Fejzulla Berisha: SHBA-ja dhe doktrina e ndërhyrjes humanitare në Kosovë (2)

1h më parë

2. SHBA-JA DHE DOKTRINA E NDËRHYRJES HUMANITARE NË KOSOVË

Dimensioni juridik, diplomatik dhe historik i ndërhyrjes së NATO-s në vitin 1999

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Ndërhyrja e NATO-s në Kosovë në vitin 1999 përfaqëson një nga momentet më të rëndësishme dhe më komplekse në historinë moderne të marrëdhënieve ndërkombëtare, të sigurisë kolektive dhe të së drejtës publike ndërkombëtare. Ajo shënoi jo vetëm një kthesë të madhe në trajtimin ndërkombëtar të krizave humanitare, por edhe një transformim të vetë konceptit klasik të sovranitetit shtetëror.

Në fund të shekullit XX, bota po përballej me një realitet të ri ndërkombëtar. Përfundimi i Luftës së Ftohtë kishte ndryshuar strukturën tradicionale të sistemit ndërkombëtar, ndërsa shpërbërja e ish-Jugosllavisë kishte prodhuar një seri konfliktesh të përgjakshme që tronditën ndërgjegjen politike dhe morale të njerëzimit.

Kosova u bë një nga qendrat më dramatike të këtij transformimi historik. Regjimi i Sllobodan Millosheviqit ndërmori një politikë sistematike represive ndaj shqiptarëve të Kosovës, duke shkelur në mënyrë flagrante të drejtat themelore të njeriut dhe normat më elementare të së drejtës humanitare ndërkombëtare.

Fillimisht, represioni u manifestua përmes suprimimit të autonomisë së Kosovës, mbylljes së institucioneve arsimore dhe kulturore shqiptare, përjashtimit të shqiptarëve nga administrata publike, represionit policor dhe ndjekjeve politike. Më vonë, kjo politikë evoluoi në një ofensivë të organizuar ushtarake dhe policore, e cila kishte për qëllim spastrimin etnik të popullsisë shqiptare nga Kosova.

Pamjet e kolonave të refugjatëve shqiptarë, djegiet e fshatrave, masakrat ndaj civilëve dhe dëbimi masiv i popullsisë shqiptare krijuan një alarm të madh ndërkombëtar. Bashkësia ndërkombëtare filloi ta kuptojë se në Kosovë po zhvillohej një katastrofë humanitare me përmasa dramatike.

Në këtë kontekst, NATO dhe në veçanti Shtetet e Bashkuara të Amerikës morën rol udhëheqës në përpjekjet për ndalimin e represionit serb ndaj shqiptarëve të Kosovës.

DIMENSIONI DIPLOMATIK I KRIZËS SË KOSOVËS

Para ndërhyrjes ushtarake, diplomacia ndërkombëtare kishte ndërmarrë përpjekje intensive për të gjetur një zgjidhje politike të krizës. Konferenca e Rambujesë përfaqësoi një nga iniciativat më serioze diplomatike për shmangien e luftës dhe krijimin e një marrëveshjeje politike ndërmjet palëve.

Diplomacia amerikane luajti rol kyç në organizimin dhe drejtimin e këtyre negociatave. Qëllimi ishte arritja e një marrëveshjeje që do të garantonte:ndalimin e dhunës;tërheqjen e forcave serbe;kthimin e refugjatëve;vendosjen e administrimit ndërkombëtar;krijimin e kushteve për vetëqeverisje demokratike në Kosovë.

Megjithatë, refuzimi i Beogradit për të pranuar marrëveshjen dhe për të ndalur ofensivën ushtarake bëri që rruga diplomatike të dështonte.

Në këtë fazë, bashkësia ndërkombëtare u përball me një dilemë të madhe juridike dhe morale:

A duhet të respektohej parimi klasik i sovranitetit shtetëror, apo duhej ndërhyrë për të mbrojtur popullsinë civile nga katastrofa humanitare?

Pikërisht këtu fillon një nga debatet më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare moderne.

SOVRANITETI SHTETËROR DHE TË DREJTAT E NJERIUT

Tradicionalisht, sovraniteti shtetëror ka qenë një nga parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare. Sipas këtij parimi, çdo shtet ka të drejtë ekskluzive të ushtrojë autoritet brenda territorit të vet pa ndërhyrje nga jashtë.Ky koncept u konsolidua historikisht që nga Paqja e Vestfalisë dhe më pas u përfshi në Kartën e OKB-së.

Megjithatë, fundi i shekullit XX solli një evolucion të rëndësishëm në interpretimin e sovranitetit. Filloi të zhvillohej ideja se sovraniteti nuk mund të shërbejë si mburojë për regjimet që kryejnë krime masive kundër popullsisë së vet.Rasti i Kosovës e thelloi pikërisht këtë debat.

Nga njëra anë, Serbia pretendonte se ndërhyrja e NATO-s përbënte shkelje të sovranitetit të saj territorial. Nga ana tjetër, shtetet perëndimore argumentonin se mbrojtja e jetës njerëzore dhe parandalimi i spastrimit etnik kishin prioritet moral dhe humanitar.

Në këtë mënyrë, Kosova u bë simbol i përplasjes ndërmjet dy koncepteve:sovranitetit klasik shtetëror;universalitetit të të drejtave të njeriut.Ky debat do të ndikonte më vonë në zhvillimin e të drejtës ndërkombëtare moderne.

NDËRHYRJA E NATO-S DHE LEGJITIMITETI NDËRKOMBËTAR

Ndërhyrja ajrore e NATO-s filloi më 24 mars 1999 dhe zgjati 78 ditë. Ajo u realizua pa autorizim formal të Këshillit të Sigurimit të OKB-së për shkak të bllokimit nga Rusia dhe Kina.

Ky fakt krijoi një debat të madh juridik ndërkombëtar.Kritikët e ndërhyrjes argumentonin se:NATO kishte anashkaluar Kartën e OKB-së;ishte cenuar sovraniteti i Jugosllavisë;ndërhyrja krijonte precedent të rrezikshëm për të ardhmen.

Ndërsa mbështetësit e ndërhyrjes argumentonin se:në Kosovë po zhvillohej katastrofë humanitare;po kryheshin krime kundër njerëzimit;bashkësia ndërkombëtare kishte detyrim moral për të ndërhyrë.

Në praktikën ndërkombëtare, ndërhyrja në Kosovë u konsiderua nga shumë studiues si:"ilegale, por legjitime".Kjo formulë juridike dhe politike shpreh një nga paradokset më të mëdha të marrëdhënieve ndërkombëtare moderne.

Nga aspekti formal juridik, mungonte autorizimi i Këshillit të Sigurimit. Por nga aspekti moral, humanitar dhe politik, ndërhyrja shihej si e domosdoshme për të parandaluar tragjedi edhe më të madhe.

KOSOVA DHE KONSOLIDIMI I DOKTRINËS "RESPONSIBILITY TO PROTECT"

Pikërisht nga përvoja e Kosovës filloi të konsolidohej gradualisht koncepti i njohur ndërkombëtarisht si "Responsibility to Protect" (R2P).

Ky koncept nënkupton se:shteti ka përgjegjësinë primare për të mbrojtur popullsinë e vet;kur shteti dështon ose bëhet vetë autor i krimeve masive, bashkësia ndërkombëtare fiton të drejtën dhe detyrimin moral për të ndërhyrë.

Doktrina R2P u zhvillua si përgjigje ndaj tragjedive të:Bosnjës;Ruandës;Kosovës.

Në Samitin Botëror të OKB-së në vitin 2005, ky koncept mori formë më të konsoliduar politike dhe diplomatike.

Kosova ndikoi drejtpërdrejt në evoluimin e këtij koncepti, sepse tregoi se:mosveprimi ndërkombëtar mund të prodhojë katastrofa humanitare;neutraliteti ndaj krimeve masive mund të shndërrohet në bashkëfajësi morale.Në këtë aspekt, Kosova nuk përfaqëson vetëm çështje rajonale, por edhe rast me rëndësi globale për zhvillimin e normave moderne të së drejtës ndërkombëtare.

DIMENSIONI MORAL I NDËRHYRJES

Përtej debateve juridike, ndërhyrja në Kosovë kishte edhe dimension të fuqishëm moral dhe civilizues.

Pamjet e refugjatëve shqiptarë, varrezave masive dhe masakrave ndaj civilëve krijuan bindjen se bashkësia ndërkombëtare nuk mund të mbetej pasive përballë një tragjedie të tillë.Në këtë kuptim, ndërhyrja e NATO-s u perceptua si:mbrojtje e jetës njerëzore;mbrojtje e dinjitetit njerëzor;mbrojtje e vlerave universale të qytetërimit demokratik.

Për shqiptarët e Kosovës, ndërhyrja amerikane dhe e NATO-s përfaqësonte jo vetëm shpëtim fizik, por edhe rikthim të shpresës për liri dhe dinjitet kombëtar.

ROLI I SHBA-SË NË TRANSFORMIMIN E KOSOVËS

Pas përfundimit të luftës, angazhimi amerikan vazhdoi në procesin e ndërtimit të institucioneve demokratike në Kosovë.

SHBA-ja kontribuoi në:ngritjen e administratës demokratike;reformimin e sistemit juridik;forcimin e sundimit të ligjit;ndërtimin e institucioneve të sigurisë;konsolidimin ndërkombëtar të shtetit të Kosovës.

Në këtë mënyrë, roli amerikan nuk mbeti vetëm ushtarak, por mori dimension të gjerë politik, juridik dhe shtetformues.

Kosova u shndërrua në një nga shembujt më të rëndësishëm të ndërthurjes ndërmjet:ndërhyrjes humanitare;ndërtimit demokratik të shtetit;transformimit institucional pas konfliktit.

KOSOVA SI PRECEDENT NDËRKOMBËTAR

Rasti i Kosovës vazhdon të mbetet objekt debatesh në diplomacinë dhe jurisprudencën ndërkombëtare.

Disa shtete e konsiderojnë Kosovën precedent unik për shkak të:represionit sistematik;spastrimit etnik;administrimit ndërkombëtar pas luftës;ndërhyrjes humanitare të NATO-s.

Ndërsa të tjera përpiqen ta interpretojnë atë sipas interesave të tyre politike dhe gjeostrategjike.Megjithatë, pavarësisht debateve, Kosova mbetet një nga rastet më të rëndësishme të historisë moderne të ndërhyrjeve humanitare.

Ajo dëshmoi se:të drejtat fundamentale të njeriut nuk mund të mbeten peng i politikës së fuqive të mëdha;bashkësia ndërkombëtare ka përgjegjësi morale ndaj popujve të rrezikuar;sovraniteti nuk mund të përdoret si mburojë për krime kundër njerëzimit.

Ndërhyrja e NATO-s në Kosovë në vitin 1999 ndryshoi rrjedhën historike të Ballkanit dhe ndikoi thellësisht në zhvillimin e marrëdhënieve ndërkombëtare moderne.

Ajo hapi debat të madh juridik mbi raportin ndërmjet:sovranitetit shtetëror;të drejtave universale të njeriut;përgjegjësisë ndërkombëtare për mbrojtjen e civilëve.

Kosova u bë simbol i transformimit të konceptit modern të sovranitetit dhe një nga rastet më të rëndësishme të doktrinës së ndërhyrjes humanitare.

Në këtë kuptim, roli i SHBA-së dhe NATO-s në Kosovë mbetet jo vetëm kapitull i rëndësishëm i historisë politike dhe diplomatike të Ballkanit, por edhe pjesë e evolucionit modern të së drejtës ndërkombëtare dhe të ndërgjegjes humanitare globale.