Izri Rexha: Të jesh shqiptar në ish-Jugosllavi - përndjekje, diskriminim dhe qëndresë

Të jesh shqiptar në ish-Jugosllavi: përndjekje, diskriminim dhe qëndresë

Historia e shqiptarëve në ish-Jugosllavi gjatë shekullit XX përbën një nga kapitujt më të dhimbshëm të historisë sonë kombëtare. Për dekada me radhë, shqiptarët jetuan nën një regjim që nuk i trajtonte si qytetarë të barabartë, por si një popullsi që duhej nënshtruar, kontrolluar dhe dobësuar vazhdimisht. Përkatësia shqiptare nuk shihej thjesht si identitet kombëtar, por shpesh kthehej në shkak diskriminimi, përjashtimi dhe përndjekjeje. Në këtë kuptim, përvoja e shqiptarëve në ish-Jugosllavi paraqet një shembull të qartë të mohimit sistematik të të drejtave njerëzore dhe kombëtare.

Shqiptarët që mbetën brenda kufijve të ish-Jugosllavisë përjetuan një fat tepër të rëndë. Ata u privuan nga shumë të drejta themelore, si arsimi në gjuhën amtare, përdorimi i lirë i simboleve kombëtare dhe trajtimi i barabartë para institucioneve shtetërore. Për shumicën e tyre, jeta e përditshme lidhej ngushtë me frikën, pasigurinë dhe dhunën institucionale. Edhe sot, kujtesa e asaj periudhe mbetet e gjallë në ndërgjegjen e brezave, si dëshmi e plagëve të thella që kanë lënë politikat shtypëse ndaj shqiptarëve. Kjo gjendje nuk ishte rastësore, por buronte nga politika të mirëpërcaktuara shtetërore dhe nga projekte ideologjike që synonin dobësimin, shpërnguljen apo edhe zhdukjen e elementit shqiptar nga trojet e veta.

Një nga dokumentet më të njohura që pasqyron këtë qasje është projekti i Vasa Çubriloviqit, i njohur me titullin “Shpërngulja e arnautëve”. Në të paraqiten arsyet politiko-kombëtare, strategjike dhe ekonomike mbi të cilat mbështetej ideja e shpërnguljes së shqiptarëve, si dhe mjetet konkrete për zbatimin e saj. Autori e konsideronte praninë shqiptare si një pengesë për planet shtetërore të Jugosllavisë dhe shprehte hapur pakënaqësinë që shqiptarët nuk ishin shpërngulur kolektivisht më herët. Madje, ai propozonte krijimin e mekanizmave shtetërorë dhe akademikë që do të merreshin me kolonizimin dhe largimin sistematik të shqiptarëve drejt Shqipërisë dhe Turqisë. Këto ide nuk mbetën vetëm në letër, por u pasqyruan edhe në marrëveshje politike, si marrëveshja jugosllavo-turke e vitit 1939, e cila parashihte shpërnguljen e dhjetëra mijëra familjeve shqiptare nga Kosova, Sjenica dhe Banovina e Vardarit.

Për ta bërë më të realizueshëm këtë projekt, në vendbanimet ku shqiptarët përbënin shumicën propozohej vendosja e garnizoneve ushtarake dhe ushtrimi i kontrollit të plotë shtetëror. Logjika e këtyre planeve ishte e qartë: nën trysninë e dhunës, frikës dhe pasigurisë, shqiptarët do të detyroheshin të largoheshin nga trojet e tyre. Kjo politikë nuk ishte thjesht administrative, por thellësisht represive, sepse synonte ndryshimin e strukturës etnike të hapësirave shqiptare. Rrëfimet e brezave të vjetër e përforcojnë këtë realitet, duke dëshmuar për dhunën arbitrare të ushtruar nga xhandarmëria dhe institucionet e kohës ndaj një popullsie të pambrojtur. Krahas kësaj, pronat e të shpërngulurve parashikohej të kalonin në pronësi të shtetit, gjë që e bënte edhe më të vështirë çdo mundësi kthimi apo rikthimi të dinjitetshëm.

Marrëveshjet për shpërnguljen e shqiptarëve nuk përfshinin vetëm plane politike, por edhe mekanizma praktikë për zbatimin e tyre. Organizimi i transportit me tren deri në Selanik dhe më pas me anije drejt Turqisë, sigurimi i dokumenteve me lehtësi dhe pagesat që shteti jugosllav parashihte për çdo familje të shpërngulur tregojnë se bëhej fjalë për një proces të menduar në mënyrë të hollësishme. Edhe vendosja e vulave në pasaportat e të shpërngulurve, që ua ndalonin kthimin në vendlindje, dëshmon qartë se synimi nuk ishte lëvizja e përkohshme e popullsisë, por largimi përfundimtar i saj nga hapësira shqiptare.

Në të njëjtën frymë u hartuan edhe projekte të tjera, si ai i Ivo Andriqit dhe bashkëpunëtorit të tij Ivan Vukotiq, të cilët parashihnin ndarjen e shtetit shqiptar ndërmjet Italisë, Serbisë dhe Greqisë, si dhe krijimin e një mini-shteti shqiptar në Mirditë. Këto ide nuk synonin vetëm dobësimin politik të Shqipërisë, por edhe zhdukjen e identitetit dhe të pranisë shqiptare në Ballkan. Fakti që Shqipëria ishte njohur ndërkombëtarisht si shtet që nga viti 1912 nuk i pengoi këto qarqe të vazhdonin planet për copëtimin e saj dhe për zhdukjen e elementit shqiptar nga trojet historike.

Një tjetër projekt famëkeq ishte ai i avokatit Stevan Moleviq, i njohur me titullin “Serbia Homogjene”. Autori i tij njihej si ideolog i lëvizjes çetnike dhe anëtar i Komitetit Qendror të Drazha Mihajloviqit. Në këtë projekt paraqitej në mënyrë të hapur dhe brutale synimi për krijimin e një Serbie të Madhe, në dëm të kombeve të tjera në ish-Jugosllavi. Ndryshe nga projektet e tjera, ky mbështetej fuqishëm në aspektin etnik dhe kërkonte që në shtetin serb të përfshiheshin jo vetëm trevat ku serbët ishin shumicë, por edhe të gjitha ato hapësira ku kishte popullsi serbe. Projekti përfshinte Bosnjën, Vojvodinën, Dalmacinë, Maqedoninë, Malin e Zi, Kosovën dhe madje edhe pjesën veriore të Shqipërisë. Po ashtu, ai parashihte shpërnguljen kolektive të shqiptarëve, myslimanëve dhe kroatëve nga ky shtet i ashtuquajtur “homogjen”.

Pasojat e kësaj ideologjie u panë qartë shumë dekada më vonë, veçanërisht në luftërat e viteve 1990 në Kroaci, Bosnjë dhe Kosovë. Projekti i “Serbisë Homogjene” u shndërrua në mbështetje teorike për spastrime etnike dhe politika të dhunshme ndaj popujve të tjerë. Kjo tregon se idetë e mbështetura mbi përjashtimin etnik nuk mbeten vetëm teori, por mund të kthehen në veprime konkrete me pasoja tragjike për popullsitë e pambrojtura. Pikërisht për këtë arsye, analizimi i këtyre projekteve ka rëndësi jo vetëm historike, por edhe morale e politike.

Po në këtë vazhdë hyn edhe projekti i dytë i Vasa Çubriloviqit, i titulluar “Problemi i pakicave në Jugosllavinë e re”. Në këtë tekst, pakicat kombëtare paraqiteshin si kërcënim për shtetin, jo për shkak të numrit të tyre, por për shkak të vendosjes gjeografike dhe lidhjeve me shtetet amë. Sipas autorit, të drejtat njerëzore dhe qytetare nuk duhej të shiheshin si vlera demokratike, por si mjete që pakicat mund t’i përdornin për të dobësuar Jugosllavinë. Si zgjidhje, ai propozonte shpërngulje të detyruar dhe kolonizim të trevave të banuara nga shqiptarët me element sllav. Kjo tregon qartë se synimi nuk ishte bashkëjetesa apo integrimi, por ndryshimi i përbërjes etnike të territoreve ku shqiptarët ishin autoktonë.

Përballë këtyre projekteve dhe politikave të organizuara, shqiptarët nuk reshtën së qëndruari. Qëndresa e tyre u shfaq në forma të ndryshme: herë si revoltë individuale, herë si kundërshtim i organizuar, herë si demonstrata dhe më vonë edhe si luftë çlirimtare. Kjo qëndresë dëshmon se, pavarësisht përndjekjes dhe padrejtësive të shumta, shqiptarët arritën të ruajnë identitetin e tyre kombëtar, gjuhën, kulturën dhe ndjenjën e përkatësisë ndaj trojeve të veta. Kjo është një nga dëshmitë më të forta të forcës shpirtërore dhe historike të këtij populli.

Në përfundim, historia e shqiptarëve në ish-Jugosllavi është histori e diskriminimit, e përndjekjes dhe e planeve të mirëorganizuara për shpërngulje e asimilim, por njëkohësisht edhe histori e qëndresës, mbijetesës dhe ruajtjes së identitetit kombëtar. Kujtesa për këto ngjarje mbetet e domosdoshme, sepse vetëm duke njohur të kaluarën mund të mbrohet e vërteta historike dhe dinjiteti i një populli që ka paguar shtrenjtë për të drejtën për të qenë vetvetja.