Asllan Dibrani – Luani: Paqja nuk ndërtohet duke heshtur për shkaqet e konfliktit

Paqja nuk ndërtohet duke heshtur për shkaqet e konfliktit

Reagim ndaj letrës së hapur drejtuar Naim Tërnavës dhe Dodë Gjergjit

Kur thirrja për harmoni nuk mjafton pa fakte, përgjegjësi dhe ballafaqim me realitetin

Shkruan: Asllan Dibrani – Luani

E lexova me vëmendje letrën e hapur të publikuar më 29 gusht 2026, të nënshkruar nga një grup veprimtarësh, ish-të burgosurish politikë, profesorësh, publicistësh dhe personalitetesh të tjera, drejtuar kryetarit të Bashkësisë Islame të Kosovës, Naim Tërnava, dhe ipeshkvit Dodë Gjergji.

E lexova jo vetëm një herë.

Një letër që mban dhjetëra emra, tituj akademikë dhe biografi të respektueshme meriton të lexohet me kujdes, pa paragjykim dhe me respekt për secilin nënshkrues.

Por pikërisht për këtë arsye pritja ime ishte më e madhe.

Pas rileximit, përshtypja ime mbetet se kemi përpara një tekst që, për nga gjuha, është i butë dhe pajtues, por për nga analiza është i mangët, tepër i përgjithshëm dhe i shkëputur nga një pjesë e rëndësishme e aktualitetit në Kosovë.

Në disa pjesë, letra më shumë të krijon përshtypjen e një hartimi të përgjithshëm mbi tolerancën fetare sesa të një ndërhyrjeje të thellë intelektuale në një kohë kur shoqëria kosovare ka nevojë për saktësi, përgjegjësi dhe guxim për t’i emërtuar problemet.

Askush me mendje të kthjellët nuk mund të jetë kundër respektit ndërfetar.

Askush nuk duhet ta fyejë tjetrin për mënyrën se si beson ose nuk beson.

Askush nuk duhet ta përdorë fenë si arsye për urrejtje, përçarje apo poshtërim të bashkëkombësit.

Por pyetja është: a mjafton vetëm kjo?

Jo.

Pikërisht këtu fillon dobësia e kësaj letre.

Intelektuali nuk duhet vetëm të predikojë qetësi

Autorët na thonë pothuajse gjatë gjithë tekstit se shqiptarët duhet ta duan dhe ta respektojnë njëri-tjetrin.

Mirë.

Këtë e dimë.

Këtë na e kanë mësuar familjet tona shumë kohë përpara se të shkruhej kjo letër.

Por prej intelektualit kërkohet diçka më shumë sesa të na kujtojë se urrejtja është e keqe.

Prej tij kërkohet të pyesë:

Kush po e prodhon konfliktin?

Kush po e ushqen atë?

Cilat institucione kanë përgjegjësi publike?

Cilat deklarata kanë kaluar kufirin e predikimit fetar dhe kanë hyrë në territorin e presionit politik?

A ekzistojnë struktura, individë apo financime që meritojnë verifikim institucional?

Ku përfundon liria fetare dhe ku fillon instrumentalizimi politik i fesë?

Për këto pyetje letra pothuajse hesht.

Dhe pikërisht ky është boshllëku i saj më i madh.

Detyra e intelektualit nuk është vetëm të kërkojë qetësi pasi tensioni është krijuar. Detyra e tij është të kërkojë burimin e tensionit, të verifikojë faktet, të pyesë kush ka përgjegjësi dhe të mos lejojë që autoriteti moral i emrit të tij të përdoret si dekor për një tekst që shmang pyetjet thelbësore.

Intelektuali duhet të jetë ndërgjegje kritike e shoqërisë, jo spektator i saj.

Nuk mund të barazohen mekanikisht të gjitha palët

Në letër ndërtohet përshtypja sikur kemi dy grupe qytetarësh që, në mënyrë pothuajse të barabartë, po fyejnë njëri-tjetrin në rrjetet sociale.

Njëra palë fyen fenë islame.

Tjetra fenë katolike.

Pastaj dy drejtuesve fetarë u kërkohet që t’i qetësojnë të gjithë.

Kjo mund të tingëllojë bukur në një deklaratë ceremoniale.

Por nuk është e mjaftueshme si analizë.

Kur kemi tension publik, duhet të shqyrtohet raporti ndërmjet individit, institucionit, autoritetit, financimit dhe ndikimit shoqëror.

Një komentues anonim në Facebook nuk ka të njëjtën përgjegjësi publike me një institucion.

Një qytetar që fyen në rrjet social nuk ka të njëjtën peshë me një drejtues fetar, një predikues publik apo një organizatë me strukturë dhe ndikim mbi mijëra qytetarë.

Prandaj nuk mund të hidhet gjithçka në një thes me formulën:

“Të dyja palët po gabojnë.”

Ndonjëherë mund të jetë kështu.

Por këtë duhet ta dëshmojë analiza.

Nuk duhet ta vendosë paraprakisht formula.

Po aktualiteti ku është?

Ajo që më habit më shumë është se letra është shkruar në kulmin e një debati të ndjeshëm publik, por në disa pjesë duket sikur autorët po shkruajnë të shkëputur nga zhvillimet konkrete përreth tyre.

Nuk mjafton të përmenden NATO-ja, historia, sakrifica dhe bashkimi kombëtar.

Ato janë të rëndësishme dhe askush nuk duhet t’i minimizojë.

Por një letër e datës 28 gusht 2026 duhet të flasë edhe për realitetin e 28 gushtit 2026.

Duhet të merret me problemet që e kanë prodhuar tensionin e sotëm.

Duhet të kërkojë dokumente.

Duhet të kërkojë transparencë.

Duhet të kërkojë përgjegjësi.

Duhet t’u kërkojë institucioneve fetare të deklarojnë qartë se ku qëndrojnë përballë çdo forme ekstremizmi, presioni ndaj qytetarëve dhe instrumentalizimi politik të fesë.

Nëse ka akuza për financime të dyshimta, le të kërkohet hetim.

Nëse ka pretendime për ndikim të huaj, le të kërkohen prova.

Nëse ka predikues që shkelin ligjin, le të veprojë drejtësia.

Nëse akuzat janë të pavërteta, le të rrëzohen me fakte dhe dokumente.

Ky quhet debat serioz.

Jo heshtja mbi problemin dhe më pas një ligjëratë e përgjithshme për dashurinë ndërmjet shqiptarëve.

Naim Tërnava dhe Dodë Gjergji duhet të pyeten me pyetje konkrete

Unë do të dëshiroja që një grup intelektualësh me kaq shumë tituj e biografi t’u drejtonte dy drejtuesve fetarë pyetje shumë më të drejtpërdrejta.

A janë institucionet që drejtojnë të gatshme të dënojnë publikisht çdo predikim që nxit urrejtje?

A janë të gatshme të bëjnë transparente financimet e rëndësishme nga jashtë, aty ku këtë e kërkon ligji dhe interesi publik?

A janë të gatshme të distancohen nga çdo agjendë politike që përdor fenë për t’i ndarë shqiptarët?

A e pranojnë pa ekuivok se identiteti kombëtar shqiptar nuk përcaktohet nga përkatësia fetare?

A janë të gatshme të bashkëpunojnë me institucionet shtetërore kur ekzistojnë dyshime të bazuara për veprimtari të kundërligjshme?

Ja për çfarë do të vlente një letër intelektualësh.

Sepse pa pyetje të vështira, një letër publike rrezikon të mbetet vetëm deklaratë mirësjelljeje.

Shqiptari nuk ndahet në “komb mysliman” dhe “komb katolik”

Edhe terminologjia duhet trajtuar me shumë kujdes.

Ne jemi shqiptarë.

Disa shqiptarë janë qytetarë të besimit islam.

Disa janë katolikë.

Disa janë ortodoksë.

Disa janë bektashinj.

Disa nuk praktikojnë fare besim fetar.

Feja është bindje shpirtërore.

Kombësia është identitet kombëtar.

Kur këto dy nocione përzihen vazhdimisht, krijohet pa dashje pikërisht ndarja që pretendojmë se duam ta luftojmë.

Prandaj do të kisha pritur nga profesorët, albanologët, historianët dhe publicistët nënshkrues të kësaj letre një saktësi shumë më të madhe konceptuale.

Emrat e mëdhenj nuk e bëjnë automatikisht të madh një tekst

Në listën e nënshkruesve ka njerëz me biografi të respektueshme dhe kontribute që nuk kam asnjë arsye t’i mohoj.

Pikërisht për këtë arsye zhgënjimi nga përmbajtja është më i madh.

Një listë me dhjetëra tituj akademikë, ish-të burgosur politikë, veteranë, profesorë dhe veprimtarë krijon pritjen për një dokument më të thellë, më të argumentuar dhe më të lidhur me aktualitetin.

Një tekst nuk bëhet intelektual vetëm sepse poshtë tij vendosen shumë tituj.

Pesha e tij matet me argumentin.

Me faktin.

Me guximin për ta emërtuar problemin.

Me aftësinë për ta dalluar shkakun nga pasoja.

Dhe, mbi të gjitha, me gatishmërinë për të bërë pyetje edhe atëherë kur ato janë të pakëndshme.

Kosova nuk ka nevojë për pajtim artificial

Unë jam për harmoninë ndërfetare.

Jam për respektin e plotë të qytetarit të besimit islam.

Jam për respektin e plotë të qytetarit katolik.

Jam për respektin e qytetarit ortodoks, bektashi dhe të atij që nuk praktikon asnjë fe.

Jam për kishën, xhaminë dhe çdo objekt tjetër fetar që funksionon brenda ligjit dhe respekton lirinë e tjetrit.

Por pikërisht për këtë arsye jam kundër çdo përpjekjeje që fenë ta kthejë në instrument pushteti, presioni, përçarjeje apo projekti politik.

Kosova nuk ka nevojë që problemet reale të mbulohen me petkun e një pajtimi artificial.

Pajtimi i vërtetë kërkon së pari të vërtetën.

Dhe e vërteta kërkon fakte.

Dokumente.

Përgjegjësi.

Transparencë.

Ligj.

Mos na jepni vetëm formula paqeje – na jepni përgjigje

Prandaj, të nderuar nënshkrues, do të dëshiroja që kjo letër të ishte vetëm fillimi.

Tani duhet të shkohet më tej se fjalitë ceremoniale.

Duhet të uleni mbi dokumente.

Duhet të shikoni çfarë po ndodh realisht në Kosovë.

Duhet të analizoni çdo institucion me të njëjtin standard.

Mos mbroni askënd paraprakisht.

Mos dënoni askënd pa prova.

Mos e barazoni mekanikisht përgjegjësinë e individit me përgjegjësinë e institucionit.

Dhe pastaj dilni përsëri para opinionit.

Atëherë do të kemi një dokument që i përgjigjet vërtet peshës së emrave që e nënshkruajnë.

Sepse Kosova sot nuk ka mungesë fjalësh të bukura.

Ka nevojë për një fjalë shumë më të rëndësishme:

përgjegjësi.

Dhe mbi të gjitha duhet mbajtur mend një e vërtetë e thjeshtë:

Paqja pa të vërtetën është vetëm qetësi e përkohshme; ndërsa harmonia pa përgjegjësi rrezikon të bëhet perde që mbulon problemin.

Durrës, Shqipëri

31 gusht 2026