazare parlamentare.
Kjo e ka shndërruar institucionin
presidencial në objekt negociatash politike.
Nga perspektiva kushtetuese, kjo
cenon dinjitetin institucional.
2. Varësia politike e perceptuar
Edhe kur Presidenti ushtron mandatin
në mënyrë të pavarur, fakti që zgjedhja varet nga shumica parlamentare prodhon
perceptim publik të varësisë.Në të drejtën kushtetuese moderne, perceptimi
institucional është po aq i rëndësishëm sa pavarësia reale.
3. Dobësimi i funksionit unifikues
Presidenti i dalë nga kompromisi
partiak shpesh perceptohet si produkt i shumicës, jo i unitetit kombëtar.Kjo
redukton fuqinë integruese të institucionit.
IV. MODELET KRAHASUESE NDËRKOMBËTARE:
DEMOKRACIA PARLAMENTARE ME PRESIDENT TË ZGJEDHUR NGA POPULLI
E drejta kushtetuese krahasuese
dëshmon qartë se zgjedhja e Presidentit nga populli nuk e cenon
domosdoshmërisht sistemin parlamentar.
Modeli i Austrisë
Presidenti zgjidhet drejtpërdrejt nga
populli.Megjithatë sistemi mbetet parlamentar.Qeveria buron nga parlamenti.Ky
model tregon kompatibilitetin e zgjedhjes popullore me parlamentarizmin.
Modeli i Irelandës
Presidenti zgjidhet nga populli.Ka
kompetenca të kufizuara, por legjitimitet të lartë moral dhe kushtetues.Ky
është model i balancës ndërmjet simbolikës shtetërore dhe neutralitetit
institucional.
Modeli i Sllovenisë
Presidenti zgjidhet drejtpërdrejt dhe
luan rol unifikues.Sistemi ruan strukturë parlamentare.Ky model është
veçanërisht relevant për shtetet post-tranzicionale.
Modeli i Kroacisë
Përvoja kroate dëshmon se
legjitimiteti i drejtpërdrejtë mund të fuqizojë rolin integrues të Presidentit.
Modeli i Portugisë
Presidenti zgjidhet drejtpërdrejt dhe
vepron si faktor stabiliteti në sistem.Ky model është shembull i balancës së
avancuar kushtetuese.
V. PRAKTIKA TJETËR: MODELI
PARLAMENTAR I ZGJEDHJES
Ekzistojnë edhe modele ku Presidenti
zgjidhet nga parlamenti.Si në Germani dhe Itali.Por këto shtete kanë:traditë të
gjatë kushtetuese;kulturë të lartë kompromisi;stabilitet të konsoliduar
institucional.
Kosova ende ndodhet në fazë
konsolidimi.Kjo e bën krahasimin jo absolut.
VI. BALANCA E PUSHTETEVE DHE
PLURALITETI I LEGJITIMITETEVE
Një nga shtyllat e kushtetutshmërisë
moderne është ndarja e pushteteve sipas modelit të Montesquieu.Por ndarja
formale nuk mjafton.Duhet edhe balancë legjitimiteti.Kur Kuvendi dhe Presidenti
burojnë nga dy burime të ndryshme legjitimiteti:Kuvendi nga përfaqësimi
parlamentar;Presidenti nga vota popullore;atëherë krijohet një ekuilibër më i
fortë kushtetues.Ky pluralizëm legjitimiteti:forcon kontrollin
reciprok;zvogëlon dominimin e shumicës parlamentare;rrit autonominë
institucionale.Kjo është logjikë e avancuar kushtetuese.
VII. RREZIQET E ZGJEDHJES SË
DREJTPËRDREJTË: ANALIZË KRITIKE
Çdo reformë kushtetuese duhet
analizuar objektivisht.Zgjedhja e drejtpërdrejtë nuk është pa rreziqe.
1. Personalizimi i politikës
Mandati popullor mund të fuqizojë
ambicien politike të Presidentit.
2. Konflikti i legjitimiteteve
Kur Presidenti dhe Kuvendi kanë
mandate të forta demokratike, mund të lindin tensione.
Rasti i Romania është ilustrativ.
3. Polarizimi elektoral
Fushatat presidenciale mund të
prodhojnë polarizim.
Por këto rreziqe menaxhohen përmes
kufizimit të kompetencave kushtetuese.
Pra problemi nuk është mënyra e
zgjedhjes.
Problemi është konfigurimi i
kompetencave.
VIII. NEVOJA PËR AMENDAMENT
KUSHTETUES
Ndryshimi i mënyrës së zgjedhjes së
Presidentit nuk mund të bëhet përmes interpretimit.Kërkohet reformë formale
kushtetuese.Kuvendi i Republikës së Kosovës duhet të iniciojë amendamentim
kushtetues sipas procedurave të parapara.Ky proces duhet të kalojë nëpër:debat
publik;ekspertizë kushtetuese;konsultim akademik;vlerësim ndërkombëtar.Ky është
standardi demokratik.Jo reforma ad hoc.Por reforma e menduar.
IX. REFERENDUMI SI LEGJITIMIM SHTESË
I REFORMËS
Për shkak të natyrës së çështjes, një
reformë e tillë do të kishte legjitimitet më të fortë nëse konfirmohej përmes
referendumit popullor.Kjo do të siguronte:pronësi qytetare mbi
reformën;legjitimitet të dyfishtë;stabilitet afatgjatë.Ky model është përdorur
në shumë demokraci kushtetuese për reforma substanciale.
X. KONKLUZIONI KUSHTETUES
Republika e Kosovës ka hyrë në një fazë
të re të maturimit kushtetues.Në këtë fazë, rivlerësimi i modeleve
institucionale është domosdoshmëri e shtetit kushtetues.
Nga analiza kushtetuese dhe
krahasuese rezulton se zgjedhja e Presidentit nga populli:forcon legjitimitetin
demokratik;fuqizon autonominë institucionale;rrit funksionin unifikues të
Presidentit;stabilizon sistemin kushtetues.
Por kjo reformë duhet bërë me
kujdes.Jo si projekt politik.Por si projekt kushtetues.Presidenti që përfaqëson
unitetin e popullit duhet të mbështetet mbi burimin më të gjerë të
legjitimitetit — popullin vetë.Sepse në rendin demokratik kushtetues,
sovraniteti nuk është atribut i institucioneve.
Sovraniteti është atribut i
popullit.Dhe aty ku është sovrani, aty duhet të jetë edhe burimi i
legjitimitetit të Kreut të Shtetit.
