Fejzulla Berisha: 4 Korriku 1776 – themeli normativ i kushtetutshmërisë moderne dhe arkitekturës globale të lirisë

4 KORRIKU 1776 – THEMELI NORMATIV I KUSHTETUTSHMËRISË MODERNE DHE ARKITEKTURËS GLOBALE TË LIRISË

Nga: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA - Arlington, Virginia, SHBA

4 Korriku 1776 përfaqëson një moment konstitutiv në historinë e qytetërimit politik modern dhe në zhvillimin e rendit juridiko-kushtetues ndërkombëtar. Ky akt historik nuk duhet kuptuar thjesht si shpallje e pavarësisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës, por si një transformim paradigmatik në strukturën normative të autoritetit politik, ku rishpërkufizohen konceptet themelore të sovranitetit, legjitimitetit dhe marrëdhënies ndërmjet shtetit dhe individit.

Në këtë sens, Deklarata e Pavarësisë përbën një tekst themelor proto-kushtetues, i cili artikulon për herë të parë në mënyrë sistematike parimin se burimi i pushtetit politik nuk qëndron në strukturat trashëgimore, as në autoritetin absolut, por në pëlqimin e të qeverisurve dhe në dinjitetin e patjetërsueshëm të personit njerëzor.

TRANSFORMIMI EPISTEMOLOGJIK I SOVRANITETIT

Deklarata e vitit 1776 shënon një ndërprerje të qartë me traditat e mëhershme të mendimit politik, veçanërisht me teoritë absolutiste dhe teologjike të sovranitetit. Në vend të konceptimit të pushtetit si autoritet i pakufizuar dhe i pandashëm, ajo inauguron një model të ri ku sovraniteti është i kushtëzuar, i justifikueshëm dhe i kufizuar nga parime morale dhe juridike.

Ky transformim përfaqëson një zhvendosje epistemologjike nga “pushteti si fakt” drejt “pushteti si normë”, duke vendosur themelin e shtetit modern kushtetues si një strukturë e kufizuar nga ligji dhe e orientuar nga të drejtat themelore të njeriut.

KUSHTETUTSHMËRIA SI KORNIZË E KUFIZIMIT TË PUSHTETIT

Nga parimet e Deklaratës së Pavarësisë evoluon koncepti i kushtetutshmërisë moderne, i cili presupozon se çdo formë e ushtrimit të pushtetit publik duhet të jetë e kufizuar, e kontrolluar dhe e justifikueshme në raport me normat më të larta juridike.

Në këtë kuadër, ligji nuk është shprehje e thjeshtë e vullnetit politik, por një sistem i strukturuar normativ që garanton hierarkinë e vlerave kushtetuese, përfshirë parimin e barazisë, të drejtësisë procedurale dhe substanciale, si dhe mbrojtjen e dinjitetit njerëzor.

Ky zhvillim përbën kalimin nga shteti i bazuar në urdhër (command-based order) në shtetin e bazuar në të drejta (rights-based constitutional order).

UNIVERSALIZIMI I PARIMEVE TË 1776 NË RENDIN NDËRKOMBËTAR

Parimet e artikuluara në vitin 1776 kanë kaluar një proces të thellë universalizimi historik dhe normativ, duke u shndërruar në pjesë përbërëse të arkitekturës së së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore.

Pas Luftës së Dytë Botërore, këto parime u institucionalizuan përmes krijimit të sistemit të Kombeve të Bashkuara, Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (1948), si dhe instrumenteve të shumta ndërkombëtare që afirmojnë mbrojtjen e dinjitetit njerëzor si normë supreme globale.

Në këtë kontekst, sovraniteti shtetëror nuk perceptohet më si absolut, por si i kushtëzuar nga përgjegjësia ndërkombëtare dhe respektimi i standardeve universale të të drejtave të njeriut.

RENDI EUROATLANTIK SI SISTEM NORMATIV KUSHTETUES

Rendi euroatlantik përfaqëson institucionalizimin më të avancuar të trashëgimisë normative të vitit 1776. Ai nuk është thjesht një aleancë strategjike, por një rend juridiko-politik i bazuar në parimet e demokracisë kushtetuese, shtetit të së drejtës dhe mbrojtjes së lirive themelore.

Roli historik i Shteteve të Bashkuara në rindërtimin e Evropës pas Luftës së Dytë Botërore dhe në konsolidimin e institucioneve euroatlantike duhet interpretuar si projekt normativ global për stabilizimin e modelit të demokracisë liberale si formë dominuese e organizimit politik bashkëkohor.

BALLKANI DHE TRANSFORMIMI I SOVRANITETIT WESTFALIAN

Ballkani përfaqëson një hapësirë paradigmatike të tensionit ndërmjet sovranitetit klasik westfalian dhe rendit të ri ndërkombëtar të bazuar në të drejta dhe përgjegjësi.

Ndërhyrjet humanitare në Bosnje dhe Hercegovinë dhe në Kosovë përbëjnë pikë kthese në evolucionin e së drejtës ndërkombëtare, duke afirmuar parimin se mbrojtja e jetës njerëzore dhe dinjitetit të individit mund të prevalojë mbi konceptin absolut të mosndërhyrjes.

Në këtë kuadër, pavarësia e Kosovës përfaqëson një rast të veçantë të legjitimimit ndërkombëtar të vetëvendosjes në përputhje me normat e së drejtës ndërkombëtare dhe zhvillimet e reja kushtetuese globale.

PËRVOJA SHQIPTARE DHE KONVERGJENCA TRANSATLANTIKE

Evolucioni historik i shqiptarëve në shekullin XX dhe XXI ilustron në mënyrë të qartë ndërveprimin midis aktorëve vendorë dhe strukturave normative ndërkombëtare.

Mbështetja e Shteteve të Bashkuara për proceset e shtetformimit shqiptar, tranzicionin demokratik në Shqipëri dhe pavarësinë e Kosovës përfaqëson një linjë të vazhdueshme të përputhjes strategjike dhe normative me parimet e vetëvendosjes, të drejtave të njeriut dhe stabilitetit rajonal.

Ndërhyrja e NATO-s në Kosovë në vitin 1999 dhe zhvillimet pasuese drejt pavarësisë përbëjnë një rast paradigmatik të transformimit të së drejtës ndërkombëtare nga një sistem rigid shtetocentrik në një sistem të orientuar drejt mbrojtjes së individit.

4 KORRIKU SI MOMENT KUSHTETUES I VAZHDUESHËM

4 Korriku 1776 duhet kuptuar jo si një ngjarje historike e mbyllur, por si një moment i vazhdueshëm kushtetues që strukturon rendin juridiko-politik bashkëkohor.

Rëndësia e tij qëndron në afirmimin e një parimi themelor të modernitetit politik: se çdo autoritet është legjitim vetëm nëse është i kufizuar nga ligji, i bazuar në pëlqimin e të qeverisurve dhe i orientuar drejt mbrojtjes së dinjitetit njerëzor.

Në këtë kuptim, 1776 mbetet një bosht normativ i pandryshueshëm i rendit euroatlantik dhe i sistemit ndërkombëtar të pasluftës.

Gëzuar 4 Korrikun, Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Trashëgimia e Deklaratës së Pavarësisë vazhdon të përbëjë themelin filozofik dhe juridik të arkitekturës globale të lirisë.