Fejzulla Berisha: Bashkimi Evropian dhe standardi i njohjes reciproke Kosovë–Serbi (10)

Bashkimi Evropian dhe standardi i njohjes reciproke Kosovë–Serbi: analizë juridiko-politike e zgjeruar dhe ilustrime praktike (10)

1. Kuptimi substancial i standardit evropian të njohjes reciproke

Në diskursin politik dhe juridik të Bashkimit Evropian, nocioni i "njohjes reciproke" ndërmjet Kosovës dhe Serbisë nuk përfaqëson vetëm një formulë diplomatike apo një objektiv abstrakt negociues. Ai paraqet një koncept kompleks politik, juridik dhe institucional, të ndërtuar gradualisht në kuadër të procesit të dialogut të Brukselit, me synim krijimin e një rendi të qëndrueshëm paqeje dhe bashkëpunimi në Ballkanin Perëndimor.

Në thelbin e tij, ky standard synon:ndërtimin e marrëdhënieve normale ndërmjet dy subjekteve me kapacitete të plota shtetërore;eliminimin e konflikteve të hapura rreth sovranitetit dhe territorialitetit;krijimin e stabilitetit afatgjatë rajonal;integrimin e të dyja vendeve në strukturat evropiane mbi baza të barabarta.

Megjithëse Bashkimi Evropian nuk e ka artikuluar gjithmonë në mënyrë të drejtpërdrejtë këtë parim, evoluimi i procesit negociues ka dëshmuar se njohja reciproke është shndërruar në standardin përfundimtar drejt të cilit synon dialogu.

Ilustrim konceptual:Kur Bashkimi Evropian flet për "normalizim të plotë të marrëdhënieve", në substancë ai kërkon një situatë ku Kosova dhe Serbia veprojnë si dy shtete sovrane që nuk e kontestojnë më ekzistencën politike, juridike dhe institucionale të njëra-tjetrës.

2. Evoluimi historik i qasjes së Bashkimit Evropian ndaj Kosovës

a) Faza e parë (2008–2013): Status-neutraliteti si kompromis institucional

Pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008, Bashkimi Evropian u përball me mungesë konsensusi të brendshëm, pasi pesë shtete anëtare nuk e njohin pavarësinë e saj.

Në këtë fazë:dialogu ishte kryesisht teknik;Kosova trajtohej si pjesëmarrëse pa status të përcaktuar;Serbia inkurajohej të mos pengonte proceset teknike.

Ilustrim:Kosova merrte pjesë në dialog pa status formal shtetëror të përcaktuar juridikisht.

b) Faza e dytë (2013–2020): Dialogu politik dhe konsolidimi institucional

Marrëveshja e Brukselit 2013 shënoi kalimin nga dialogu teknik në atë politik.

Kjo fazë përfshiu:integrimin institucional të veriut të Kosovës;krijimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe;reduktimin e strukturave paralele serbe.

Ilustrim:Institucionet e Kosovës filluan të ushtrojnë kompetenca të plota në veri, veçanërisht në polici dhe dogana.

c) Faza e tretë (2020–sot): Normalizimi mbi bazën e njohjes

Në këtë fazë:BE kërkon normalizim gjithëpërfshirës;Parlamenti Evropian kërkon njohje reciproke;Marrëveshja e Ohrit (2023) e formalizon këtë drejtim.

Ilustrim:Dialogu kalon nga çështje teknike në çështje të statusit përfundimtar ndërkombëtar të Kosovës.

3. Marrëveshja e Ohrit si kornizë e re evropiane

Marrëveshja e Ohrit (2023) përfaqëson dokumentin më të avancuar të dialogut Kosovë–Serbi.

Ajo krijon efekte të rëndësishme juridike:mosbllokim në organizata ndërkombëtare;njohje e dokumenteve shtetërore;zhvillim i marrëdhënieve fqinjësore;respektim i integritetit institucional.

Ilustrim juridik:Edhe pa njohje formale eksplicite, krijohet një efekt i njohjes së heshtur përmes detyrimeve ndërkombëtare të Serbisë.

4. Standardi i BE-së: "njohje përmes funksionalitetit"

Ky model njihet si shtetësi funksionale dhe nënkupton:funksionim të institucioneve shtetërore;ushtrim efektiv të sovranitetit;marrëdhënie ndërkombëtare aktive;status të hapur deri në fazën finale politike.

Ilustrime praktike:Targat e automjeteve:Pranimi i dokumenteve të Kosovës në qarkullim ndërkufitar.

Diplomat universitare:Njohja funksionale e institucioneve arsimore të Kosovës.

Menaxhimi kufitar:Funksionimi i pikave kufitare si kufij shtetërorë në praktikë.

5. Kontradikta strukturore e Bashkimit Evropian

BE përballet me një dualizëm institucional:disa shtete anëtare nuk e njohin Kosovën;kërkohet normalizim pa zgjidhur statusin juridik përfundimtar;ruhet status-neutraliteti formal.

Ilustrim paradoksal:BE kërkon sjellje shtetërore nga Serbia ndaj Kosovës, pa një qëndrim plotësisht të unifikuar juridik të vetin.

6. Dimensioni juridik ndërkombëtar

Teoria deklarative

Shteti ekziston nëse ka:territor;popullsi;qeveri efektive;marrëdhënie ndërkombëtare.Kosova i përmbush këto kritere.

Teoria konstitutive

Shteti ekziston vetëm përmes njohjes ndërkombëtare.Kjo teori shpjegon mungesën e njohjes universale.

Qasje e BE-së:Model hibrid ndërmjet dy teorive.

7. Krahasime ndërkombëtare

Eritrea–Etiopia: normalizim pas konfliktit pa zgjidhje të menjëhershme.

Gjermania Lindore–Perëndimore:bashkëjetesë pa njohje të plotë për një periudhë historike.

Ilustrim:Proces gradual i transformimit politik para njohjes juridike.

8. Përfundim: standardi real evropian

Standardi i Bashkimit Evropian për Kosovën mbështetet në tri shtylla:

1. Funksionaliteti-Kosova si shtet efektiv dhe funksional.

2. Mosbllokimi-Serbia të mos pengojë subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës.

3. Njohja përfundimtare

Procesi të kulmojë me njohje reciproke të plotë ose ekuivalente.

Bashkimi Evropian nuk e trajton njohjen reciproke si akt të menjëhershëm juridik, por si proces gradual transformimi të realitetit politik në realitet juridik ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, Kosova përfaqëson një rast unik në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore, ku shtetësia funksionale ekziston në praktikë, ndërsa njohja formale mbetet objekt i një procesi politik të vazhdueshëm nën ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian.