Prend Buzhala: Nga Skënderbeu te Bill Klinton

THËNIET: NGA SKËNDERBEU TE BILL KLINTON

(Refuzimi i formulës “Ne ua sollëm lirinë” dhe dinjiteti i popullit)

Historia e popujve sado që ruhet në libra, kronika apo monumente, ajo rrezaton edhe në thënie që e përmbledhin një epokë të tërë në pak fjalë. Disa prej tyre bëhen pika referimi për vetëdijen historike dhe morale të një kombi. Të tilla janë thënia e atribuuar Gjergj Kastrioti Skënderbeu: “Lirinë nuk e solla unë, por e gjeta këtu”, dhe thënia e Bill Clinton: “Ne e fituam luftën, ju fitojeni paqen.” Këto dy formula, të lindura në kontekste të ndryshme historike, bashkohen në një ide të përbashkët: refuzimin e kultit të shpëtimtarit dhe afirmimin e popullit si subjekt i historisë.

Para gjashtë vjetësh oata nisur një cikël trajtimesh analitike për thëniet e njohura, si:

- Lirinë nuk ua solla unë, por e gjeta në mesin tuaj (Marin Barleti, thënie që i atribuohet Gjergj Kastriotit Skënderbeut, me rastin e fjalimit të tij në Krujë, më 28 nëntor 1443),

- Feja e shqiptarit është shqiptaria (varg i Pashko Vasës nga poezia e njohur “O moj Sjqypni”),

- Punë, punë, natë e ditë, që të shohim pakëz dritë ( thënie e urtë nga Naim Frashëri)

- Shqiptarët gjithmonë për të huajin e kurrë për vete (Sami Frashëri).

- Bukë e krypë e zemër (e popullit),

E të tjera.

Disa nga këto trajtesa i kam përfshi në librat e mi dhe janë publikuar edhe nëpër portale të ndryshme.

1. Formula “Ne ua sollëm lirinë” dhe problemi i përvetësimit të historisë

Në pikën kryesore të këtij reflektimi qëndron edhe një formulë e kundërt dhe problematike  që haset shpesh qe një çerek shekulli e më shumë: “Ne ua sollëm lirinë.” Në fakt, këtë formulë shqiptarët e Kosovës e patën dëgjuar gjatë gjithë regjimit komunist nga krerët komunistë që e quanin veten veteranë të Luftë nacionalçlirimtare.  Pikërisht përplasja midis këtyre dy mënyrave të të menduarit për lirinë (“Lirinë nuk e solla unë, por e gjeta këtu” nga Skënderbeu dhe kjo tjetra e partizanëve serbo-shqiptarë rusë etj.  e bën të kuptueshëm dallimin midis një qasjeje demokratike dhe një qasjeje paternaliste ndaj historisë.

Formula “Ne ua sollëm lirinë” nënkupton se liria është një dhuratë që vjen nga jashtë, nga një fuqi e caktuar, nga një elitë politike apo ushtarake. Në dukje, ajo mund të tingëllojë si shprehje mirënjohjeje ose si përshkrim i një ndërhyrjeje çliruese. Por në thelb, ajo krijon një raport të pabarabartë midis atij që “sjell lirinë” dhe atij që e “pranon” atë.

Në këtë këndvështrim, populli nuk shihet më si bartës i historisë, por si objekt i saj. Ai nuk paraqitet si pjesëmarrës aktiv në procesin e lirisë, por si përfitues pasiv. Pikërisht këtu lind rreziku i kultit të shpëtimtarit: ideja se liria nuk është rezultat i përpjekjes kolektive, por dhuratë e një autoriteti të jashtëm.

Historia ka treguar se kjo formulë shpesh është përdorur nga regjime autoritare për të legjitimuar pushtetin e tyre. Regjimet komuniste dhe totalitare deklaronin se “kanë sjellë lirinë”, ndërkohë që kufizonin të drejtat themelore të qytetarëve. Në këtë mënyrë, liria shndërrohej në një retorikë, jo në një realitet.

2. Skënderbeu dhe liria si vlerë e gjetur, jo e dhuruar

Në kontrast të drejtpërdrejtë me këtë logjikë qëndron formula kastriotiane. Skënderbeu nuk thotë se e krijoi lirinë, por se e gjeti atë në mesin e popullit të tij. Kjo nënkupton se liria nuk është shpikje e një individi, por gjendje shpirtërore dhe politike e një bashkësie.

Në këtë aspekt, figura e Skënderbeut nuk është ajo e një “dhuruesi të lirisë”, por e një prijësi që mishëron vullnetin ekzistues të popullit për të mos jetuar në nënshtrim. Kjo e zhvendos esencën e historisë nga individi te kolektivi dhe e kthen lirinë në një vlerë të përbashkët e jo në vlerë të monopolizuar.

Kështu, formula “Lirinë nuk e solla unë, por e gjeta këtu” është edhe një refuzim i hershëm i mendësisë “Ne ua sollëm lirinë”. Ajo e vendos dinjitetin e popullit mbi lavdinë individuale dhe e bën lirinë një proces të përbashkët historik.

3. Bill Clinton dhe përgjegjësia për paqen

Në një kontekst krejt tjetër historik, por me një frymë të ngjashme, vjen edhe thënia e Bill Klintonit: “Ne e fituam luftën, ju fitojeni paqen.” Kjo formulë nuk pretendon pronësinë mbi lirinë. Ajo e pranon rolin e aleatëve në ndërhyrjen ushtarake, por njëkohësisht e transferon përgjegjësinë për të ardhmen te vetë qytetarët. Kjo qasje është e rëndësishme, sepse e dallon qartë luftën nga paqja. Lufta mund të fitohet me mjete ushtarake dhe ndërhyrje të jashtme, por paqja kërkon ndërtim të brendshëm shoqëror, politik dhe moral. Në këtë mënyrë, Klintoni e vendos popullin në pozicion aktiv e jo në rol pasiv.

Ky citat i presidentit amerikan Bill Klinton ka një peshë të veçantë në kontekstin e Kosovës pas luftës, sepse përmbledh në mënyrë të shkurtër një mesazh politik dhe moral për fazën e re historike të vendit. Ai u shqiptua në një moment kur ndërhyrja e NATO-s kishte ndalur konfliktin dhe Kosova po hynte në periudhën e rindërtimit dhe stabilizimit. Klinton pranon rolin e Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve në përfundimin e luftës kundër forcave serbe, por njëkohësisht e zhvendos përgjegjësinë e së ardhmes te vetë qytetarët e Kosovës. Sipas këtij mesazhi, fitorja ushtarake nuk mjafton për të garantuar paqen; ajo duhet të pasohet nga një angazhim i brendshëm shoqëror për ndërtimin e një shteti të qëndrueshëm, demokratik dhe paqësor.

Ky qëndrim lidhet me vizitën e Klintonit në Kosovë në vitin 1999, në një periudhë kur prania ndërkombëtare ishte vendimtare për sigurinë dhe rindërtimin e vendit. Në këtë kuptim, thënia e tij nuk është vetëm një vlerësim i ndërhyrjes ndërkombëtare, por edhe një thirrje për përgjegjësi qytetare dhe pjesëmarrje aktive në procesin e paqes.

Përmes këtij mesazhi, Klinton e vendos popullin e Kosovës në rolin e subjektit të historisë, duke e inkurajuar që të mos mbetet vetëm përfitues i paqes, por ndërtues i saj përmes bashkëpunimit, vlerave demokratike dhe angazhimit të përbashkët.

4. Refuzimi i kultit të shpëtimtarit

Të tri këto qasje (Skënderbeu, Klintoni dhe kritika ndaj formulës “Ne ua sollëm lirinë”); takohen në një pikë të përbashkët: refuzimin e kultit të shpëtimtarit. Kulti i shpëtimtarit është ideja se historia bëhet nga një individ i vetëm ose nga një fuqi e jashtme që “i jep” popullit lirinë. Ky model, përveçse historikisht i pasaktë, është edhe politikisht i rrezikshëm, sepse krijon varësi dhe nënshtrim të ri.

Në vend të kësaj, thëniet e Skënderbeut dhe Klintonit afirmojnë një parim tjetër: populli është bartës i lirisë dhe i paqes. Udhëheqësit janë të rëndësishëm, por ata nuk e zëvendësojnë popullin. Aleatët mund të ndihmojnë, por nuk e përvetësojnë historinë.

5. Liria si përgjegjësi kolektive

Nga kjo perspektivë, liria si fitore historike, është edhe përgjegjësi e vazhdueshme. Ajo nuk përfundon me largimin e pushtuesit apo me fitoren e një lufte. Ajo vazhdon si proces i përditshëm i ndërtimit të institucioneve, i respektimit të ligjit dhe i pjesëmarrjes qytetare. Një udhëheqës mund të prijë, një ushtri mund të luftojë dhe një aleat mund të ndihmojë, por liria bëhet realitet vetëm kur pranohet, mbrohet dhe ushtrohet nga vetë populli. Përndryshe, ajo mbetet vetëm një fjalë e madhe në histori.

Nga Skënderbeu te Klintoni shtrihet një vijë e gjatë historike, por mesazhi mbetet i njëjtë: LIRIA NUK ËSHTË PRONË E ASKUJT DHE NUK MUND TË MONOPOLIZOHET NGA ASNJË FUQI. Në këtë dritë, formula “Ne ua sollëm lirinë” bie ndesh me vetë kuptimin e saj.

Historia nuk është histori e shpëtimtarëve, por histori e popujve që e ndërtojnë vetë fatin e tyre. Dhe pikërisht këtu qëndron thelbi i dinjitetit njerëzor: të mos jesh objekt i lirisë, por subjekt i saj.

(31 maj 2026)