Isuf B. Bajrami: Institucionet nuk janë pronë e partive: Kosova ka nevojë për zhbllokim, jo për pazare

Institucionet nuk janë pronë e partive: Kosova ka nevojë për zhbllokim, jo për pazare

Nga Isuf B. Bajrami

Kosova përballë një prove kushtetuese: kompromis për funksionimin e shtetit apo vazhdim i bllokadës politike?

Kosova ndodhet sërish përballë një ngërçi të rëndë institucional.

Zgjedhjet kanë përfunduar, rezultatet janë certifikuar, qytetarët kanë përcaktuar përbërjen e re të Kuvendit, por institucioni që duhet të jetë zemra e demokracisë parlamentare ende nuk ka përfunduar procesin e konstituimit.

Rezultatet përfundimtare të zgjedhjeve të 7 qershorit u certifikuan më 8 korrik, ndërsa seanca konstituive u caktua për 6 gusht. Afati 30-ditor për përfundimin e procesit përfundoi më 7 gusht, pa u zgjedhur kryetari dhe nënkryetarët e Kuvendit.¹

Kjo nuk është më vetëm një përplasje e zakonshme politike.

Nuk është thjesht një mosmarrëveshje për një post.

Nuk është as vetëm një konflikt rreth emrit të ardhshëm të presidentit.

Është një problem që prek drejtpërdrejt funksionimin e rendit kushtetues.

Në demokraci, partitë kanë të drejtë të negociojnë. Kanë të drejtë të kërkojnë mbështetje. Kanë të drejtë të kundërshtojnë. Opozita ka të drejtë të mos votojë për propozimet e shumicës dhe deputeti ka të drejtë të votojë sipas bindjes së tij.

Por ekziston një kufi që nuk duhet kaluar:

e drejta për të kundërshtuar nuk mund të shndërrohet në të drejtë për ta mbajtur shtetin pa institucione funksionale.

Kjo është arsyeja pse sot duhet thënë qartë:

Institucionet nuk janë pronë e partive. Ato janë të Republikës së Kosovës.

Pjesa I – Kur interesi partiak përplaset me detyrimin kushtetues

Mandati vjen nga qytetari, përgjegjësia shkon te shteti

Zgjedhjet janë themeli i demokracisë përfaqësuese. Qytetari voton, rezultatet certifikohen dhe deputetët marrin mandat për të përfaqësuar qytetarët në Kuvend.

Por mandati elektoral nuk është fundi i procesit demokratik.

Ai është fillimi i përgjegjësisë institucionale.

Kushtetuta e përcakton Kuvendin si institucionin ligjvënës të Republikës së Kosovës dhe përcakton kompetencat e tij themelore.²

Prandaj, pas certifikimit të zgjedhjeve, nuk mund të mbetet pafundësisht e hapur pyetja nëse Kuvendi do të funksionojë.

Partitë mund të mos bien dakord për Qeverinë.

Mund të mos bien dakord për presidentin.

Mund të mos bien dakord për kryetarin e Kuvendit.

Por këto mosmarrëveshje duhet të zgjidhen brenda mekanizmave të demokracisë parlamentare.

Kjo është pikërisht arsyeja pse Kushtetuta i jep Kuvendit dhe deputetëve një rol të përcaktuar dhe jo një mandat për bllokim të pakufizuar.

Neni 74 i Kushtetutës është veçanërisht domethënës: deputetët e ushtrojnë funksionin e tyre në interesin më të mirë të Republikës së Kosovës dhe në pajtim me Kushtetutën, ligjet dhe rregullat e procedurës së Kuvendit.³

Ky nen nuk e heq lirinë politike të deputetit.

Por vendos një standard të rëndësishëm:

deputeti është përfaqësues i qytetarëve dhe bartës i një funksioni kushtetues, jo vetëm përfaqësues i interesit të një partie.

E drejta për të thënë "jo" nuk është e drejtë për të bllokuar gjithçka

Një deputet mund të votojë kundër.

Një grup parlamentar mund të votojë kundër.

Një parti mund të refuzojë një koalicion.

Një opozitë mund ta rrëzojë një propozim.

Këto janë pjesë normale të demokracisë.

Por pyetja ndryshon kur një qëndrim politik përdoret për ta bërë të pamundur funksionimin e institucionit në mënyrë të përsëritur dhe pa një rrugëdalje të parashikuar nga Kushtetuta.

Atëherë duhet të shtrohet pyetja:

Ku përfundon kundërshtimi legjitim dhe ku fillon bllokimi institucional?

Kjo pyetje nuk mund të zgjidhet me deklarata politike.

Ajo duhet të shqyrtohet në dritën e Kushtetutës, të Rregullores së Kuvendit dhe të jurisprudencës së Gjykatës Kushtetuese.

Gjykata Kushtetuese tashmë ka vendosur standarde të rëndësishme lidhur me procesin e konstituimit të Kuvendit dhe afatin brenda të cilit ai duhet të përfundojë. Vendimi i 26 qershorit 2025 përcaktoi se procesi i konstituimit duhet të përfundojë brenda 30 ditësh.?

Në gusht 2026, pikërisht ky afat u bë sërish objekt i krizës politike, pasi Kuvendi nuk e përfundoi konstituimin brenda afatit të përcaktuar.?

Kjo duhet të jetë pika e nisjes së një debati serioz:

Nëse politika nuk arrin të zgjidhë një problem kushtetues brenda afatit kushtetues, nuk mund të sillet sikur afati nuk ka ekzistuar.

Pjesa II – Çfarë mund të bëhet ndaj bllokimit?

Ligji nuk lejon ndëshkime të shpikura, por as nuk lejon që Kushtetuta të bëhet opsionale

Në debatin publik është e lehtë të dëgjohen kërkesa për "largimin", "përjashtimin" apo "nxjerrjen jashtë ligjit" të deputetëve që konsiderohen bllokues.

Por këtu duhet të bëjmë një dallim shumë të rëndësishëm.

Në një shtet të së drejtës, nuk mund të krijohet një sanksion vetëm sepse një deputet nuk pranon një marrëveshje politike.

Mandati i deputetit nuk mund të hiqet arbitrarisht.

Kushtetuta përcakton rastet konkrete kur mandati përfundon ose bëhet i pavlefshëm.?

Pra, nëse një deputet voton kundër një kandidati për kryetar të Kuvendit, kjo nuk do të thotë automatikisht se ai ka humbur mandatin.

Nëse një parti refuzon një koalicion, kjo nuk është automatikisht shkelje penale.

Nëse një grup parlamentar nuk e mbështet një marrëveshje për presidentin, kjo nuk krijon vetvetiu bazë ligjore për largimin e deputetëve.

Por kjo nuk do të thotë se bllokimi duhet të mbetet pa asnjë pasojë.

Pasojat duhet të jenë ato që i njeh rendi juridik.

Përgjegjësia e parë është politike

Qytetarët duhet të dinë se kush ka kërkuar çfarë.

Kush ka refuzuar cilin kompromis.

Kush ka propozuar zgjidhje.

Kush ka refuzuar votimin.

Kush ka kërkuar që Kuvendi të vazhdojë punën.

Dhe mbi të gjitha:

Kush ka qenë realisht i gatshëm ta zhbllokojë institucionin dhe kush ka qenë i gatshëm ta mbajë atë të bllokuar?

Kjo është përgjegjësi politike.

Ajo nuk vendoset nga një gjykatë.

Vendoset nga qytetari.

Por demokracia nuk duhet të presë gjithmonë deri në zgjedhjet e ardhshme për të reaguar ndaj një problemi kushtetues.

Përgjegjësia parlamentare

Rregullorja e Kuvendit përcakton rregullat për organizimin dhe funksionimin e Kuvendit, të organeve të tij drejtuese dhe të trupave të punës.?

Kjo do të thotë se seanca parlamentare nuk është një arenë ku çdo veprim mund të justifikohet me arsyetimin "kështu vendosi partia".

Deputetët duhet t'i nënshtrohen rregullave të seancës.

Kryesuesi duhet t'i zbatojë rregullat.

Kryesia duhet të veprojë brenda kompetencave të saj.

Dhe shumica e pakica duhet të funksionojnë brenda të njëjtit sistem procedural.

Incidentet fizike, pengimi i punës së seancës, ndërprerjet e dhunshme dhe sjelljet që cenojnë rendin parlamentar nuk mund të trajtohen si pjesë normale e debatit politik.

Demokracia parlamentare nuk është luftë fizike.

Kundërshtimi bëhet me fjalë dhe votë.

Përgjegjësia kushtetuese

Kur lind një mosmarrëveshje mbi kuptimin ose zbatimin e Kushtetutës, ekziston Gjykata Kushtetuese.

Por këtu duhet të kemi një kujdes të veçantë.

Gjykata nuk duhet të përdoret si zëvendësim për vullnetin politik.

Nëse 120 deputetët kanë një problem që mund ta zgjidhin përmes kompromisit politik, nuk është e shëndetshme që çdo mosmarrëveshje të dërgohet në Gjykatë.

Nga ana tjetër, kur një veprim ose mosveprim ngre një çështje reale kushtetuese, mekanizmi i kontrollit kushtetues duhet të funksionojë.

KDI ka kërkuar që të paktën dhjetë deputetë ta dërgojnë situatën në Gjykatën Kushtetuese pas skadimit të afatit të 7 gushtit, duke kërkuar sqarime mbi veprimet dhe vendimet e ndërmarra pas këtij afati.?

Edhe organizata të tjera të shoqërisë civile i janë drejtuar Gjykatës Kushtetuese lidhur me zbatimin e aktgjykimit që përcaktoi afatin për konstituimin e Kuvendit.?

Kjo është rruga e duhur kur ekziston një kontest kushtetues:

jo dhuna politike, jo kërcënimet, jo pazaret pa fund – por procedura kushtetuese.

Pjesa III – Formula për zhbllokimin e institucioneve

Kosova nuk ka nevojë për një tjetër marrëveshje të fshehtë, por për një marrëveshje institucionale

Kriza aktuale ka treguar diçka të rëndësishme:

problemi nuk është vetëm mungesa e një numri votash.

Problemi është mungesa e besimit ndërmjet subjekteve politike dhe përdorimi i procesit institucional si instrument presioni.

Por ekziston një rrugëdalje.

Ajo duhet të ndërtohet mbi disa parime të qarta.

1. Konstituimi i Kuvendit nuk duhet të kushtëzohet pafundësisht me pazare për poste të tjera

Kuvendi duhet të përfundojë procesin e vet kushtetues.

Negociatat politike mund të zhvillohen paralelisht, por nuk mund të shndërrohen në një pengesë të përhershme për funksionimin e institucionit.

Nëse partitë nuk bien dakord për një emër, atëherë duhet të përdoren votat.

Nëse një kandidat nuk merr shumicën e kërkuar, duhet të ndiqet procedura e përcaktuar.

Nëse procedura ngec, duhet të përdoren mekanizmat që parashikojnë Kushtetuta dhe Rregullorja.

Jo bllokadë pa afat.

2. Çdo deputet duhet të mbajë përgjegjësi publike për votën e tij

Vota parlamentare është instrument i demokracisë.

Por ajo duhet të jetë transparente.

Qytetari duhet të dijë kush ka votuar dhe si.

Në një demokraci të pjekur, nuk ka nevojë të dënohet deputeti pse votoi "jo".

Mjafton që qytetari ta dijë pse votoi "jo".

Në këtë mënyrë, përgjegjësia politike bëhet reale.

3. Të ndalohet përdorimi i institucioneve si mjet presioni për poste

Presidenti nuk duhet të bëhet monedhë këmbimi.

Kryetari i Kuvendit nuk duhet të bëhet monedhë këmbimi.

As ministritë, as komisionet parlamentare, as institucionet e pavarura nuk duhet të trajtohen si shpërblime për vota.

Nëse LDK-ja ka hequr dorë nga kërkesat për poste dhe është deklaruar e gatshme të mbështesë një president konsensual, kjo duhet të shihet si hap drejt kompromisit.¹?

Edhe deklarimi i Kurtit se Vetëvendosje kërkon një president konsensual dhe të pranueshëm për një spekter më të gjerë politik duhet të testohet përmes një procesi real negociimi, jo vetëm përmes deklaratave publike.¹¹

Tani radha është që deklaratat të shndërrohen në veprim.

4. Të përcaktohet një proces i hapur për presidentin

Nëse të gjitha partitë thonë se duan një president konsensual, atëherë duhet të fillojë procesi real:

Cilat janë kriteret?

Kush mund të jetë kandidat?

Cilat figura janë të pranueshme për shumicën?

Cili është kompromisi?

Dhe mbi të gjitha:

A janë partitë të gatshme të votojnë për një person që nuk është zgjedhja e tyre e parë, por që mund të jetë zgjedhja e Republikës?

Kjo është prova e vërtetë e kompromisit.

5. Nëse marrëveshja politike dështon, të aktivizohen mekanizmat kushtetues

Nuk mund të ketë një fazë të pafundme:

"Le të presim edhe disa ditë."

"Le të takohemi përsëri."

"Le të shohim nëse ndryshon qëndrimi i palës tjetër."

Shteti nuk mund të funksionojë me këtë logjikë.

Nëse kompromisi dështon, duhet të shihet çfarë parashikon Kushtetuta.

Nëse ekziston një kontest kushtetues, të veprojë Gjykata.

Nëse ekzistojnë kushtet për zgjedhje të reja, të ndiqet procedura kushtetuese.

Por çdo hap duhet të jetë i përcaktuar nga ligji.

Çfarë duhet të ndryshojë tani?

Kosova ka nevojë për një protokoll të qartë zhbllokimi institucional.

Jo një marrëveshje të fshehtë.

Jo një pazar për poste.

Jo një ultimatum.

Por një rend veprimesh që të gjithë duhet ta respektojnë.

Së pari: të identifikohet saktësisht statusi kushtetues i procesit pas skadimit të afatit.

Së dyti: të kërkohet interpretimi ose vendimi përkatës i Gjykatës Kushtetuese aty ku ekziston kontest real.

Së treti: të vazhdojë procesi i konstituimit në pajtim me Kushtetutën dhe Rregulloren.

Së katërti: partitë të heqin nga tavolina kërkesat që e trajtojnë funksionimin e institucioneve si pronë partiake.

Së pesti: të krijohet një tryezë e hapur për presidentin konsensual, me kritere të qarta dhe jo me lista të fshehta kandidatësh.

Së gjashti: çdo deputet të votojë lirisht dhe të mbajë përgjegjësi politike për votën e tij.

Së shtati: nëse dikush kryen shkelje të rregullave parlamentare, të zbatohen masat që parashikon Rregullorja.

Së teti: nëse dikush shkel Kushtetutën ose ligjin, të aktivizohet mekanizmi përkatës juridik.

Së nënti: nëse asnjë formulë nuk prodhon funksionim institucional dhe plotësohen kushtet kushtetuese për zgjedhje të reja, atëherë vendimi duhet t'i kthehet qytetarit.

Kjo është rruga e një shteti demokratik.

A mund të largohen nga mandati "bllokuesit"?

Kjo është pyetja më e ndjeshme.

Përgjigjja juridike duhet të jetë e prerë:

Jo vetëm pse konsiderohen politikisht bllokues.

Mandati parlamentar nuk mund të hiqet si ndëshkim politik.

Kushtetuta përcakton rastet në të cilat mandati përfundon dhe këto raste nuk mund të zgjaten me interpretim politik sipas nevojës së momentit.¹²

Kjo është pikërisht ajo që e dallon shtetin e së drejtës nga një sistem ku shumica mund ta largojë pakicën kur nuk i pëlqen vota e saj.

Por kjo nuk do të thotë se një deputet është mbi ligjin.

Nëse deputeti shkel rregullat e Kuvendit, mund t'i nënshtrohet masave që parashikon Rregullorja.

Nëse kryen vepër penale, përgjegjësia përcaktohet nga ligji penal.

Nëse mandati përfundon për një nga shkaqet kushtetuese, zbatohet Kushtetuta.

Nëse një institucion shkel Kushtetutën, ekziston kontrolli kushtetues.

Por nuk duhet të shpiket një "nen për bllokuesit" që nuk ekziston.

Sepse nesër i njëjti mekanizëm mund të përdoret kundër një deputeti të opozitës.

Dhe atëherë do të kemi krijuar një precedent shumë më të rrezikshëm sesa vetë kriza e sotme.

Përfundim – Shteti duhet të jetë mbi partinë

Kosova nuk mund të lejojë që institucionet e Republikës të shndërrohen në peng të interesave të përkohshme partiake.

Partitë janë të përkohshme.

Deputetët kanë mandate të kufizuara.

Qeveritë ndryshojnë.

Kryetarët e Kuvendit ndryshojnë.

Presidentët ndryshojnë.

Republika mbetet.

Prandaj, çdo parti që pretendon se mbron interesin e Kosovës duhet të përgjigjet përpara një pyetjeje shumë të thjeshtë:

A jeni gati ta vendosni funksionimin e shtetit mbi interesin e partisë?

Kjo pyetje duhet t'u drejtohet të gjithëve.

LVV-së.

PDK-së.

LDK-së.

AAK-së.

Listës Serbe.

Dhe çdo deputeti individual.

Sepse përgjegjësia nuk mund të jetë vetëm e shumicës.

As vetëm e opozitës.

Përgjegjësia është individuale dhe institucionale.

Kush propozon zgjidhje duhet të dëgjohet.

Kush kundërshton duhet të argumentojë.

Kush voton kundër duhet të mbajë përgjegjësi politike për votën.

Kush shkel ligjin duhet të përballet me ligjin.

Por askush nuk duhet ta ketë fuqinë që, për interesa të veta, ta mbajë Republikën në një gjendje të përhershme paralize.

Kosova nuk ka nevojë për një fitues partiak mbi një tjetër.

Kosova ka nevojë për institucione që funksionojnë.

Nuk ka nevojë për më shumë pazare.

Ka nevojë për më shumë përgjegjësi.

Nuk ka nevojë që Kushtetuta të interpretohet sipas interesit të ditës.

Ka nevojë që Kushtetuta të respektohet.

Dhe nuk ka nevojë për ndëshkime politike jashtë ligjit.

Ka nevojë që ligji të zbatohet njësoj për të gjithë.

Prandaj, rruga duhet të jetë e qartë:

Kushtetuta mbi partinë.

Ligji mbi pazarin.

Vota mbi presionin.

Institucioni mbi interesin personal.

Republika mbi të gjithë.

Sepse demokracia nuk matet vetëm me numrin e votave që merr një parti.

Demokracia matet edhe me aftësinë e atyre që marrin votat për ta bërë shtetin të funksionojë.

Fusnotat:

¹ Kuvendi i Republikës së Kosovës, njoftimi zyrtar për seancën konstituive të Legjislaturës së re, ku konfirmohet certifikimi i rezultateve më 8 korrik 2026 dhe caktimi i seancës konstituive për 6 gusht 2026. Shih gjithashtu raportimet për përfundimin e afatit 30-ditor më 7 gusht 2026.

² Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Kapitulli IV – Kuvendi i Republikës së Kosovës, veçanërisht nenet 65–76, lidhur me kompetencat, organizimin, zgjedhjen e organeve dhe ushtrimin e mandatit parlamentar.

³ Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 74, "Ushtrimi i funksionit", i cili përcakton se deputetët e ushtrojnë funksionin në interesin më të mirë të Republikës së Kosovës dhe në pajtim me Kushtetutën, ligjet dhe rregullat e procedurës së Kuvendit.

? Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, aktgjykimi i 26 qershorit 2025 lidhur me çështjet e konstituimit të Kuvendit dhe afatin 30-ditor për përfundimin e procesit. Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese është veçanërisht e rëndësishme për përcaktimin e kufijve proceduralë të seancës konstituive. Për zhvillimet e mëvonshme dhe interpretimet mbi këtë afat, shih edhe analizat e publikuara në gusht 2026.

? Kuvendi i Republikës së Kosovës, njoftimi zyrtar për seancën konstituive të 6 gushtit 2026; seanca u caktua pas certifikimit të rezultateve dhe procesi nuk u përfundua brenda afatit kushtetues 30-ditor, i cili përfundoi më 7 gusht 2026.

? Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 70, "Mandati i deputetëve". Neni përcakton rastet kushtetuese të përfundimit ose pavlefshmërisë së mandatit dhe nuk krijon një kategori të përgjithshme të humbjes së mandatit për shkak të mosmbështetjes së një marrëveshjeje politike.

? Kuvendi i Republikës së Kosovës, Rregullorja e Kuvendit të Republikës së Kosovës, neni 1 dhe dispozitat për organizimin, funksionimin, procedurat parlamentare, rendin e punimeve dhe kompetencat e organeve të Kuvendit. Rregullorja është miratuar në bazë të nenit 76 të Kushtetutës.

? Instituti Demokratik i Kosovës (KDI), qëndrimi i 8 gushtit 2026 lidhur me skadimin e afatit kushtetues për konstituimin e Kuvendit dhe kërkesën që së paku dhjetë deputetë ta adresojnë çështjen në Gjykatën Kushtetuese.

? Raportimi për kërkesën e 14 organizatave të shoqërisë civile, të udhëhequra nga AVONET, drejtuar Gjykatës Kushtetuese më 12 gusht 2026 për vlerësimin e zbatimit të aktgjykimit lidhur me afatin e konstituimit të Kuvendit.

¹? Deklarimi i Lidhjes Demokratike të Kosovës se tërhiqet nga kërkesat për pozita institucionale dhe se është e gatshme të mbështesë një kandidat jopartiak/konsensual për president. Për zhvillimin e 13–14 gushtit 2026, shih raportimet e publikuara në ditët pas deklarimit.

¹¹ Deklarimet e Albin Kurtit se Vetëvendosje mbështet një president konsensual dhe se duhet të diskutohet edhe për emrat e mundshëm. Këto deklarime janë raportuar më 14 gusht 2026, pas ndryshimit të qëndrimit të LDK-së.

¹² Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 70. Për shkak të rëndësisë së mandatit të lirë parlamentar, çdo masë që prek mandatin e një deputeti duhet të ketë bazë të drejtpërdrejtë kushtetuese ose ligjore dhe nuk mund të krijohet vetëm përmes marrëveshjes politike.

¹³ Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 76, dhe Rregullorja e Kuvendit të Republikës së Kosovës, lidhur me organizimin dhe funksionimin e Kuvendit dhe rregullat e procedurës parlamentare.

¹? Organizata e Kombeve të Bashkuara, International Covenant on Civil and Political Rights, neni 25, lidhur me të drejtën e qytetarëve për të marrë pjesë në drejtimin e çështjeve publike, drejtpërdrejt ose përmes përfaqësuesve të zgjedhur lirisht, si dhe me zgjedhjet periodike dhe të vërteta që garantojnë shprehjen e lirë të vullnetit të zgjedhësve.

¹? Këshilli i Evropës, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Protokolli nr. 1, neni 3, lidhur me zgjedhjet e lira dhe standardet e demokracisë përfaqësuese. Standardet ndërkombëtare duhet të përdoren si mbështetje për parimet e përfaqësimit demokratik, jo si bazë për krijimin e sanksioneve që nuk parashikohen nga e drejta vendore.

¹? Për zhvillimet aktuale mbi ngërçin institucional në gusht 2026, përfshirë diskutimet mbi rolin e Gjykatës Kushtetuese dhe dallimin ndërmjet mungesës së qartësisë juridike dhe mungesës së vullnetit politik, shih analizat e publikuara gjatë 14–16 gushtit 2026.

Vendi i Lekës, 17.08.2026