Lekë Mrijaj: Zllakuqani i Lugut të Drinit dhe roli i Kishës Katolike në dokumentet e Arkivit Shtetëror Austriak (1890–1918)

ZLLAKUQANI I LUGUT TË DRINIT DHE ROLI I KISHËS KATOLIKE NË DOKUMENTET E ARKIVIT SHTETËROR AUSTRIAK (1890–1918)

Shkruan: Lekë Mrijaj

Ky hulumtim shkencor është hartuar mbi bazën e dokumentacionit të ruajtur në Österreichisches Staatsarchiv (ÖStA) në Vienë, posaçërisht në Haus-, Hof- und Staatsarchiv (HHStA), Politisches Archiv (PA), si dhe, për kufirin kronologjik të Luftës së Parë Botërore, në fondet e Kriegsarchiv-it. Argumentimi mbështetet vetëm në aktet diplomatike dhe konsullore të identifikuara në këto fonde, pa u mbështetur në monografi lokale, fjalorë enciklopedikë, kujtime, botime përkujtimore ose interpretime të mëvonshme. Qëllimi është të rindërtohet roli i Kishës Katolike në Zllakuqan vetëm në masën që e lejon dokumentacioni arkivor. Njëkohësisht, këto burime duhen lexuar në mënyrë kritike, sepse janë hartuar nga përfaqësues të diplomacisë austro-hungareze dhe pasqyrojnë këndvështrimin, informacionet dhe interesat institucionale të administratës që i prodhoi.

Dokumenti i parë me rëndësi për hapësirën rajonale ku bënte pjesë Zllakuqani është relacioni i konsullit Peez, i dërguar nga Prizreni më 15 maj 1890. Sipas aktit, një ditë më parë famullitari katolik i Pejës, Padre Roberto Gabos da Cles, ishte paraqitur në konsullatë së bashku me një përfaqësues të parisë katolike dhe ishte paraqitur si përfaqësues i interesave të katolikëve, si dhe të një numri myslimanësh. Çështja lidhej me rrezikun e humbjes së tokave në brezin prej Gjurakovcit deri në Klinë.¹

Zllakuqani nuk emërtohet shprehimisht në këtë pjesë të relacionit; për këtë arsye, dokumenti nuk mund të përdoret si dëshmi e drejtpërdrejtë për një ngjarje të zhvilluar brenda fshatit. Rëndësia e tij qëndron në faktin se ndihmon të kuptohet mekanizmi rajonal i përfaqësimit: kleri katolik i Pejës komunikonte me konsullatën austro-hungareze edhe për çështje që tejkalonin shërbesën fetare dhe preknin sigurinë juridike e pronësore të bashkësive katolike të zonës. Lidhja e drejtpërdrejtë me Zllakuqanin shfaqet në relacionin nr. 39 të konsullit Pili?ski, të datës 26 qershor 1890. Në akt thuhet se dy të dërguar të katolikëve nga “Zlogu?an” — forma me të cilën dokumenti shënon Zllakuqanin — kishin mbërritur në konsullatë me një letër të famullitarit katolik të Pejës. Ata kërkonin mbrojtje në emër të katolikëve të fshatit dhe të aleatëve të tyre myslimanë nga Llapusha, në lidhje me një konflikt me banorë të Isniqit. Në themel të mosmarrëveshjes qëndronte një pronë në Zllakuqan dhe pretendimi i fqinjëve për të drejtën e përparësisë në blerjen e saj. Konsulli raportonte se kishte kërkuar ndërhyrjen e autoriteteve osmane lokale pranë mutasarrifit të Pejës në favor të banorëve që ndiheshin të kërcënuar.²

Ky dokument është themelor për temën e kumtesës, sepse dëshmon një mekanizëm veprimi të dallueshëm në burimin arkivor: përfaqësuesit e bashkësisë së Zllakuqanit mbërrinin në konsullatë të pajisur me letrën e klerikut, çështja i paraqitej përfaqësisë austro-hungareze dhe kjo e fundit kërkonte veprim nga administrata osmane. Kisha shfaqet, rrjedhimisht, jo vetëm si institucion kulti, por edhe si hallkë komunikimi ndërmjet bashkësisë lokale dhe përfaqësisë diplomatike. Kjo nuk do të thotë se kleri kishte kompetencë juridike mbi konfliktin: vetë relacioni tregon se zgjidhja kërkohej nga autoritetet osmane, ndërsa kleriku dhe konsullata ushtronin një funksion ndërmjetësues. Relacioni i 4 nëntorit 1890, po nga Pili?ski, e vijon të njëjtën çështje. Konsulli raportonte se konflikti i Zllakuqanit nuk kishte përfunduar në përleshjen që ishte druajtur. Në dokument përmendet edhe kreu katolik Sefia Gioni, i cili, pas këshillimit konsullor, kishte zbutur qëndrimin dhe pritej të ndikonte në qetësimin e njerëzve të vet, duke shpresuar në ndërhyrjen e administratës lokale.³

Kjo dëshmi e plotëson tablonë e vitit 1890: veprimi shoqëror nuk përqendrohej vetëm te prifti, por zhvillohej në një rrjet ku përfshiheshin krerët lokalë, famullitari, konsulli dhe administrata osmane. Rëndësia e Kishës qëndronte edhe në aftësinë e saj për ta lidhur bashkësinë me këtë rrjet më të gjerë komunikimi. Një tjetër akt me rëndësi të drejtpërdrejtë është relacioni i konsullit Zambaur, i datës 28 maj 1904 në Mitrovicë. Dokumenti njofton për një delegacion të katolikëve të rrethit të Pejës, të udhëhequr nga Pren Paloka i Gjurakovcit, në të cilin përfaqësoheshin shprehimisht Gjurakovci, Zllakuqani, Leskoci dhe “Ralonce”, sipas formës së shënuar në akt. Delegatët ankoheshin për trajtimin e katolikëve në procesin e pranimit në xhandarmëri, si dhe për trajtimin e tyre në konfliktet me popullsinë ortodokse. Relacioni shënon se deri pak më parë në Pejë shërbenin rreth tridhjetë xhandarë serbë, kundrejt vetëm pesë katolikëve. Në të njëjtin dokument, Pater Angelo Pali? [At Engjëll Palaj — shën. i autorit], famullitar i Pejës dhe drejtues i hospicit françeskan, paraqitet nga konsulli si “përfaqësuesi i natyrshëm” i katolikëve dhe si kleriku që kishte mbështetur me shkrim veprimin e delegacionit.?

Për Zllakuqanin, rëndësia e relacionit të vitit 1904 është e dyfishtë. Së pari, fshati përmendet shprehimisht si pjesë e një përfaqësimi të organizuar rajonal. Së dyti, dokumenti tregon se kleri vazhdonte të shfaqej në korrespondencën konsullore si ndërmjetës i interesave të popullsisë katolike. Nga vetë akti nuk mund të nxirret përfundimi se çdo veprim i delegacionit drejtohej nga Kisha e Zllakuqanit; ajo që mund të thuhet me siguri është se përfaqësimi i Zllakuqanit ndodhej brenda një rrjeti ku autoriteti kishtar dhe konsullata austro-hungareze kishin rol të dukshëm. Dokumentacioni i vitit 1913 e bën rolin e klerit të lidhur me Zllakuqanin edhe më të qartë. Në relacionin nr. 173, dërguar më 21 janar 1913 nga Umlauf në Mitrovicë ministrit të Jashtëm Leopold Berchtold, burimi i informacionit identifikohet si “Pater David Pepa aus Zloku?an” — At David Pepaj nga Zllakuqani.?

Sipas relacionit, ai kishte sjellë të dhëna për gjendjen në Pejë nën administrimin malazez. Përfaqësuesit katolikë të Pejës dhe rrethinës, sipas informacionit të transmetuar, ishin thirrur disa herë dhe ishin shtyrë të hiqnin dorë nga ideja e Shqipërisë së pavarur e të bashkëpunonin me Malin e Zi. Raportoheshin gjithashtu përpjekje për sigurimin e deklaratave në favor të aneksimit, konfiskime, mbledhje detyrimesh dhe rekuizime. Vlera e këtij akti për historinë e Kishës në Zllakuqan qëndron te funksioni informues i klerikut. At David Pepaj del në dokument si bartës i informacionit politik dhe shoqëror nga terreni drejt përfaqësisë austro-hungareze. Kjo dëshmon se, në rrethanat e ndryshimit të pushtetit pas Luftës së Parë Ballkanike, një klerik i lidhur me Zllakuqanin mund të shërbente edhe si kanal përmes të cilit gjendja e popullsisë lokale arrinte në dokumentacionin diplomatik të Vjenës. Duhet megjithatë të ruhet dallimi midis dëshmisë dhe vërtetimit të pavarur: relacioni dëshmon se këto informacione iu raportuan konsullatës nga At David Pepaj; ai, i vetëm, nuk provon domosdoshmërisht çdo hollësi të raportuar. Dokumenti më i plotë për ndërhyrjen e drejtpërdrejtë ushtarake ndaj bashkësisë katolike të Zllakuqanit është relacioni nr. 192 i Pözelit për Berchtoldin, dërguar nga Prizreni më 27 qershor 1913 dhe i ruajtur në HHStA PA XXXVIII/Kt. 405.?

Relacioni paraqet atë që mund të quhet “çështja e Zllakuqanit”, duke u mbështetur në rrëfimin e At Filip Palajt. Sipas këtij raportimi, më 25 maj 1913 një repart serb, nën drejtimin e një majori, kishte hyrë në fshat për kontroll armësh, me dyshimin se armë dhe municion mund të fshiheshin edhe në objektet e famullisë katolike. Burrat u ndaluan pasi dolën nga mesha dhe u urdhëruan të dorëzonin armët. Pas dorëzimit të disa pushkëve pasoi, sipas relacionit, një keqtrajtim i rëndë: rreth njëzet persona duhej të dërgoheshin me qerre në shtëpi, ndërsa një person raportohej se kishte vdekur si pasojë e rrahjes. Dokumenti shënon gjithashtu keqtrajtimin e grave që kishin tentuar t'u ndihmonin familjarëve të tyre. Relacioni vazhdon me kontrollin e famullisë. Sipas rrëfimit të At Filip Palajt, gjatë kontrollit ai kishte gjetur nën altar një brez me rreth 75 fishekë dhe e kishte dorëzuar; kontrolli i mëtejshëm nuk kishte zbuluar armë të tjera. Megjithatë, prifti ishte mbajtur i ndaluar dhe kishte raportuar kërcënime me pushkatim e rrahje, si dhe kërkesë për para nga një nënoficer në këmbim të lirimit. Pas lirimit, lëvizja e tij ishte kufizuar. Relacioni e lidh drejtpërdrejt këtë kufizim me pamundësinë e ushtrimit normal të shërbesës pastorale dhe shënon se katër besimtarë kishin vdekur pa marrë sakramentet.? Në të njëjtin akt shënohet se më 12 qershor kishte arritur kryeipeshkvi, i cili e kishte marrë At Filip Palajn me vete në Prizren dhe kishte vendosur në Zllakuqan At David Pepajn. Dokumenti regjistron edhe ndërhyrjen konsullore lidhur me të drejtën e priftit për të kryer vizitat pastorale, me kalin e famullisë dhe me çështjen e portretit të perandorit austro-hungarez. Sipas relacionit, autoriteteve lokale u ishte përcjellë urdhër që kleriku të mos pengohej në ushtrimin e detyrës së tij.?

Këtu roli i Kishës del në formën e tij më të qartë: kufizimi i priftit nuk trajtohej vetëm si çështje personale, por si pengesë ndaj funksionimit të jetës fetare të bashkësisë, ndërsa çështja u bë objekt i komunikimit diplomatik austro-hungarez. Nga dokumentet e cituara mund të nxirren disa përfundime pa i tejkaluar kufijtë e burimit arkivor. Në vitin 1890 kleri katolik shfaqet si kanal ndërmjetësimi në çështje pronësore dhe sigurie që preknin Zllakuqanin. Në vitin 1904 Zllakuqani paraqitet brenda një delegacioni rajonal katolik, ndërsa kleri i Pejës mbështet me shkrim përfaqësimin e interesave të popullsisë katolike. Në janar 1913 At David Pepaj nga Zllakuqani shërben si burim informacioni për përfaqësinë austro-hungareze. Në maj–qershor të po atij viti, përmes rastit të At Filip Palajt, dokumentacioni tregon se presioni ushtarak mbi fshatin preku drejtpërdrejt famullinë, lirinë e veprimit të klerikut dhe administrimin e sakramenteve. Këto elemente, të mbështetura në akte me datë dhe signaturë të përcaktuar, përbëjnë boshtin dokumentar më të sigurt të këtij hulumtimi.

Kufiri kronologjik 1914–1918 kërkon kujdes të veçantë. Aktet konkrete të identifikuara këtu për Zllakuqanin arrijnë deri në vitin 1913. Në Kriegsarchiv të Österreichisches Staatsarchiv ekziston fondi AT-OeStA/KA FA NFA HHK MV MGG Montenegro, që mbulon vitet 1915–1920 dhe përfshin material të administrimit ushtarak të periudhës së Luftës së Parë Botërore.?

Vetë ekzistenca e këtij fondi nuk lejon që Zllakuqanit t'i atribuohen ngjarje të caktuara për vitet 1915–1918 pa identifikuar dosjen dhe aktin konkret. Prandaj një kumtesë rigorozisht arkivore duhet ta shënojë këtë si kufi të hulumtimit: për vitet 1914–1918 nevojitet kontroll i mëtejshëm i njësive të Kriegsarchiv-it dhe citim i dokumenteve individuale para se të formulohen përfundime të reja për fshatin.

Në përfundim të këtij hulumtimi faktik dokumentet e Vjenës nuk e paraqesin praninë dhe veprimtarinë e Kishës Katolike në Zllakuqan vetëm në rrafshin liturgjik. Në aktet e viteve 1890, 1904 dhe 1913 kleri shfaqet si kanal komunikimi, ndërmjetësimi, përfaqësimi dhe informimi në periudha tensionesh shoqërore e politike. Vlera historike e këtyre burimeve qëndron pikërisht në faktin se ato lejojnë të shihet se si një bashkësi lokale e Lugut të Drinit hynte në korrespondencën diplomatike austro-hungareze përmes çështjeve konkrete të pronës, sigurisë, përfaqësimit dhe lirisë së shërbesës fetare. Duke iu përmbajtur vetëm këtyre akteve, pa plotësime nga literatura dytësore, numri i dëshmive mbetet i kufizuar, por baza dokumentare e përfundimeve bëhet më e kontrollueshme dhe metodologjikisht më e qëndrueshme.

______________________________

Fusnotat — vetëm në dokumente të Österreichisches Staatsarchiv, Vjenë

1. Österreichisches Staatsarchiv (ÖStA), Haus-, Hof- und Staatsarchiv (HHStA), Politisches Archiv (PA) XXXVIII, Kt. 279, f. 23r–25v, Peez për Kálnoky, Prizren, 15.05.1890, raporti nr. 37 (N° 60 res.). 2. ÖStA, HHStA, PA XXXVIII, Kt. 279, f. 32r–34r, Pili?ski për Kálnoky, Prizren, 26.06.1890, raporti nr. 39 (N° 83 res.). 3. ÖStA, HHStA, PA XXXVIII, Kt. 279, f. 130r–132r, Pili?ski për Kálnoky, Prizren, 04.11.1890, raporti nr. 47 (N° 158 res.). 4. ÖStA, HHStA, PA XXXVIII, Kt. 385, n. f., Zambaur për Go?uchowski, Mitrovicë, 28.05.1904, raporti nr. 101 (Nro. 36). 5. ÖStA, HHStA, PA XII, Kt. 388, f. 416r–417r, Umlauf për Berchtold, Mitrovicë, 21.01.1913, raporti nr. 173 (N° 3). 6. ÖStA, HHStA, PA XXXVIII, Kt. 405, n. f., Pözel për Berchtold, Prizren, 27.06.1913, raporti nr. 192 (N° 48). 7. Po aty, relacioni nr. 192, 27.06.1913. 8. Österreichisches Staatsarchiv, Kriegsarchiv, AT-OeStA/KA FA NFA HHK MV MGG Montenegro, 1915–1920 (Teilbestand).

Burimet arkivore:

Österreichisches Staatsarchiv, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Politisches Archiv, PA XXXVIII, Kt. 279.

Österreichisches Staatsarchiv, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Politisches Archiv, PA XXXVIII, Kt. 385.

Österreichisches Staatsarchiv, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Politisches Archiv, PA XII, Kt. 388.

Österreichisches Staatsarchiv, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Politisches Archiv, PA XXXVIII, Kt. 405.

Österreichisches Staatsarchiv, Kriegsarchiv, AT-OeStA/KA FA NFA HHK MV MGG Montenegro, 1915–1920.

Klinë, më 8 gusht 2026