Fejzulla Berisha: Kosova si rast “sui generis” në të drejtën publike ndërkombëtare (3)

(3) KOSOVA SI RAST "SUI GENERIS" NË TË DREJTËN PUBLIKE NDËRKOMBËTARE

Shpallja e pavarësisë së Republika e Kosovës më 17 shkurt 2008 përfaqëson një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të së drejtës publike ndërkombëtare dhe të marrëdhënieve ndërkombëtare. Kjo ngjarje jo vetëm që ndryshoi arkitekturën politike të Ballkanit Perëndimor, por njëkohësisht krijoi edhe një debat të gjerë juridik, diplomatik dhe doktrinar mbi raportin ndërmjet të drejtës së popujve për vetëvendosje dhe parimit të integritetit territorial të shteteve.

Në qendër të këtij debati u vendos koncepti juridik dhe politik "sui generis", përmes të cilit shumica e shteteve perëndimore, në krye me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, argumentuan se rasti i Kosovës nuk mund të trajtohej sipas modeleve klasike të shkëputjes territoriale apo të secesionit tradicional. Përkundrazi, Kosova konsiderohej si një rast unik historik, juridik dhe humanitar, i cili kishte lindur si rezultat i shpërbërjes së ish-Jugosllavisë, i politikave sistematike represive të regjimit serb dhe i ndërhyrjes ndërkombëtare humanitare të vitit 1999.

1. Kuptimi juridik i konceptit "sui generis"

Në doktrinën e së drejtës ndërkombëtare, termi "sui generis" përdoret për të përshkruar raste që kanë karakteristika unike dhe që nuk mund të interpretohen përmes analogjive klasike juridike. Pikërisht ky ishte argumenti kryesor i diplomacisë amerikane dhe evropiane lidhur me Kosovën.

Sipas këtij interpretimi, pavarësia e Kosovës nuk krijonte precedent universal për lëvizjet separatiste në botë, sepse ajo ishte produkt i rrethanave të jashtëzakonshme historike dhe juridike, të cilat përfshinin:shpërbërjen e dhunshme të federatës jugosllave;shkeljet masive të të drejtave të njeriut nga regjimi serb;spastrimin etnik dhe krimet kundër popullsisë civile shqiptare;administrimin ndërkombëtar të Kosovës përmes Kombeve të Bashkuara;ndërhyrjen humanitare të NATO;dështimin e negociatave shumëvjeçare për një zgjidhje kompromisi.

Për këtë arsye, shumë juristë ndërkombëtarë e konsideruan Kosovën si një rast të papërsëritshëm në praktikën moderne ndërkombëtare.

2. Shpërbërja e Jugosllavisë dhe e drejta për vetëvendosje

Një nga elementet themelore juridike që mbështeti pavarësinë e Kosovës ishte procesi i shpërbërjes së ish-Jugosllavisë. Në të drejtën ndërkombëtare ekziston parimi se njësitë federale që kanë status kushtetues të përcaktuar mund të ushtrojnë të drejtën e vetëvendosjes në rast të shpërbërjes së federatës.

Edhe pse Kosova në Kushtetutën e vitit 1974 nuk ishte republikë formale, ajo kishte elemente substanciale të subjektivitetit federal:përfaqësim në presidencën federative;autonomi kushtetuese;institucione vetëqeverisëse;sistem juridik dhe administrativ të veçantë.

Heqja e autonomisë së Kosovës në vitin 1989 nga regjimi i Sllobodan Millosheviqit u konsiderua nga shumë ekspertë si një akt i dhunshëm antikushtetues dhe represiv, i cili cenoi rëndë pozitën juridike dhe politike të shqiptarëve të Kosovës.

Nga ky këndvështrim, pavarësia e Kosovës nuk shihej si një shkëputje arbitrare, por si pasojë e shpërbërjes së rendit juridik jugosllav dhe e mohimit sistematik të të drejtave kolektive të popullit shqiptar në Kosovë.

3. Politikat represive të Serbisë dhe humbja e legjitimitetit mbi Kosovën

Një ndër argumentet më të fuqishme juridike dhe morale në favor të pavarësisë së Kosovës ishte humbja e legjitimitetit të Serbisë për të ushtruar sovranitet mbi Kosovën.

Gjatë viteve 1989–1999, regjimi serb zbatoi politika represive sistematike ndaj shqiptarëve të Kosovës:largimin masiv nga puna të shqiptarëve;mbylljen e institucioneve arsimore dhe universitare;represion policor dhe ushtarak;burgosje politike;dhunë sistematike shtetërore;spastrim etnik dhe deportime masive gjatë luftës së viteve 1998–1999.

Këto veprime përbënin shkelje serioze të:të drejtave themelore të njeriut;Konventave të Gjenevës;normave imperative të së drejtës ndërkombëtare humanitare;parimeve të Kartës së Organizata e Kombeve të Bashkuara.

Në doktrinën moderne juridike është zhvilluar koncepti se një shtet që ushtron represion sistematik dhe krime ndaj popullsisë civile humbet legjitimitetin moral dhe politik për të pretenduar sovranitet absolut mbi atë territor.

Pikërisht ky argument u përdor gjerësisht nga diplomacia amerikane dhe evropiane për të arsyetuar mbështetjen ndaj shtetësisë së Kosovës.

4. Ndërhyrja humanitare e NATO-s dhe dimensioni ndërkombëtar i Kosovës

Ndërhyrja ajrore e NATO-s në vitin 1999 paraqet një nga momentet më të rëndësishme në evolucionin modern të konceptit të ndërhyrjes humanitare.

Edhe pse pa mandat formal të Këshillit të Sigurimit për shkak të kundërshtimeve të Federata Ruse dhe Republika Popullore e Kinës, ndërhyrja u arsyetua mbi bazën e nevojës për të parandaluar katastrofën humanitare dhe spastrimin etnik në Kosovë.

Pas përfundimit të luftës, Kosova hyri në një regjim të administrimit ndërkombëtar përmes:Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit;misionit civil të UNMIK;pranisë ushtarake të KFOR.

Ky administrim ndërkombëtar krijoi një situatë juridike të pazakontë në të drejtën ndërkombëtare, ku Serbia nuk ushtronte më pushtet efektiv mbi Kosovën, ndërsa sovraniteti klasik shtetëror ishte pezulluar de facto.Kjo gjendje përforcoi argumentin se statusi i Kosovës nuk mund të zgjidhej përmes modeleve tradicionale të sovranitetit territorial.

5. Procesi i Vjenës dhe Plani i Ahtisaarit

Në vitet 2006–2007, bashkësia ndërkombëtare zhvilloi negociata intensive për statusin final të Kosovës, të udhëhequra nga Martti Ahtisaari, i dërguar special i OKB-së.

Plani i Ahtisaarit parashihte:pavarësi të mbikëqyrur për Kosovën;garanci të avancuara për komunitetet pakicë;decentralizim të pushtetit lokal;mbrojtje të trashëgimisë fetare dhe kulturore;prani civile dhe ushtarake ndërkombëtare.Ky plan u mbështet fuqishëm nga SHBA-ja dhe shumica e vendeve perëndimore, por u kundërshtua nga Serbia dhe Rusia.

Megjithatë, dështimi i negociatave për kompromis e shtyu bashkësinë ndërkombëtare drejt përfundimit se pavarësia ishte zgjidhja e vetme realiste dhe afatgjatë për stabilitetin rajonal.

6. Opinioni këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë

Një moment historik dhe juridik me rëndësi të jashtëzakonshme ishte opinioni këshillëdhënës i vitit 2010 nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë.Në pyetjen e parashtruar nga Serbia lidhur me ligjshmërinë e shpalljes së pavarësisë së Kosovës, Gjykata konstatoi se:"Shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk ka shkelur të drejtën ndërkombëtare."

Ky konstatim përfaqësoi një fitore të madhe juridike dhe diplomatike për Kosovën dhe aleatët e saj perëndimorë.

Gjykata argumentoi se:e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndalim të përgjithshëm për deklaratat e pavarësisë;autorët e deklaratës nuk kishin vepruar si institucione të përkohshme të krijuara nga UNMIK-u;Rezoluta 1244 nuk e ndalonte shpalljen e pavarësisë.

Ky opinion dobësoi ndjeshëm argumentet juridike të Serbisë dhe fuqizoi legjitimitetin ndërkombëtar të Kosovës.

7. Kosova dhe debati mbi precedentët ndërkombëtarë

Një nga debatet më të mëdha në arenën ndërkombëtare ishte pyetja nëse Kosova krijonte precedent për rajone të tjera separatiste.

SHBA-ja dhe shumica e vendeve perëndimore insistuan se Kosova nuk përbënte precedent universal, pikërisht për shkak të karakterit të saj "sui generis".

Në praktikën ndërkombëtare, Kosova ndryshonte ndjeshëm nga rastet e tjera për shkak të:administrimit ndërkombëtar shumëvjeçar;ndërhyrjes humanitare ndërkombëtare;krimeve sistematike të regjimit serb;procesit të negociatave të mbështetura nga OKB-ja;mbikëqyrjes ndërkombëtare të shtetësisë.

Megjithatë, disa shtete, si Rusia, e përdorën më vonë rastin e Kosovës për të justifikuar politika të tyre gjeopolitike, përfshirë në:Abkhazia;Osetia Jugore;Krimea.Megjithatë, shumica e juristëve ndërkombëtarë konsiderojnë se këto krahasime nuk janë juridikisht ekuivalente me Kosovën.

8. Kosova si model i së drejtës moderne ndërkombëtare

Rasti i Kosovës kontribuoi në zhvillimin e koncepteve moderne të:ndërhyrjes humanitare;përgjegjësisë për të mbrojtur ("Responsibility to Protect");vetëvendosjes remediale;kufizimit të sovranitetit absolut shtetëror.

Në këtë kuptim, Kosova u shndërrua në një laborator juridik dhe diplomatik të së drejtës moderne ndërkombëtare.Ajo dëshmoi se sovraniteti shtetëror nuk mund të përdoret si mburojë për represion sistematik dhe krime kundër popullsisë civile.

Po ashtu, rasti i Kosovës tregoi se bashkësia ndërkombëtare, në rrethana të jashtëzakonshme, mund të mbështesë krijimin e një shteti të ri kur:ekziston vullneti demokratik i popullit;janë konsumuar të gjitha mundësitë për kompromis;janë kryer shkelje masive të të drejtave të njeriut;ekziston mbështetje ndërkombëtare për stabilitet afatgjatë.

9. Dimensioni diplomatik i suksesit të Kosovës

Pavarësia e Kosovës nuk ishte vetëm rezultat i sakrificës së popullit shqiptar, por edhe rezultat i një angazhimi të fuqishëm diplomatik ndërkombëtar, veçanërisht nga SHBA-ja dhe aleatët euroatlantikë.Mbështetja amerikane për Kosovën përfaqëson një nga shembujt më të rëndësishëm të ndikimit strategjik të diplomacisë amerikane në Ballkan.

Nga ndërhyrja e NATO-s e deri te njohjet ndërkombëtare dhe procesi në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë, SHBA-ja luajti rol vendimtar në:mbrojtjen e popullsisë civile;ndërtimin institucional të Kosovës;konsolidimin e subjektivitetit ndërkombëtar të saj;promovimin e Kosovës në arenën globale.

Kosova mbetet një nga rastet më të veçanta dhe më komplekse në historinë moderne të së drejtës publike ndërkombëtare. Koncepti "sui generis" nuk ishte thjesht një formulim diplomatik, por një përpjekje serioze juridike për të reflektuar natyrën unike të rastit të Kosovës.

Pavarësia e Kosovës u ndërtua mbi:të drejtën për vetëvendosje;mbrojtjen e të drejtave të njeriut;ndërhyrjen humanitare;administrimin ndërkombëtar;dështimin e sovranitetit represiv serb.

Opinioni i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në vitin 2010 vulosi një moment historik për legjitimitetin ndërkombëtar të Kosovës dhe forcoi pozitën e saj në arenën globale.

Në aspektin juridik, politik dhe diplomatik, Kosova mbetet një nga shembujt më domethënës të transformimit të së drejtës ndërkombëtare në shekullin XXI — një rast që dëshmon se liria, dinjiteti njerëzor dhe e drejta për vetëvendosje mund të triumfojnë edhe përballë represionit dhe mohimit historik.