Meçan Hoxha: Dashuria për vendlindjen në poezinë e Jaup Zenunit

Dashuria për vendlindjen në poezinë e Jaup Zenunit

Nga Meçan Hoxha

Emri i Jaup Zenunit nderon disa fusha cilësore të nivelit lokal e kombëtar dhe na bën të krenohemi me të. Bir i denjë për Gramshin dhe për Shqipërinë. I kontribuoi vendlindjes cilësisht në nivele elitare për kohën dhe ndihmoi emancipimin kulturor e politik të saj. E gjeti veten, si rrallë kush, në ndryshimet e reja, që i ndodhën vendit dhe rrëfeu vlera të spikatura intelektuale, duke shërbyer në institucione të rëndësishme të nivelit të lartë arsimor, deri në auditore universitare. Kam punuar me të dhe më ka ndodhur, që kur duhej të zgjidhja midis Meçanit dhe Jaupit, kam votuar Jaupin.

Jaup Zenuni është shkencëtar, filolog, politikan, akademik dhe poet. Poet i lindur në një trevë  të pasur me motive frymëzimi. Poezia e ka shoqëruar veprimtarinë e Jaupit gjatë gjithë jetës. Poezitë e tij vijnë si një melodi e ëmbël baritore, si fllad pranveror e si dashuri pafund. Me to ka botuar disa libra dhe së fundi i dha lexuesit librin e bukur, titulluar “Hojet e vargut”. Ky libër më shoqëroi në disa ditë pushimesh në Golem dhe më kënaqi. Kam shumë për të thënë për të, po do të ndalem në temën e vendlindjes, që e kam shumë për zemër.

Libri ka 120 poezi të kompozuara në katër kapituj: Për ty, toka ime; Dritë-hijet e shpirtit; Lirika dhe Ode për familjen. Të gjithë kapitujt janë portretizuar me poezi të bukura e mesazhe mbresëlënëse. Tema për vendlindjen e shoqëron gjithë librin, por më e sistemuar gjendet në kapitullin e parë. Ajo, në libër përbën boshtin më të qartë poetik, ku spikatin: dashuria për vendlindjen si kujtesë, identitet dhe përgjegjësi shpirtërore, duke e shndërruar vendlindjen në një përvojë universale njerëzore.

Në poezinë e Jaup Zenunit vendlindja nuk është vetëm një hapësirë gjeografike ku ka lindur poeti; ajo shndërrohet në një prani të gjallë shpirtërore, në një pjesë të pandarë të qenies njerëzore. Atdheu dhe toka e lindjes paraqiten si burim i ekzistencës, kujtesës, gjuhës dhe vetë kuptimit të jetës.

Në poezinë “Atdheu”, kjo ide shprehet përmes një vargu metaforash të fuqishme: “/Atdheu është jastëku i maleve,/Ku qetësisht kokën e mbështes./” Atdheu merr tipare njerëzore: ai është strehë, prehër, nënë dhe mbështetje. Krahasimi me “jastëkun e maleve” krijon një ndjesi qetësie dhe sigurie, ndërsa “kroi i pashtershëm” simbolizon burimin e përhershëm të jetës dhe të frymëzimit.

Një nga tiparet më të dallueshme të poezisë së Jaup Zenunit është shndërrimi i hapësirës konkrete në një topos poetik, ku vendet reale marrin kuptime më të gjera simbolike. Tunja, Sulova, Gramshi, Tomorri, pyjet, krojet dhe malet nuk janë thjesht vende të përshkruara; ato janë hapësira të shpirtit.

Në këtë këndvështrim, dashuria për vendlindjen nuk është zgjedhje, por një lidhje e natyrshme: ”/Atdhe!Pa ty s’do kisha gjak shqiptari./Zemra më rreh me pulsin e hapave të tua./”

Vargu e lidh identitetin individual me identitetin kolektiv: njeriu ekziston sepse ekziston toka që e ka rritur.

Një nga motivet më të fuqishme të poezisë së Zenunit është nostalgjia. Vendlindja shfaqet si një botë e humbur e fëmijërisë, ku çdo element i natyrës ruan kujtime. Në poezinë “Nostalgji për pyllin e Katërlisit”, pylli nuk është thjesht peizazh: “/Bilbilat tek ju kishin foletë,/

Melodi e tyre në shpirt më ruhet./” Natyra bëhet arkiv emocional. Zogjtë, lisat, burimet dhe livadhet mbajnë brenda historinë personale të poetit. Kujtimi i fëmijërisë shndërrohet në një burim paqeje shpirtërore.

Po kështu, në poezinë: “Si biri tek nëna”, marrëdhënia me vendlindjen ndërtohet mbi figurën e nënës:“/Ti je një magnet me shumë fuqi,/Me të gjitha ato bukuritë e tua,/M’I hap krahët, më fal dashuri./” Tunjën e tij poeti e trajton si një qenie të gjallë që e thërret dhe e pret. Kjo është një nga figurat më të bukura të ciklit. Vendlindja nuk braktiset kurrë, sepse ajo mbetet “nëna” shpirtërore e njeriut.

Një veçori e rëndësishme e poezisë së Zenunit është mënyra se si natyra lidhet me emocionin. Malet, lumenjtë, pyjet, deti dhe lulet nuk janë dekor; ato janë simbolikë e atdhedashurisë. Ajo është një gjuhë përmes së cilës poeti shpreh dashurinë, mallin dhe krenarinë. Në poezinë “Të dua Tomorr”, mali merr përmasa mitike: “/O mal i lartë, fron i perëndive!/ Olimp i truallit të shenjtë arbëror!/” Tomorri nuk paraqitet vetëm si një mal, por si simbol i forcës, qëndresës dhe lashtësisë shqiptare. Ai bëhet një figurë pothuajse hyjnore, një pikë lidhjeje mes njeriut dhe tokës së tij. Një figuracion Naimjan në kohën tonë. Edhe deti në poezinë “Magjia e detit tim”, merr vlerë simbolike: “/Është perlë që të josh,/Është pëllëmbë e magji./”. Me këtë hapsrë artistike bukuria natyrore e vendit shndërrohet në dëshmi të një pasurie shpirtërore kombëtare.

Dashuria për vendlindjen te Jaupi nuk kufizohet vetëm te natyra. Ajo përfshin edhe traditat, zakonet, gjuhën dhe historinë.

Metafora e kosheres është shumë domethënëse: poeti paraqitet si bletë që mbledh vlerat më të mira të vendit dhe i shndërron në art.

Në këto poezi bashkohen: historia, virtytet, zakonet, veshjet popullore, kënga, gjuha shqipe.

Kështu, vendlindja bëhet jo vetëm vend fizik, por një thesar kulturor që duhet ruajtur.

Në botën poetike të Jaup Zenunit, një vend të veçantë zë figura e vatrës. Në traditën shqiptare, vatra ka qenë gjithmonë simbol i familjes, i trashëgimisë dhe i lidhjes së brezave. Në poezinë “Vatra”, autori shkruan: “/Vatra tempull dashurie,/Vatra universitet i vjetër./” Ky varg përmbledh një ide të rëndësishme: shtëpia është shkolla e parë e njeriut. Aty mësohen dashuria, respekti, gjuha dhe vlerat morale. Vatra nuk është thjesht një vend fizik. Ajo ruan: zërat e fëmijërisë, kujdesin e nënës, ëndrrat e para, kujtimet e familjes.

Prandaj ajo mbetet e gjallë edhe kur njeriu largohet: “/Vatrën kurrë s’e harruam.”/, varg që shpreh një ide themelore të autorit: largimi fizik nuk sjell largim shpirtëror.

Dashuria për vendlindjen në poezinë e Zenunit nuk është vetëm lavdërim dhe mall. Ajo shoqërohet edhe me shqetësim për fatin e saj.

Në poezinë “Shtëpia e shkretë”, autori paraqet një tablo të dhimbshme të një banese të braktisur: “/Djemtë e vajzat që i rriti, /Ikën dhe s’ja kthyen më sytë./”

Këtu shtëpia merr tipare njerëzore. Ajo pret, kujton dhe vuan. Vetmia e saj bëhet simbol i zbrazjes së shumë fshatrave shqiptare. Kjo poezi sjell një dimension tjetër të dashurisë për vendin: dashuria nuk është vetëm kujtim i së kaluarës, por edhe përgjegjësi për të ardhmen.

Jaup Zenuni dallohet për kulturë të shkruari, gjuhë të pasur me figura artistike si: Metafora: (“Atdheu është kroi i pashtershëm”, “Hojet e vargut” “Lëndina e kujtimeve”); Personifikimi: (“Vendlindja flet, thërret dhe pret”, “Mali dashuron”, “Vatra kujton”); Simbolika: (“Kroi ? jetë dhe vazhdimësi”, “Mali ? qëndresë dhe identitet”, “Vatra ? familje dhe kujtesë”, “Lulet ? bukuri dhe pastërti”). Gjuha letrare vjen dhe më bukur te lexuesi e lidhur me traditën popullore, me elemente të folklorit shqiptar: oda, kënga me iso, çiftelia, fustanella, xhubleta, buka dhe kripa.

Theksojmë dhe një herë se në poezinë e Jaup Zenunit, dashuria për vendlindjen është boshti qendror i frymëzimit poetik. Vendlindja paraqitet si nënë, djep, vatër, thesar dhe burim i përjetshëm kujtimesh, të cilat e shoqërojnë njeriun deri në vdekje.

Poeti nuk e përshkruan natyrën vetëm me bukuritë e saj; ai e ngre atë në një vlerë morale dhe shpirtërore. Përmes vargjeve të tij, vendlindja bëhet simbol i identitetit shqiptar, i lidhjes me rrënjët dhe i përgjegjësisë për ta ruajtur trashëgiminë.

Në këtë kuptim, poezia e Jaup Zenunit është një himn poetik kushtuar vendlindjes, ku dashuria personale bashkohet me dashurinë kombëtare.

Në poezinë “Prehëri i maleve”, vendlindja shfaqet si një botë e parë përmes kujtesës së fëmijërisë: “/Unë linda në një shtëpi të gurtë përdhese,/Mbuluar me plloça, rrethuar me gardh./

Në prehër të malit, simbol qëndrese/…”

Këtu mali merr një funksion simbolik. Ai nuk është vetëm pjesë e peizazhit, por një figurë e qëndresës, e fortësisë dhe e karakterit. Të lindësh “në prehër të malit”, do të thotë të formohesh nën ndikimin e një bote të fortë, të lidhur me natyrën dhe traditën.

Përmes kësaj mënyre poetike, vendlindja ngrihet nga një hapësirë individuale në një simbol më të gjerë: simbolin e rrënjëve shqiptare.

Një nga vlerat më të rëndësishme të kësaj krijimtarie është lidhja mes vendlindjes dhe trashëgimisë kulturore. Vetë titulli të kujton një traditë jete.

Në poezinë “Hojet e vargut”, titulli përmban një metaforë qendrore. Hojet janë vendi ku bleta ruan mjaltin; ndërsa vargjet janë vendi ku poeti ruan “mjaltin” e kulturës.

Ai shkruan: “/Me nektar lulesh të bukura shqiptare, /Kam mbushur përherë hojet e vargut./”

Kjo metaforë tregon misionin e poetit: të mbledhë vlerat më të bukura të kombit dhe t’i ruajë përmes artit. Në këtë “mjaltë poetik” përfshihen: gjuha shqipe, këngët tradicionale, veshjet popullore, zakonet, historia, kujtesa e brezave.

Kështu poeti nuk është vetëm krijues emocionesh, por edhe ruajtës i kujtesës kolektive.

Poezia mbështetet fuqishëm në botën tradicionale shqiptare: oda, kënga me iso, çiftelia, fustanella, xhubleta, buka dhe kripa, elemente që e lidhin krijimtarinë e autorit me kujtesën popullore.

Poeti nuk e idealizon vendin e tij vetëm për bukuritë natyrore, por e sheh atë si një botë të gjallë ku bashkohen historia, njerëzit, gjuha dhe tradita dhe njëherësh me imazhin e vendlindjes shfaqen: resurset natyrore, burimi i kujtimeve, streha shpirtërore, trashëgimia kulturore, përgjegjësi morale e plotë vlera të tjera estetike.

Përmes vargjeve të tij, Jaup Zenuni na kujton se njeriu mund të udhëtojë larg, por vendi ku ka marrë frymën e parë mbetet gjithmonë pjesë e pandashme e shpirtit.