Isuf B. Bajrami: Standardet demokratike në pikëpyetje pas ngjarjes në Haraçinë

Aksion policor apo intimidim ndaj qytetarëve?

Standardet demokratike në pikëpyetje pas ngjarjes në Haraçinë

Ngjarja e raportuar në Haraçinë ka shkaktuar shqetësim të gjerë publik dhe ka rikthyer në vëmendje çështjen e përdorimit të forcës policore në zona të banuara civile. Sipas raportimeve nga terreni dhe dëshmive të qytetarëve, ndërhyrja policore e shoqëruar me prani të forcave të armatosura dhe përdorim të armëve të zjarrit në afërsi të vendbanimeve ka krijuar ndjenjë frike, pasigurie dhe alarmi tek banorët.

Në një shtet të së drejtës, përdorimi i forcës nga policia nuk është diskrecion i pakufizuar operacional, por veprim i rregulluar rreptësisht nga Kushtetuta, ligjet vendore dhe standardet ndërkombëtare detyruese. Sipas Ligjit për Policinë të Republikës së Maqedonisë së Veriut, përdorimi i forcës lejohet vetëm në rast domosdoshmërie, proporcionaliteti dhe vetëm kur mjetet e tjera janë të pamjaftueshme¹. Në veçanti, përdorimi i armëve të zjarrit lejohet vetëm si masë e fundit dhe vetëm kur ekziston rrezik i drejtpërdrejtë për jetën.

Po ashtu, Rregullorja për përdorimin e mjeteve të detyrimit nga policia përcakton qartë një hierarki të detyrueshme veprimi, duke filluar nga paralajmërimi verbal, përdorimi i forcës minimale dhe vetëm në fund përdorimi i armëve të zjarrit si mjet ekstrem². Çdo devijim nga kjo shkallë përbën shkelje të standardeve procedurale të ndërhyrjes policore.

Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut garanton në mënyrë të qartë të drejtën për jetë dhe ndalon trajtimin çnjerëzor ose degradues³. Këto dispozita vendosin kufizime të drejtpërdrejta mbi çdo veprim policor, veçanërisht në situata ku rrezikohet siguria e qytetarëve civilë.

Në të njëjtën linjë, Ligji për Punët e Brendshme kërkon që çdo operacion policor të jetë i bazuar në ligj, i kontrolluar në mënyrë hierarkike dhe i dokumentuar në mënyrë të plotë për qëllime të mbikëqyrjes dhe llogaridhënies institucionale?. Ky kuadër synon të garantojë që përdorimi i forcës të mos dalë jashtë kontrollit demokratik dhe institucional.

Sipas Ligjit për Mbikëqyrje të Brendshme në MPB, çdo dyshim për përdorim të tepruar ose të paligjshëm të forcës obligon mekanizmat e brendshëm të kontrollit të hapin hetim të plotë dhe të pavarur?. Ky mekanizëm është thelbësor për ruajtjen e besimit publik dhe parandalimin e abuzimit të autoritetit policor.

Në nivel ndërkombëtar, standardet e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, veçanërisht Neni 2 dhe Neni 3, obligojnë shtetin të sigurojë mbrojtje efektive të jetës dhe të ndalojë çdo trajtim çnjerëzor?. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka theksuar se shteti mban përgjegjësi jo vetëm për veprimet direkte të policisë, por edhe për mënyrën e planifikimit dhe kontrollit të operacioneve në terren.

Në këtë kontekst, standardet e OSBE-së për policim demokratik theksojnë se policia duhet të veprojë si shërbim publik i bazuar në besim, transparencë dhe proporcionalitet, duke shmangur çdo perceptim të militarizimit të jetës civile dhe çdo veprim që mund të interpretohet si intimidim ndaj komunitetit?.

Raportimet nga Haraçina, pavarësisht nevojës për verifikim zyrtar, ngrenë pyetje serioze juridike dhe institucionale mbi:

– proporcionalitetin e ndërhyrjes policore;

– justifikimin e përdorimit të armëve në zonë të banuar;

– vlerësimin e rrezikut për civilët;

– dhe respektimin e procedurave të detyrueshme operacionale.

Në një shtet demokratik, policia nuk mund të veprojë jashtë kontrollit publik dhe juridik.

Çdo operacion që prek sigurinë e qytetarëve kërkon transparencë të plotë, hetim të pavarur dhe llogaridhënie institucionale.

Siguria publike nuk mund të ndërtohet mbi frikë apo perceptim force, por mbi ligjshmëri, proporcionalitet dhe respekt të pakushtëzuar për jetën dhe dinjitetin njerëzor.

Fusnotat:

¹ Ligji për Policinë i Republikës së Maqedonisë së Veriut (2006) – Nenet 80, 83, 88, 89 dhe 91 (përdorimi i forcës dhe armëve të zjarrit)

Ligji për Policinë përcakton qartë parimin e ligjshmërisë, proporcionalitetit dhe domosdoshmërisë në ushtrimin e autorizimeve policore.

– Neni 80 definon "detyrimin" si përdorim të forcës fizike ose mjeteve të detyrimit vetëm kur veprimi policor nuk mund të realizohet në mënyrë tjetër.

– Neni 83 lejon përdorimin e forcës fizike vetëm për zmbrapsjen e sulmit, parandalimin e arratisjes ose thyerjen e rezistencës aktive.

– Nenet 88 dhe 91 rregullojnë përdorimin e mjeteve kimike dhe mjeteve të tjera të detyrimit, duke theksuar se jeta dhe shëndeti i qytetarëve nuk duhet të rrezikohet.

– Neni 89 dhe 90 përcaktojnë kushtet strikte për përdorimin e armëve të zjarrit, të cilat lejohen vetëm kur është "absolutisht e domosdoshme" dhe kur nuk ekziston asnjë mjet tjetër për të mbrojtur jetën ose për të parandaluar rrezik serioz dhe të menjëhershëm.

– Ligji gjithashtu ndalon përdorimin e armëve nëse rrezikohet jeta e personave të tretë, përveç rasteve kur kjo është mënyra e vetme për të shmangur rrezik të drejtpërdrejtë.

² Ligji për Punët e Brendshme i RMV-së – dispozitat për organizimin dhe kontrollin e operacioneve policore

Ky ligj përcakton se çdo operacion policor duhet të:

– ketë bazë të qartë ligjore dhe urdhër komandues;

– jetë i planifikuar dhe i kontrolluar në mënyrë hierarkike;

– respektojë parimin e proporcionalitetit dhe minimizimit të rrezikut;

– dokumentohet në mënyrë të plotë për kontroll të brendshëm dhe hetim eventual.

Ai vendos përgjegjësi të drejtpërdrejtë për zinxhirin komandues në rast të tejkalimit të autorizimeve.

³ Rregullorja për përdorimin e mjeteve të detyrimit nga Ministria e Punëve të Brendshme (akt nënligjor operacional)

Rregullorja përcakton një hierarki të detyrueshme të forcës:

Paralajmërim verbal dhe urdhër policor;

Përdorim i forcës minimale fizike;

Përdorim i mjeteve të kontrollit (pranga, shkop gome, gaz lotsjellës);

Përdorim i armëve të zjarrit vetëm si mjet i fundit.

Gjithashtu kërkon raportim të detajuar për çdo përdorim force dhe kontroll nga mekanizmat e MPB-së.

? Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut – Neni 10 dhe Neni 11

– Neni 10 garanton të drejtën për jetë si të pacenueshme.

– Neni 11 ndalon çdo formë torture, trajtimi çnjerëzor ose degradues.

Këto norma kanë fuqi supreme dhe kufizojnë çdo veprim policor, duke kërkuar mbrojtje maksimale të integritetit fizik të qytetarëve gjatë operacioneve shtetërore.

? Ligji për Mbikëqyrjen e Brendshme, Kontrollin Profesional dhe Standardet Profesionale në MPB

Ky ligj krijon mekanizmin e kontrollit të brendshëm (internal oversight) dhe obligon:

– hetim të çdo dyshimi për përdorim të paligjshëm ose disproporcional të forcës;

– vlerësim të veprimeve policore në përputhje me ligjin dhe rregulloret;

– përgjegjësi disiplinore dhe penale për shkelje.

Është instrument kyç për llogaridhënien policore.

? Kodi Penal i RMV-së – dispozitat për tejkalimin e autorizimeve zyrtare dhe keqtrajtimin gjatë ushtrimit të detyrës

Kodi Penal parashikon përgjegjësi penale për zyrtarët që:

– tejkalojnë kompetencat zyrtare;

– përdorin forcë të panevojshme ose të paligjshme;

– shkaktojnë lëndime gjatë ushtrimit të detyrës;

– ose kryejnë trajtim çnjerëzor gjatë veprimit zyrtar.

Këto dispozita aktivizohen veçanërisht në rastet e dyshimit për përdorim disproporcional të forcës.

? Ligji për Ratifikimin e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (ECHR) – Neni 2 dhe 3 (pjesë e rendit juridik të RMV)

Si shtet palë, RMV është e detyruar të zbatojë standardet e KEDNJ-së:

– Neni 2: detyrim për mbrojtjen e jetës dhe hetim efektiv të çdo përdorimi force potencialisht vdekjeprurëse;

– Neni 3: ndalim absolut i trajtimit çnjerëzor;

– Gjykata Evropiane kërkon gjithashtu planifikim të kujdesshëm operacional dhe kontroll të rreptë komandues në çdo ndërhyrje policore.

Vendi i Lekës, 24.05.2026